Adlar, unvanlar ve iddialar

Anlatıları okumadan önce terimlerin ne taşıdığını bilmek isteyen okurlar için daha kısa bir yol: her hükümdarın taşıdığı unvan ve nasıl yazıldığı, batı kanadının ikinci unvanı, hükümdar ailesinin adı ve bunların hepsinin nereden geldiğine dair modern tartışma.

Map of Asia in 552: the First Göktürk Khaganate across the eastern steppe from the Altai to the Khingan, south of Lake Baikal, the Tiele in the west as its subjects, the remnant of the Rouran in the east, beside the Western Wei, the Northern Qi, the Liang, the Tuyuhun, the Hephthalites and Persia — 552: Rouranlara karşı kazanılan zaferden sonra Bumin kağan unvanını alır ve onların topraklarında Birinci Göktürk Kağanlığı'nı kurar. Tieleler ona tabidir, Rouranların kalıntısı ise doğuda direnir. Modern harita.

1/4

Han (Kağan)

400–969

Unvan, biçimleri, tarihi ve çevresindeki rütbeler.

Bozkırın en yüksek hükümdarının 可汗 diye yazılan ve kağan diye okunan unvanı ilk kez Siyenpiler arasında, 261'de ve yeniden 278'de kayda geçer. Rouran kurucusu Shelun onu 400 dolaylarında benimsedi. Sözcüğün kökeni bilinmez. Onu bir Rouran sözcüğü sayan türetme bu tarihler karşısında tutunamaz. 552'de Bumin unvanı imparatorluklarıyla birlikte Rouranlardan aldı. Zhou Shu onun unvanını 伊利可汗, yani İllig Kağan diye yazar. Kağanın altında yabgu ile şad ve kağanın onayına muhtaç olduğu boy efendileri, yani beyler dururdu. Daha kısa biçim olan hanın altıncı yüzyılda daha aşağı bir rütbe olup olmadığı kesinleşmemiştir. Sekizinci yüzyılın yazıtları yalnızca kagan yazar. Uzun biçim Uygurlara, Hazarlara, Avarlara ve Moğollara, kısa biçim ise sonraki Türk ve Moğol dünyasının her hükümdarına geçti.

Birinci Göktürk Kağanlığı

Maddeyi oku →

Map of Asia around 560: the Göktürk Khaganate from Manchuria to the Caspian, Istemi advancing through Chach to the battle of Bukhara, Khosrow I advancing from the south to Balkh, beside Sasanian Persia, the Northern Zhou, the Northern Qi and the Chen — 560 dolaylarında İstemi Çaç üzerinden Soğd'a ilerler ve Buhara Savaşı'nda Eftalitleri yok eder, I. Hüsrev ise onların Ceyhun'un güneyindeki topraklarını Belh'e kadar alır. Ceyhun, Göktürkler ile İran arasındaki sınır olur. Modern harita, İstemi'nin güzergâhı çizilmiştir.

2/4

Yabgu

Batının unvanı ve nereden geldiği.

Yabgu, Göktürk düzeninde ikinci sıradaydı: kağanın altında, öbür bütün makamların üstünde. 552'den önce büyük olasılıkla Aşinaların Rouranlar altındaki kendi unvanıydı ve kuruluşta küçük kola geçti. Bumin'in kardeşi İstemi, 576 dolaylarındaki ölümüne kadar bu unvanla batıyı elinde tuttu. Ceyhun'a kadar sefer yaptı, İran ile birlikte Eftalitleri yıktı ve Maniah'ı Konstantinopolis'e gönderdi. Bütün bunlarda kağan değil, yabguydu. Menandros ona Göktürklerin kralı, bir kez de Chagan der. Çin tarihleri ise onun komutanlığını bağımlı bir makam sayar. Sözcüğün kendisinin Türkçe mi yoksa alıntı mı olduğu hâlâ tartışılır. Unvan batıda kaldı ve kağanlık sona erdikten sonra da Ceyhun'dan İdil'e kadar hükümdarlar onu taşımayı sürdürdü.

Birinci Göktürk Kağanlığı

Maddeyi oku →

Map of Asia in 545: the embassy of the Western Wei under An Nuopantuo from Jiuquan to the Ashina in the Altai, subjects of the Rouran, who rule the eastern steppe with the Tiele as further subjects, beside the Western and Eastern Wei, the Liang, the Tuyuhun, the Hephthalites, Sasanian Persia and the Eastern Roman Empire — 545: Batı Wei'nin şansölyesi Yuwen Tai, Jiuquanlı Soğdlu An Nuopantuo'yu Altay'daki Göktürklere gönderir. Göktürkler o sırada hâlâ Rouranlara tabidir. Bu, bir Çin devletinin Aşinalara gönderdiği ilk elçiliktir. Modern harita, yol çizilmiştir, kaynak bir güzergâh vermez.

3/4

Aşina

439–969

Hanedanın adı ve kökenine dair üç anlatı.

Çin tarihleri Göktürk hükümdar hanedanının adını 阿史那, yani Aşina diye yazar. Adın anlamı bilinmez. Hanedana birkaç köken verirler ve bunlar birbirini tutmaz. Zhou Shu Göktürkleri Asya Hunlarının bir kolu yapar. Sui Shu, yok edilmiş bir halktan sağ kalan tek oğlanı bir dişi kurdun beslediğini anlatır. Kurt, Gaochang'ın kuzeybatısındaki bir mağarada on oğul doğurdu ve en yeteneklileri olan Aşina onların hükümdarı oldu. Sui Shu ayrıca, Wei 439'da Gansu'daki Kuzey Liang'ı ezince Göktürklerin atalarının beş yüz aileyle Pingliang'dan Rouranlara kaçtığını ve Altın Dağ'da demir işlediğini söyler. Ailenin kendi anlatısı olan Kül Tegin yazıtı Gansu'dan, kurttan ya da Asya Hunlarından hiç söz etmez. Aşinaların nereden geldiğine dair geri kalan her şeyi komşuları yazmıştır.

Aşina

Maddeyi oku →

4/4

Türk etnogenezi tartışması

Her süreklilik iddiası, sahibi ve gerekçeleriyle birlikte bir görüş olarak.

Zhou Shu Göktürkleri Asya Hunlarının bir kolu yapar. Kül Tegin yazıtı ise onları Bumin ile başlatır ve soydan hiç söz etmez. Süreklilik iddialarının en eskisi Asya Hunlarını Türk sayar: bir okuma hükümdarlarının Chengli Gutu Şanyu unvanını üç Türkçe sözcük olarak alır, ikinci bir okuma ise dillerini bir Sibirya dil ailesi olan Yenisey dillerine bağlar. Joseph de Guignes (1756) ilk büyük Asya Hun hükümdarının adını Mei-Tei diye yazdı ve ad Türkçe çeviride Mete Han oldu. Sergei Klyashtorny (1994), Bumin, İstemi, Mukan ve Taspar adlarının Türkçe olmayan görünüşünden hareketle İranlılarla erken bir temas olduğunu savundu. Xiao-Min Yang (2023) önderliğindeki bir çalışma, Bumin'in torunu İmparatoriçe Aşina'nın yüzde 97,7 kuzeydoğu Asya kökeni taşıdığını buldu. Tek bir genom, bir büyük büyük ebeveynin dilini gösteremez. Göktürkler, kaynakların onları başlattığı yerde başlar: 540'larda Altay'da bir demirci ailesiyle.

Maddeyi oku →