Devletlerin Seyri

MÖ 209–200 Mete Han bozkırı birleştirir

MÖ 209'da Mete babası Duman'ı öldürdü ve chanyu oldu. Asya Hunları ile Donghular arasında bin li'den geniş, boş bir şerit uzanıyordu. Donghular bu toprağı isteyince Mete doğuya saldırdı ve krallarını yok etti. Wuhuanlar Wuhuan Dağı'nda tutundu ve Asya Hunlarına her yıl öküz, at ve koyun derisi vergi ödedi. Siyenpiler Liaodong sınırının çok ötesine çekildi. Mete Yuezhileri geri püskürttü, Meng Tian'ın aldığı toprağı Chaona ve Fushi'ye kadar geri aldı, kuzeyde Hunyu, Qushe, Dingling, Gekun ve Xinli halklarını boyunduruk altına aldı. MÖ 200'de Han imparatoru Gaozu'yu Pingcheng yakınındaki Baideng tepesinde yedi gün kuşattı.

MÖ 176–y. 160 Gücün doruğu

MÖ 176'da Mete, Han sarayına yazdığı mektupta Sağ Erdemli Kral'ın Yuezhileri ezdiğini, Loulan'ın, Wusunların, Hujielerin ve çevrelerindeki yirmi altı devletin Asya Hunlarına katıldığını bildirdi: yay çeken bütün halklar artık tek bir aileydi. Oğlu Laoshang Yuezhi kralını öldürdü ve kafatasından içki kabı yaptı. Yuezhiler Hexi'yi bırakıp batıya, Sakaların ülkesine göçtü. Han Shu, Karaşar, Weixu ve Weili arasında oturan ve vaha devletlerinden vergi toplayan bir Asya Hun Köleler Komutanı'ndan söz eder. MÖ 162'de imparator Wendi Uzun Sur'u iki ülke arasındaki çizgi olarak onayladı. Ülkenin Tuva'daki ve Baykal'ın ötesindeki kuzey sınırını hiçbir kaynak tarif etmez.

MÖ 127–121 Han, Ordos'u ve Hexi'yi alır

MÖ 127'de Han generali Wei Qing, Loufan ve Baiyang krallarını Ordos'tan çıkardı. Han orada Shuofang'ı kurdu ve Meng Tian'ın ırmak boyundaki surunu onardı. Buna karşılık Shanggu'nun ötesindeki Zaoyang bölgesini bıraktı. MÖ 123'te chanyu, Han'dan kaçıp gelen Zhao Xin'in öğüdüyle Gobi'nin kuzeyine çekildi. MÖ 121 ilkbaharında ve yazında Huo Qubing Hexi koridoruna daldı. Sonbaharda Hunye kralı Xiutu kralını öldürdü ve kırk binden fazla insanla Han'a geçti. Shiji'ye göre bundan sonra Jincheng'den ve Hexi'den batıya, Güney Dağları boyunca Tuz Gölü'ne kadar uzanan toprakta Asya Hunu kalmadı. Bu sırada Wusunlar Sakaların ülkesini tutuyordu, Yuezhiler ise Ceyhun'un kuzey kıyısına geçmişti.

MÖ 119–y. 100 Gobi'nin kuzeyinde

MÖ 119'da Wei Qing ile Huo Qubing iki ayrı orduyla Gobi'yi aştı. Huo Qubing Dai'nin ötesine iki bin li'den fazla ilerledi, Langjuxu Dağı'nda kurban sundu ve Hanhai'de geri döndü. Shiji'ye göre bundan sonra Gobi'nin güneyinde hiçbir kral otağı kalmadı. Han, Shuofang'dan batıda Lingju'ya kadar asker ve çiftçi yerleştirdi, Wuwei'den Dunhuang'a Hexi komutanlıklarını kurdu. Wuhuanlar Han adına Asya Hunlarını gözlemek üzere doğudaki beş komutanlığın sınırı ötesine yerleştirildi. MÖ 105'e gelindiğinde chanyu daha da kuzeybatıya çekilmişti. Sol kanadı Yunzhong'un, sağ kanadı Jiuquan ile Dunhuang'ın karşısındaydı. Ülkenin güney sınırı Gobi'de bir yerden geçiyordu.

MÖ 60–51 Batı Bölgeleri elden çıkar, ülke bölünür

MÖ 71'de Dinglingler Asya Hunlarına kuzeyden, Wuhuanlar doğudan, Wusunlar batıdan saldırdı ve onlara bağlı halklar koptu. MÖ 60'ta Rizhu kralı Han'a geçti. Asya Hunlarının Köleler Komutanlığı kaldırıldı ve Zheng Ji, Wulei'de oturan ilk Batı Bölgeleri Genel Koruyucusu oldu. MÖ 57'de beş chanyu taht için çekişti. MÖ 54'te Zhizhi kral otağını ele geçirdi, küçük kardeşi Huhanye de güneye, Han sınırına çekildi. MÖ 51'de Huhanye Ganquan'da imparatorun huzuruna çıktı ve Guanglu surunun dibinde yaşamasına izin verildi.

MÖ 49–33 Batıda Zhizhi, kuzeyde Huhanye

Güçsüz düşmüş ve Han'a bağlanmış Huhanye'nin kuzeye dönemeyeceğine inanan Zhizhi halkını batıya götürdü. Wusunları yendi, kuzeyde Wujielerin boyun eğişini kabul etti, batıda Jiankunları ezdi, Dinglingleri de kendine bağladı ve Jiankun ülkesine yerleşti. MÖ 44 dolayında bir Han elçisini öldürdü ve Kangju'ya geçti. Halkından yalnızca üç bin kişi oraya ulaştı. MÖ 36'da Genel Koruyucu Gan Yanshou ile yardımcısı Chen Tang Kangju'ya yürüdü ve onu öldürdü. Bu arada Huhanye kuzeydeki kral otağına döndü ve MÖ 33'te saray hanımı Wang Zhaojun ile evlendi. Bundan sonra Uzun Sur'un kuzeyindeki toprak yeniden Asya Hunlarınındı.

MS 48–50 Kuzey ve Güney Asya Hunları

Wang Mang döneminde Batı Bölgeleri devletleri Asya Hunlarına geçti. MS 48'de güneydeki sekiz boyun beyleri Rizhu kralı Bi'yi Huhanye adıyla chanyu ilan etti. Bi Wuyuan sınırına geldi ve Han'ı Kuzey Asya Hunlarına karşı sonsuza dek korumayı önerdi. Ertesi yıl kuzeyin chanyusu bin li geri çekildi. MS 50'de güney otağı sınırın içine taşındı, önce Yunzhong'a, kışın da Xihe'deki Meiji'ye. Beyleri Beidi'den Dai'ye kadar sınır komutanlıklarına yerleştirildi. Liaodong sınırının ötesindeki Siyenpiler MS 49'da Han'a ilk elçilerini gönderdi.

MS 87–93 Kuzey Asya Hunlarının sonu

MS 87'de Siyenpiler Kuzey Asya Hunlarının doğu topraklarına girdi ve chanyu Youliu'yu öldürdü. Elli sekiz boy, iki yüz bin kişi, teslim olmak için sınıra geldi. 89'da Dou Xian güney chanyusuyla birlikte sefere çıktı, kuzey chanyusunu Jiluo Dağı'nda yendi ve sınırın üç bin li'den fazla ötesindeki Yanran Dağı'na bir yazıt kazdırdı. Orta Moğolistan'ın Gobi'sindeki bir kaya yazıtı bu metinle özdeşleştirilir. Yazıt sınıra, kaynağın verdiği uzaklıktan çok daha yakındır. 91'de Geng Kui kuzey chanyusunu Jinwei dağlarında yendi, chanyu da Wusunların ülkesine kaçtı. Siyenpiler boşalan toprağa yerleşti ve geride kalan yüz binden fazla Asya Hun çadırı kendine Siyenpi dedi.

y. MS 155–180 Eski Asya Hun yurdunda Siyenpiler

Siyenpi önderi Tanshihuai otağını Tanhan Dağı'nın eteğinde, Chuochou ırmağı kıyısında, Gaoliu'nun üç yüz li'den fazla kuzeyinde kurdu. Hou Han Shu'ya göre güneyde Han sınırını yağmaladı, kuzeyde Dinglingleri durdurdu, doğuda Fuyu'yu geri püskürttü, batıda Wusunlara saldırdı ve doğudan batıya on dört bin li uzanan eski Asya Hun yurdunun tamamını tuttu. Bu toprağı doğu, orta ve batı olmak üzere üç parçaya böldü. Batı parçası Dunhuang'a ve Wusunlara kadar uzanıyordu. Güney Asya Hunları Han sınırının içinde kaldı. Bir hesap Kuzey Asya Hunlarının Siyenpilere son yenilgisini 155'e, ikinci bir hesap batıya göçlerini 158 dolayına koyar. Kangju'nun kuzeyindeki taralı alan, ikinci hesabın onları yerleştirdiği yeri gösterir.

429 Taiwu Gobi'yi geçer

Kuzey Wei imparatoru Taiwu Pingcheng'den çıkar, Gobi'yi geçer ve Li ırmağında Datan'ın Rouranlarını dağıtır. Orduları doğudan batıya beş bin li boyunca tarar. Güzergâh Wei Shu'ya göre çizilmiştir, adı geçen ırmakların yeri kesin değildir.

460 Tölöşler boyun eğdirilir

Batıda Rouranlar Tölöşleri, yani Tieleleri boyun eğdirir. Egemenliklerinin o sırada Balkaş Gölü'ne ve Yedisu'ya uzandığı, günümüz literatürünün verdiği sınırdır. Kaynaklar bunu söylemez. Aşinalar, beş yüz aile, Rouranların demircileri olarak Altay'ın güney yamacına yerleşir.

487 Gaoche ayrılır

Afuzhiluo önderliğinde yüz binden fazla Gaoche çadırı kağanlıktan ayrılır ve Gaochang'ın kuzeybatısında kendi krallıklarını kurar. Rouran kağanı Tulun onları kovalar, defalarca yenilir ve halkını doğuya götürür.

525 Anagui Wei için savaşır

Anagui 520'de Tieleleri yeniden Rouran egemenliğine sokmuştur. Çin tarihlerine göre toprakları Hazar Denizi'ne ve Alanlara kadar uzanır. 523'te, bir kıtlık yılında, Anagui Wei sınırındaki Altı Garnizon'a akın eder. 525'te garnizonlar ayaklandıktan sonra Wei adına yüz bin adamla Wuchuan'dan batıya, Woye yönünde asilerin üzerine yürür.

545 Rouranlar en güçlü döneminde

Rouranlar doğu ve orta bozkırı yönetir, Altay'daki Aşinalar ve Cungarya'daki Tieleler onlara tabidir. Çin tarihlerine göre Tieleler Hazar Denizi'ne kadar yayılır. Burada çizilen sınır, Hingan'dan Yedisu'ya, Baykal Gölü'nden Wei sınırına kadar, günümüz literatürünün verdiği sınırdır.

546 Bumin Tieleleri yener

546'da Cungarya'daki Tieleler Rouranlara karşı harekete geçer. Aşina beyi Bumin onları yolda karşılar ve yener, elli binden fazla Tiele çadırı ona boyun eğer. Aşinalar hâlâ Rouranlara tabidir, ama artık kendileri de bir güçtür.

552 Bumin Rouranları yıkar

552 başında bir Rouran ordusu Cungarya'da yenilir, ikincisi Huaihuang'ın kuzeyinde yok edilir. Anagui ölür. Göktürkler bozkırı alır, bir Rouran kalıntısı doğuda direnir. Yeni kağanlığın sınırı günümüz tahminine göredir.

553–555 Son Rouranlar, İstemi batıya yürür

Issık, Dengshuzi'nin Rouranlarını Woye'nin kuzeyindeki Mulai Dağı'nda bozar. Kuzey Qi'deki kalıntı 554'te ev sahipleri tarafından yok edilir. Batıda İstemi 553'ten itibaren yürür ve bir hesaba göre 555'e kadar Yedisu'ya ulaşır.

y. 560 Eftalitler yıkılır

İstemi Eftalitleri yıkar ve Soğdiana'nın ticaretini ele geçirir. Bir yoruma göre bunu İran kralı I. Hüsrev ile birlikte yapar ve 557 ya da 560'ta onların topraklarını Ceyhun boyunca paylaşırlar. Çizilen güzergâh günümüzdeki bir yeniden kurguya dayanır: Göktürkler Çaç'ı alır, Çırçık'ı geçer ve sekiz gün sonra Nesef tepelerinde galip gelir. İkinci bir yoruma göre belirleyici çarpışma Buhara'nın kendisinde olur. Hüsrev güneyden Belh'e kadar gelir. Doğuda Mukan, Yenisey'deki Kırgızları ve Kıtayları alır.

568–569 Konstantinopolis'e elçilikler

İran pazarlarını Soğd ipeğine kapatır. İstemi Soğdlu Maniakh'ı Konstantinopolis'e gönderir, Roma elçisi Zemarkhos da 569'da Ektag denen bir dağda ona ulaşır. Ektag'ın yeri tartışmalıdır: hem Altay hem Tanrı Dağları önerilir.

576 Bosporos

İstemi'nin öldüğü yıl bir Göktürk ordusu Kırım'daki Bosporos'u alır. Bu, Avrupa'ya doğru yayılmanın batı sınırıdır. Batı kanadının o sırada İdil'e ve Kuzey Kafkasya'ya ulaştığı çıkarımdır.

581–584 Devlet bölünür

Taspar 581'de ölür, kağanlık çıkarıma göre en geniş sınırlarındadır. Tahta çıkış hanedanı böler: İşbara, Apa ve Tardu savaşa tutuşur, Sui de taraf tutar. Doğu ve batı kanatları arasındaki çizgi Altay'dan Cungarya üzerinden Cungarya Kapısı'na uzanan bir hat olarak yeniden kurulur.

583 Sui'ye karşı sefer

İşbara, yanında Apa, Tarduş ve Bağa ile Çin'e girer. Bir Tiele ayaklanması Tarduş'u geri çeker, Baidao yakınındaki bir Sui baskını da Göktürk ordusunu dağıtır. Ardından İşbara Apa'nın ordugâhına baskın yapar ve annesini öldürür. Apa batıya, Tarduş'un yanına kaçar.

584 Üç güç

Arkasında Tarduş bulunan Apa, Kırgızlardan Kuça ve Hami'ye uzanan bir birliği elinde tutar. İşbara Ötüken çevresindeki doğuyu korur, Tola'daki Amrak da ikinci kağandır. Tarduş'un batı toprakları Karadeniz'den Suyab'a uzanır.

585 İşbara Sui'ye yönelir

Tarduş'un baskısı altındaki İşbara kendini Sui'nin vasalı ilan eder. Eylülde batı ordusu Ötüken'e yürür ve Apa'nın gücü oraya ulaşır. İşbara ise Sui himayesinde güneye, Baidao'ya çekilmiştir. Aynı yıl içinde Apa'ya karşı yeniden saldırır.

587 Apa sağ yakalanır

İşbara ölür ve vasiyeti üzerine kardeşi Bağa tahta geçer. Bağa, Sui imparatorunun gönderdiği davul ve sancaklarla batıya yürür. Apa'nın adamları bunları bir Sui ordusu sanıp saf değiştirir ve Apa sağ yakalanır. Batıda Apa'nın halkı Niri'yi kağan yapar.

588 Tulan ve İran savaşı

Bağa batıya yaptığı ikinci seferde başıboş bir okla düşer ve İşbara'nın oğlu Yongyulü Tulan Kağan olarak tahta geçer. Aynı yıl bir Göktürk ordusu Ceyhun'u geçer, Belh'i ve Herat'ı alır ve Behram Çubin tarafından yok edilir. Kağanlığın bölünmesi tamamlanmıştır.

y. 603 İki kağanlık

Tulan 599'da kendi adamları tarafından öldürülür. 603 dolaylarında, Tiele ve öteki boyların ayaklanması karşısında Tarduş Tuyuhunlara kaçar ve gözden kaybolur. 597'den beri Sui'nin himayesindeki Yami, Göktürk ve Çin birlikleriyle Ötüken'e girer. Devlet doğu ve batı kağanlığı olarak bölünmüş kalır.

588–589 Behram Çubin, Şaba'ya karşı

Hürmüz, Şaba'ya karşı Reyli bir adamı, Behram-Guşnasp oğlu Çubin denen Behram'ı, kendi seçtiği on iki bin kişiyle gönderdi. Taberî'de Behram, Herat'ı ve Badgis'i geride bırakana kadar hızla ilerledi. İranlılar onun ordugâhının yakınına tahkimli bir ordugâh kurana kadar Şaba hiçbir şey fark etmedi. Görüşmelerden ve çarpışmalardan sonra Behram, Şaba'yı bir okla öldürdü. Seâlibî'de Şaba-Şah, kardeşi Fağfur'u Behram'a güvenli bir dönüş ya da yüksek bir makam önermeye gönderir. Behram, Şaba-Şah'ın başı için geldiğini söyler, Fağfur da ölüler arasında bulunur. Bir okuma belirleyici muharebeyi Nisan 588'de Hirkanya kayasına koyar: Behram orada Bağa komutasındaki Göktürkleri yendi, onları Ceyhun'a kadar kovaladı ve rivayete göre Bağa'yı orada bir okla öldürdü. İkinci bir okuma yenilgiyi 589'da Herat'a koyar. Taberî'deki yürüyüş onun verdiği yere kadar çizilmiştir. Birinci okumadaki kovalama noktalıdır, ırmağa nerede vardığı ise kayıtlı değildir.

589 Ceyhun'un ötesinde: Parmūdha ve hazine

Ardından Şaba'nın “babasına denk” oğlu Parmūdha çıkageldi. Behram onu yendi, kalelerinden birine kapattı ve teslim olana kadar sıkıştırdı. Seâlibî'de Behram Ceyhun'u geçer, Barmūdha'yı bir gece baskınında bozguna uğratır ve onu Buhara yakınındaki Paykent'te, Hürmüz canını bağışlayınca teslim olana kadar kuşatır. Behram tutsağı kalenin hazinesiyle birlikte krala gönderdi. Taberî'nin anlatımına göre hazine iki yüz elli bin deve yüküydü, Seâlibî aralarında Siyavuş'un tacını, kemerini ve küpelerini sayar. Bir okumaya göre Behram 589'da Herat'ı geri aldı ve Buhara çevresindeki ülkeye ulaştı. Sebeos seferi Belh'in ve Ceyhun'un öte yakasına kadar Kuşan ülkesinin fethi olarak anlatır. Behram orada Mazkʿutʿkʿ'ların büyük kralını öldürdü. Duraklar Seâlibî'nin ve Sebeos'un adını verdikleridir. Aralarındaki yol çizilmiştir, başkent Ktesifon'a giden yol da öyle.

589 Hürmüz'le kopuş

Theophylaktos, Behram'ı Göktürklere karşı savaştan Kafkasya'ya gönderir. Behram, Maurikios'un sekizinci yılında Suania'yı yağmaladı, ganimetini Babil'e yolladı ve ordugâhını Aras'a taşıdı. Romalı general Romanos Lazika'dan Albanya'ya geldi. Behram Ganzak'a doğru çekildi, ırmağı yeniden geçti ve Albanya ovasında yenildi. Hürmüz onu görevden aldı ve utancının ödülü olarak ona kadın giysileri gönderdi. Bir okumaya göre Sebeos'un Ceyhun'un ötesine koyduğu Mazkʿutʿkʿ'lar bu sefere aittir. İran ve Arap anlatıları Romalılar karşısında bir yenilgiden söz etmez. Onlarda kavga ganimet yüzündendir: Sebeos'ta ordu, hazinenin tamamını almak için Hürmüz'ün gönderdiği muhafızları öldürdü ve Behram'ı kral yaptı. Seâlibî'de ise kral ona pamuk, bir iğ ve kadın giysileri gönderir. Theophylaktos Suania'yı, Aras'ı ve Albanya'yı adlandırır, aralarındaki yol çizilmiştir.

590 Behram Ktesifon'u alır, II. Hüsrev kaçar

Seâlibî'de Behram, Barmūdha'nın oğlu olan kağanla barış yaptı, ülkesini ona geri verdi ve Horasan'da ayaklandı. İsyancılar Hürmüz'ü tahttan indirilmiş saydılar ve Ktesifon üzerine yürüdüler, İran ve Arap anlatılarında Horasan'dan. Theophylaktos'ta Zap geçidinde beklerler ve onlara karşı gönderilen ordu Behram'ın safına geçer. Başkentte soylular Hürmüz'ü tahttan indirip kör ettiler, oğlu II. Hüsrev tahta çıktı. Hürmüz kısa süre sonra öldürüldü. Behram hızla yaklaştı. Nahrevan kıyısındaki bir görüşmeden ve bir gece baskınından sonra Hüsrev Dicle'nin ötesine kaçtı. Theophylaktos onu çölden ve Fırat boyunca Anatha'dan geçirip Kirkesion'a, oradan da Hierapolis'teki Romalı generale götürür. Sebeos'ta Hüsrev, Khaab dediği ve Halep olarak okunan bir kentte durur, Taberî'de ise imparator Maurikios'a Antakya'dan yazar. Behram sarayı ele geçirdi ve büyük bayramda kraliyet tacını giydi. Duraklar Theophylaktos'un adını verdikleridir, aralarındaki yol çizilmiştir.

591 591 muharebesi

Maurikios, Hüsrev'i bir Roma ordusuyla geri gönderdi. Ordu Dara'dan yola çıktı, Dicle'yi ve Zap'ı geçti ve Ermenistan'dan gelen ikinci bir Roma ordusuyla birleşti. Behram Ktesifon'dan Atropatene'ye yürüdü. Theophylaktos muharebeyi Ganzak yakınında, Blarathos ırmağında gösterir: Hüsrev'in yanında altmış binden fazla, Behram'ın yanında kırk bin kişi. Taberî ve Sebeos da çarpışmayı Atropatene'ye koyar. Behram'ın ordusu dağıldı, kendisi kaçtı. Tutsaklar arasında alınlarına haç dövmesi yapılmış “Türk soyundan” adamlar vardı, Hüsrev onları Maurikios'a gönderdi. Duraklar Theophylaktos'un adını verdikleridir. Aralarındaki yol çizilmiştir, iki Roma ordusunun Urmiye Gölü'nün güneyinde buluşması da öyle.

591'den itibaren Behram'ın kaçışı ve ölümü

Taberî'de Behram Horasan'a kaçar ve oradan Göktürklere gider, onların kralı onu büyük saygıyla karşılar. Seâlibî'de Nişabur'da durur ve Maveraünnehir'e, Barmūdha'nın oğlu olan kağana geçer. Kağan onu bir eşiti gibi karşılar ve teslim etmeyi reddeder. Hüsrev değerli bir mücevherle bir elçi gönderdi. Elçi kağanın eşi hatunu kazandı, o da Behram'ı öldürttü. Seâlibî'de saraydan bir adam onu zehre batırılmış bir hançerle bıçakladı. Sebeos'ta Behram Belh'e kaçar ve orada Hüsrev'in emriyle halk tarafından öldürülür. Bir okumaya göre Behram Suyab'da saygın bir general oldu, Aşina içinde bir komplonun üstüne gitti ve bir İranlı ajan onu zehirledi. Kaçış Seâlibî'nin adını verdiği duraklardan geçirilerek çizilmiştir. Suyab'a uzanan yol o okumaya dayanır ve noktalıdır.

606 ya da 614 Büyük kağanın ordusu

II. Hüsrev, Ermeni Smbat Bagratuni'yi Kuşanlara karşı doğuya gönderdi. Smbat eski birliklerini Hirkanya'dan çağırdı, Kuşan akıncılarını yendi ve Tus eyaletinde, Nişabur yakınındaki Apr Shahr'da ordugâh kurdu. Kendisi üç yüz adamla surlu Khrokht köyüne yerleşti. Kuşan kralları kuzey ülkelerinin kralı olan büyük kağanı yardıma çağırdı. Üç yüz binlik bir ordu, eski bir çeviride otuz bin, Ceyhun'u geçti. Khrokht'u kuşattı, Smbat oradan yarıp çıktı. Ordu, Datoyean komutasındaki İran yardım kuvvetini bozguna uğrattı ve akınları Rey'in ve İsfahan eyaletinin sınırlarına kadar uzandı. Sonra büyük kağanın bir emri komutanı Çembuh'a ulaştı, ordu ırmağı yeniden geçip yurduna döndü. Sebeos yıl vermez. Bir okuma savaşı 606 ve 607'ye tarihler ve orduyu batı yabgusu Şegui'nin geri çektiğini söyler. İkinci bir okuma, Sebeos'un II. Hüsrev'in yirmi sekizinci yılına koyduğu Smbat'ın ölümünden geriye sayarak 614 ve 615'e yerleştirir. Üçüncü bir okuma 597 ve 598'e tarihler. Khrokht'un yeri belli değildir, adı geçen yerler arasındaki yollar çizilmiştir.

607 ya da 615 Smbat'ın karşı seferi

Hüsrev'in soruşturması suçu Datoyean'a yükledi, Datoyean idam edildi, Smbat ise aklandı. Smbat yeni birliklerle Kuşanlara ve Eftalit kralına karşı yürüdü. Kuşan kralı onu iki saf arasında teke tek dövüşe çağırdı. Smbat'ın mızrağı onun zırhını yardı ve onu öldürdü. Smbat'ın atlıları kaçan orduyu Kuşanların başkenti Belh'e kadar kovaladı, Herat'ı, Badgis'i, Toharistan'ı ve Talkan'ı yağmaladı. Smbat büyük bir ganimetle döndü ve Merv eyaletinde ordugâh kurdu. Savaşı 606 ve 607'ye tarihleyen okumada, Belh yakınında yendiği Eftalitler hâlâ Göktürklerin vasallarıydı. İkinci okumada sefer 615'e düşer. Sebeos Belh'i ve Merv'i adlandırır, aralarındaki yol çizilmiştir.

626–627 Šat'ın akını

Antlaşmadan kısa süre sonra Herakleios'un buyruğuyla Alban ülkesine ilk bir akın yapıldı. Hüsrev akıncılara ülkesine kimin buyruğuyla girdiklerini sordu ve onlara imparatorun verebileceğinin iki katını önerdi. O yıl akıncılar aynı kapılardan yurtlarına döndü. Ardından kuzey kralı vaat ettiği orduyu, prenslik rütbesinden ötürü Šat denen yeğeninin komutasında gönderdi. Šat Alban ülkesini ve Atrpatakan'ın bir bölümünü yağmaladı ve Aras kıyısında ordugâh kurdu. Akıncılar oradan Hüsrev'den Roma topraklarını, tutsakları ve Haç'ın tahtasını geri vermesini istedi. Hüsrev iki hanedanın oğullar ve kızlar yoluyla eskiden beri bağlı olduğunu söyledi ve imparatora kendi kölesi dedi. Ermenice Albanlar Tarihi Šat'ın akınını Hüsrev'in otuz yedinci yılının başına koyar. Bir hesap bunu 626 yazı, ikinci bir hesap 627 yazı olarak okur.

627 Tiflis önünde

Jebu Xak'an oğluyla birlikte bizzat geldi. İran krallarının Kafkaslar ile Hazar Denizi arasına yaptırdığı sur daha en başta yıkıldı ve Partaw'ın savunucuları Arcax dağlarına kaçtı. Kuzeyin ordusu ardından Gürcistan'ı çiğneyip Tiflis'i kuşattı. Theophanes'e göre Ziebel Hazar kapılarını yarıp Adraigan'a girdi, imparator da ona katılmak için Lazika'dan yola çıktı. Gürcü vakayinamesi Herakleios'u Yukarı Kartli'deki Atsqur üzerinden getirir. Kentin önünde Ziebel, İranlılar seyrederken imparatorun boynunu öptü. Nikephoros'ta Herakleios kendi tacını kuzeyli beyin başına koyar. Sahraplakan kenti kurtarmak için saray muhafızlarından bin atlıyla geldi. Kuşatanlar yıprandı ve Herakleios müttefikini yaz için yurduna gönderdi. Kent halkı Jebu Xak'an'ın yüzü çizilmiş bir bal kabağını sura astı ve ona bir mızrak sapladı. Bir hesap buluşmayı 626'ya, ikincisi 627'ye, üçüncüsü 628'e koyar.

Eylül 627 Ninova'ya yürüyüş

Ziebel imparator için kırk bin adam seçti ve kendisi yurduna döndü. Herakleios eylülden itibaren onlarla güneye yürüdü. Sebeos'a göre yol Şirak'tan geçti, Vardanakert'te Aras'ı aştı ve Gogovit ile Her ve Zarevand üzerinden Atrpatakan'a ulaştı. Theophanes'e göre kış ve İranlıların durmayan saldırıları kuzeyli müttefikleri yıprattı. Onlar da azar azar ayrıldı ve sonunda hepsi yurduna döndü. Roma ordusu 9 Ekim'de Chamaetha ülkesinde bir hafta dinlendi. İranlı komutan Razates bu sırada arkadan gelip Ganzak'a vardı. Herakleios 1 Aralık'ta Büyük Zap'ı geçti ve Ninova yakınında ordugâh kurdu. 12 Aralık'ta iki ordu orada karşılaştı ve Razates subaylarının neredeyse tamamıyla birlikte düştü.

627–628 Dastagerd ve Ktesifon

Savaştan sonra Herakleios Büyük Zap'ı geçti. Subayı Georgios Küçük Zap'ın dört köprüsünü gece ele geçirdi. Ordu 23 Aralık'ta köprüleri geçti ve Noel'i Iesdem'in konaklarında kutladı. İmparator Dezeridan ve Rousa saraylarını yıktı, Tornas köprüsünü geçti ve yılbaşını Beklal sarayında geçirdi. Hüsrev Dastagerd'den Ktesifon'a kaçtı ve Dicle'yi geçti. Herakleios Epifani bayramını Dastagerd'de kutladı ve oradaki sarayları yıktı. 7 Ocak'ta yoluna devam etti ve Ktesifon'a on iki mil uzaklıktaki Narbas ırmağının on iki mil gerisinde ordugâh kurdu. Irmağın köprüleri kesilmişti ve geçilecek sığ bir yeri yoktu. Sebeos'a göre Ktesifon'un dışında ordugâh kurdu ve kentin çevresindeki kral saraylarını yaktı.

628 Atrpatakan'a dönüş

Herakleios oradan Siazouros'a gitti ve şubat boyunca yöredeki köyleri ve kentleri yaktı. Martta Barzan köyünde yedi gün kaldı. Theophanes'e göre orada İranlı bir subay ona katıldı ve Hüsrev'in büyük oğlunun babasına karşı ayaklanmaya hazır olduğunu bildirdi. Hüsrev, Theophanes'in Siroes dediği bu oğlu Kavad tarafından tahttan indirildi ve Şubat 628'de öldürüldü. Yeni kral imparatorla barış yaptı. Sebeos Herakleios'u Atrpatakan'a geri getirir. Barzan'dan Ganzak'a giden yol, imparatorun 15 Mart'ta Ganzak yakınındaki ordugâhtan gönderdiği kayıp bir mektuba göre çizilmiştir.

628–629 Tiflis'in düşüşü

Ermenice Albanlar Tarihi'nde kuzeyin fırtınası ikinci kez koptu. Jebu Xak'an oğlu Šat ile geri geldi ve artık yiğit savunucuları kalmamış olan Tiflis'i kuşattı. İki ay sonra adamları birbirinin üstüne çıkarak suru aştı ve buldukları herkesi öldürdü. İranlı vali ile bir Gürcü prens, kralı kör olarak çizdikleri için kör edildi, sonra boğuldu ve derileri yüzüldü. Jebu Xak'an hazineyle yurduna döndü ve Šat'ı orduyla Albanların ülkesine gönderdi. Gürcü vakayinamesi olayı başka türlü anlatır: Herakleios kentin prensi Stephanos bir çıkışta düştükten sonra kenti aldı. Subayı Jibghu da imparator Gardaban üzerinden yoluna devam ederken iç kaleyi ele geçirdi. Bir hesap kentin düşüşünü 629 baharına, ikincisi Kavad'ın 628'de tahta çıkmasının hemen sonrasına koyar.

629–630 Šat Alban ülkesinde

Šat'ın birlikleri aynı gün Alban ülkesinin bütün kantonlarına saldırdı. Arcax dağlarında kovalanan Alban katolikosu sonunda soylular ve armağanlarıyla Šat'ın Partaw'ın kuzeyindeki ordugâhına geldi. Šat orada babası Jebu Xak'an'ın hayatı üzerine akınların duracağına ant içti. Babasının Albanların, Lpʿinkʿlerin ve Čoł'un üç krallığını sonsuza dek kraliyet mülkü olarak aldığını söyledi. İran kralı Ardeşir'in ikinci yılında kuzeyin prensi zanaatkârlardan, tüccarlardan ve Kura ile Aras balıkçılarından İran kadastrosuna göre vergi aldı. Čorpan Tarxan'ı üç bin kadar adamla önden Ermenistan'a gönderdi. On bin kişilik bir İran ordusu Sevan Gölü kıyısında yok edildi. Kuzeyin ordusu Ermenistan, Gürcistan ve Alban ülkesinin geçitlerinde durdu. Orada Jebu Xak'an'dan Šat'a bir haber geldi: “Haydutlar üzerime çullandı, yüzümü bir daha görmeyeceksin.”

y. 687 Ötüken

Tonyukuk orduyu Kök Öng'ü aşırıp Ötüken ormanına götürdü ve Tola'da Oğuzları yendi: iki bine karşı üç bin. Hiçbir kaynak bu göçün tarihini vermez. 687'de Ötüken'de yeniden bir kağan vardı. İlteriş oradan her yıl Tang sınırına akın etti, 687'de Hebei ovasındaki Changping'e kadar.

698 Kapgan

İlteriş'in küçük kardeşi Kapgan 691'den itibaren hüküm sürdü. 696'da Tang'a karşı ayaklanan Kitanları ezdi. 697'den itibaren Kitanlar ve Tatabılar onun vergisine tabiydi. 698'de Tang ona Ordos'un altı vilayetinden birkaç bin çadır, kırk bin ölçek tohum ve üç bin alet gönderdi. Aynı yıl yüz bin adamla Hebei'ye akın etti. Zhaozhou ve Dingzhou düştü, Kapgan seksen doksan bin tutsakla döndü.

710–711 Kırgızlar ve Türgişler

710 kışında Göktürkler, tek yolu karla kapanmış Kögmen'i bir Az kılavuzla aştı ve Soŋa ormanında Kırgız kağanını öldürdü. Sonra yolu olmayan yerden Altay'ı, geçidi olmayan yerden İrtiş'i geçtiler. Bolçu'da Türgiş kağanını öldürüp ilini aldılar. Bolçu savaşının yılı 710 ya da 711'dir, yeri kesin değildir.

712–714 Demir Kapı'ya

Bolçu'dan sonra On Ok, 715'teki kopuşlara kadar Göktürklere bağlıydı. Göktürk ordusu İnci Irmağı'nı, yani Seyhun'u geçip Demir Kapı'ya kadar gitti. Soğdlar, başlarında Suk olmak üzere, geldi. 714'te İnel ile Tongga Tegin Beiting'i kuşattı. Guo Qianguan şehri tuttu ve Tongga Tegin'in başını kesti. Tang tarihine göre Kapgan'ın ülkesi, gücünün doruğunda doğudan batıya on bin li'yi aşıyordu.

716 Kapgan'ın ölümü

716'da Kapgan, Tola'da Bayırkuları yendi. Zaferini hafife alarak tedbirsiz döndü ve bir söğüt korusunda geride kalmış bir Bayırku tarafından öldürüldü. Kül Tegin küçük kağanı öldürdü ve ağabeyi Bilge'yi tahta çıkardı. Türgişler kendi kağanlarını seçti, Kitanlar ve Tatabılar Tang'a geçti.

721–734 Bilge Kağan ve Tonyukuk

720'de Tang üç yandan bir saldırı tasarladı. 721 sonbaharında Tonyukuk, Basmıllar varmadan Beiting'i almak için bir birlik gönderdi ve bütün kuvvetlerini tutsak etti. Dönüşte Liangzhou'nun koyunlarını ve atlarını aldı. 727'de Tang, batıdaki Shouxiang kalesinde bir pazar açılmasına izin verdi. Kül Tegin 731'de, Bilge Kağan 734'te öldü. Taşları Orhun vadisinde, Tonyukuk'unki yukarı Tola'da durur.

741–745 Çöküş

741'den sonra ülke kargaşaya düştü. Basmıllar, Uygurlar ve Karluklar son kağanlara karşı ayaklandı. 744'te Basmıllar Özmiş Kağan'ı öldürdü. Ardından Uygurlar ve Karluklar Basmıl kağanını öldürüp Uygur Kutlug Bilge Kül'ü kağan yaptı. 745'te Göktürklerin son kağanı Baimei öldürüldü. Ötüken Uygur Kağanlığına geçti.

747–758 Bayançur Kağan

747'den itibaren kağan olan Bayançur, Tariat yazıtında kendi yurdunu sayar: Ötüken, Selenga, Orhun ve Tola. Tatarlarla, Kem kıyısındaki Çiklerle ve Altay'ı aşıp Bolçu'da Karluklarla savaştı. Karluklar batıya, On Ok topraklarına çekildi. 757'de atlıları Tang'ın Çang'an'ı ve Luoyang'ı An Lushan'ın asilerinden geri almasına yardım etti. Selenga kıyısında Soğdlara ve Çinlilere Bay Balık'ı kurdurdu. 758'de Uygurlar Kırgızları yendi, Kırgız hükümdarı bundan sonra unvanını Uygur kağanından aldı.

759–779 Bögü Kağan

762'de Bögü Kağan beş bin atlıyla Taiyuan üzerinden güneye indi, kardeşi Luoyang yakınındaki Beimang Dağı'nda asi Shi Chaoyi'yi yendi. Kağan Luoyang'dan ülkesine Mani öğretmenleri getirdi. Bu sırada Tibetliler Hexi koridorunu Tang'dan aldı. Beiting ve Anxi'deki Tang garnizonları böylece yalnız kaldı. 766'da Karluklar Suyab'ı ve Talas'ı aldı. 779'da Tun Bağa Tarkan Bögü'yü öldürüp tahtı ele geçirdi.

780–792 Beiting savaşı

781'den itibaren Beiting ve Anxi'deki yalnız kalmış Tang garnizonlarının elçileri Uygur toprakları üzerinden Çang'an'a gitti. O zamana dek Tibetliler Dunhuang'ı ve Hami'yi de almıştı. 790'da Beiting'i aldılar. Şehrin çevresindeki, normalde Uygurlara tabi Şatolar ve Karluklar onlara geçti, şehri kurtarmaya gelen Uygur ordusu yenildi. 791'de Uygurlar Beiting'de Tibetlileri ve Karlukları yendi, tutsakları Tang sarayına gönderdi. Çin tarihleri Beiting'in düşüşünü 787'ye, 790'a ya da 791'e tarihler.

795–821 Ülkenin doruğu

795'ten itibaren Ediz kağanları döneminde Uygur ülkesi en geniş hâline ulaştı. Karabalgasun yazıtı kağanın Beiting'i geri aldığını, Kuça'yı Tibet kuşatmasından kurtardığını ve Tibetlileri Karaşar'ın batısındaki Yushu'da yok ettiğini anlatır. Uygur orduları düşmanlarını İnci Irmağı'na ve batıda Fergana'ya kadar kovaladı. Kağan Karlukların başına bir yabgu koydu. Bir Mani ilahi kitabı Beiting'i, Koço'yu, Kuça'yı ve Karaşar'ı Uygurlara bağlı yerler arasında sayar. 808'de Uygurlar Liangzhou'yu Tibetlilerden aldı.

821–839 Kırgızlarla yirmi yıllık savaş

821'de Tang prensesi Taihe Uygur kağanıyla evlendirildi. Uygur gücü zayıfladıkça Kırgız hükümdarı kendine kağan dedi. Uygurlar ona karşı bir vezir gönderdi ama başarılı olamadı. Xin Tang Shu yirmi yıllık bir savaş sayar. Kırgızlar Karluklarla, Tibetlilerle ve Araplarla bağlarını sürdürdü. 839'da bir vezir Şatoların yardımıyla kağana karşı ayaklandı ve kağan öldü. Kıtlık, salgın ve ağır kar sürüleri kırdı.

840 Ordu Balık'ın düşüşü

840'ta bir Uygur generali Kırgızlara geçti ve yüz bin atlıyı Uygur sarayına karşı yönetti. Kağanı öldürdüler, Ordu Balık'ı ve altın çadırı yaktılar, Prenses Taihe'yi aldılar. Uygurlar dağıldı. Vezir Sazhi ile Pang Tegin'in yönettiği on beş boy batıya, Karluklara gitti. Bir kol Tibetlilere, bir kol Anxi'ye yöneldi. Wujie Tegin'in yönettiği on üç boy Gobi'yi aşıp güneye, Tang sınırına indi. Kırgızlar kendi saraylarını Lao Dağı'nın güneyine, eski Uygur sarayından on beş günlük at yolu uzaklığa taşıdı. Yeri belli değildir.

841–848 Düşüşten sonra

Wujie Kağan Tang sınırında, Tiande ile Zhenwu arasında konakladı ve Yun ile Shuo vilayetlerine akınlar yaptı. 843'te bir Tang ordusu Zhenwu yakınında ordugâhını bastı, Prenses Taihe'yi kurtardı ve onu kuzeydoğuya sürdü. Wujie orada öldürüldü. Batıda Pang Tegin kendine kağan dedi ve çölün batısındaki şehirleri elinde tuttu. Xin Tang Shu onu Ganzhou'ya, Jiu Tang Shu Anxi'ye yerleştirir. 848'de yetmiş bin kişilik bir Kırgız ordusu güneye, Tiande sınırına geldi ve doğudaki son Uygurları Gobi'nin kuzeyine geri götürdü.