Han (Kağan)

Han ya da kağan, beşinci yüzyıldan onuncu yüzyıla kadar bozkırın en yüksek hükümdarının unvanıydı. Bumin onu 552’de, unvanın adını verdiği imparatorlukla birlikte Rouranlardan aldı.^[1] Kaynakların ya da literatürün khagan, qaghan, qaγan ya da kağan yazdığı yerlerde, verdikleri biçim yukarıdaki adlar listesinde ve her hükümdarın kaydında yer alır. Aşağıdaki bölümler sözcüğün nereden geldiğini, Göktürklerin ondan ne anladığını ve altındaki rütbelerin nasıl düzenlendiğini ortaya koyar.

Etimoloji

Beşinci yüzyıldan itibaren bozkırın en yüksek hükümdarının unvanı Çin tarihlerinde 可汗, Göktürk yazıtlarında 𐰴𐰍𐰣 diye yazılır ve modern araştırmada khagan, qaghan ya da kagan okunur.^[2] Daha kısa biçim olan han, 汗, Çin kaynaklarında onun yanında görünür ve sonraki bütün Türk ve Moğol dillerine geçen biçim budur. Altıncı yüzyılda ikisinin ayrı rütbeler mi olduğu, yani kağanın en yüksek, hanın ise ona bağlı bir rütbe mi olduğu, yoksa iki yazılışlı tek bir unvan mı olduğu kesinleşmemiştir. Sekizinci yüzyılın Göktürk yazıtlarında yalnızca kagan geçer ve yalnızca en yüksek hükümdar için kullanılır.^[2] Bir kağan ile onun altındaki küçük hanlar arasındaki ayrım sonraki bozkır imparatorluklarında açıktır. Literatür bu ayrımı çoğu kez geriye yansıtır, oysa altıncı yüzyıl kaynakları bunu gerektirmez.

Sözcüğün kökeni bilinmez ve görüşler Han unvanının kökeni maddesinde sıralanır. Yaygın görüş, sözcüğün Siyenpiler ya da Rouranlar arasında ortaya çıktığı ve Asya Hunlarındaki öncülünün başka bir sözcük olduğudur. Sözcük Rouran Kağanlığından daha eskidir: Unvan Siyenpiler arasında 261’de ve yeniden 278’de, Shelun’dan bir yüzyılı aşkın süre önce kayda geçmiştir. Bu yüzden Bumin’in Rouran öncüllerini onu taşıyan ilk hükümdarlar yapan gelenek ayakta kalamaz.^[3] En iyi görüşe göre sözcük “eski Hunca” bir kehan biçiminden türer ve Rouranların onu benimsemesi, zaten kullanılmakta olan bir unvanın devralınmasıydı.^[4] Siyenpilere ait kanıt hesaba katıldığında sözcük için önerilmiş iki tarihlendirme artık çelişmez: Rouran kurucusu Shelun unvanı 400 dolaylarında aldı, sözcüğün kendisi ise üçüncü yüzyıla aittir. Kaynağı ne olursa olsun sözcük baştan Türkçe görünmez ve Orta Avrasya’nın başka halkları onu devralmıştır. Bir Macar kaynağının Avarların hükümdarına kaganus demesi, Avarları tek başına Türk yapmaz.^[5] Yaklaşık 580 tarihli Soğdca bir metin olan Bugut yazıtı, adını andığı unvanların hiçbiri için elde bir Türkçe köken bilgisi sunmaz.^[6]

Rouran türetmesi

Gerhard Doerfer, han, kağan ve hatun sözcüklerinin Rouranca olduğunu ileri sürdü. Kanıtlama iki adımlıdır. Üç sözcüğün hiçbirinin bilinen herhangi bir dilde güvenilir bir etimolojisi yoktur. Üçü de ilk olarak Rouranlar arasında tanıklanır ve iddiaya göre Hun halkları, Avarlar ve bozkırdaki ve ötesindeki herkes onları Rouranlardan devralmıştır.^[7] Bu, yaygın olarak tekrarlanan bir türetmedir ve itirazı anmayan başvuru eserlerinde de geçer.

İkinci adım tutmaz ve birincisi ona bağlıdır. Unvan Siyenpiler arasında 261’de ve yeniden 278’de, Rouran Kağanlığının henüz var olmadığı bir zamanda kayda geçmiştir.^[3] Kağanlığın kurucusu Shelun unvanı 400 dolaylarında, bir yüzyılı aşkın süre sonra aldı. Dolayısıyla Rouranlar sözcüğün ilk tanıklandığı halk olamaz ve ilk kez üçüncü yüzyılda Siyenpiler arasında yazıya geçirilmiş bir sözcük Rouranların yarattığı bir sözcük değildir. Shelun’un 400 dolaylarında yaptığı, Siyenpilere ait tarihlerin gerektirdiği gibi, zaten kullanılmakta olan bir unvanı benimsemekti.^[4]

Bu adım düşünce, eksik etimolojiden yapılan çıkarım da düşer. Bu hiçbir zaman sözcüğün Rouranca olduğuna dair bir kanıtlama değildi. Sözcüğün ne Türkçe, ne Moğolca, ne de Çince olduğuna ve gerisini en erken tanıklığın belirlemesi gerektiğine dair bir kanıtlamaydı. Aynı akıl yürütme daha erken tanıklığa uygulandığında sözcüğü Siyenpilerin sözcüğü yapardı ve bu sonucu kimse çıkarmamıştır. Dolayısıyla kanıtlama köken hakkında hiçbir şey kanıtlamaz. Ayakta kalan olumsuz bulgudur: Sözcüğün kökeni bilinmez ve henüz hiçbir dil onu inandırıcı biçimde sahiplenmez.

Üç sözcükten ikisi, hanın kendisinden daha sağlam bir zemindedir. Hatun için farklı bir türetme önerilir ve üçü arasında en iyi desteklenen budur. Türkçe khatun, Erken Saka dilindeki bir biçimden ödünç alınmış, Doğu İrani kökenli bir sözcük sayılır. Soğdca xwt’w, hükümdar, ve xwt’yn, hükümdarın eşi, onun tanıklanmış karşılıklarıdır.^[7] Kağanın kendisi için Orta İrani bir hva-kama, kendi kendinin hükümdarı, önerilmiştir. Bu, bozkırın en yüksek unvanını aynı ödünç sözcükler kümesine koyardı.^[7] Han ile kağanı, bir Tabgaç ekiyle çekimlenmiş Yenisey dillerine ait kökler olarak okuma girişimi yapılmış ve reddedilmiştir. Gerekçe, bütünüyle hiç tanıklanmamış bu türden melez bir oluşumun, herhangi bir dildeki herhangi bir sözcüğü açıklamaya izin vereceğidir.^[7]

Göktürklerden önce

Asya Hunlarının hükümdarı şanyu idi. Han hanedanının tarihinin aktardığı biçimiyle tam unvanının Türkçe teŋri ve Kut sözcüklerini içerdiği yorumlanmıştır. Grousset’ye göre okunduğunda bütünü Teŋri Kut Tanyu, yani “Gök tarafından talihle donatılmış hükümdar”dır. Bu durumda kağanlık unvanı Türkçe değilken Asya Hunlarının hükümdarlık unvanı Türkçeydi. Türk Atlası bu yorumu ve itibarını Asya Hunları ile etnogenez tartışması başlıkları altında ortaya koyar. Kuşku götürmeyen sıralamadır: Şanyu Asya Hunlarının düşüşüyle kullanımdan kalktı ve yerini Rouranlarla birlikte kağan aldı. Sözcükle birlikte değişmeyen, taşıdığı iddiaydı. Asya Hun unvanı tengri sözcüğünü içerir ve bu sözcük Çince değildir. Bozkırda Gök tarafından verilmiş bir egemenliği kim dile getirdiyse, bunu kağanlık unvanı var olmadan önce bir bozkır dilinde yaptı.^[8]

Unvanla birlikte yürüyen yapısal bir miras vardır. Asya Hunları her makamı bir sol ve bir sağ olarak eşleştirdi. Çin’de böyle bir eşleştirme, bir adamın sarayda nerede durduğuyla ilgiliydi. Asya Hunlarında ise toprağa dayalı bir düzendi ve yönetimin iki kolu imparatorluğun iki yarısını idare ediyordu. Herhangi bir yerdeki en yakın benzeri, Göktürk ülkesinin kıdemli ve kıdemsiz bir hükümdarın altında doğu ve batı yarılarına bölünmesidir.^[8] İlk bozkır imparatorluğunun oluşumu üzerine madde tartışmayı bütünüyle ele alır. Çinliler, Göktürklerin kendileri kağan unvanını kullandıktan çok sonra bile bazı bağlamlarda Göktürk hükümdarlarına şanyu demeyi sürdürdü. Bu, bir süreklilik hatırası olarak görülebilir ve aynı ölçüde bir kançılarya alışkanlığı da olabilir.

Göktürklerde unvan

Bumin unvanı 552’de, Rouranların yıkılmasından sonra, Zhou Shu’nun 伊利可汗 diye verdiği ve alışıldığı üzere İllig Kağan okunan biçimde aldı.^[1] Savaştan önce hiçbir unvan taşımadan görünür.^[1] Modern literatür ona o yıllar için çoğu kez yabgu der. Aşina önderlerinin taşıdığı söylenen rütbe düşünülürse bu akla yatkındır, ancak kaynaklar bu sözü onun için kullanmaz. İlk öğenin anlamı tartışmalıdır. Literatürün büyük bölümü onu Türkçe el, “ülke” sözcüğünden hareketle “ülkenin hükümdarı” diye açıklar. Modern anlatımlarda sunulan çeviriler okuma değil yorumdur ve öğe güvenilir biçimde açıklanmış değildir.

Ardından gelen oğulları aynı yapıda unvanlar taşıdı, yani kağan sözcüğünden önce bir sıfat. Her durumda Çinlilerin kaydettiği kişi adı değil, bu sıfattır: Issık 乙息記可汗, Mukan 木汗可汗, Taspar 他鉢可汗.^[1] Issık, “ülkenin hükümdarı” olan İllig’den ayrı olarak “devletin hükümdarı” anlamında bir unvan olarak anlaşılır. Sahibinin kişi adı ise Kara olarak yeniden kurulan Kulo diye anlaşılır. Bu yorum yalnızca Çince aktarıma dayanır.

Göktürklerin unvandan ne anladığı yazıtlardadır. Bilge Kağan anıtına “Göğe benzer ve Gökten doğmuş Türk Bilge Kağan” diye başlar. Babasına ülkenin Gök öyle istediği için ve Kut’a sahip olduğu için verildiğini, ülkeyi yitiren kağanın ise bilgisiz ve kötü olduğu için yitirdiğini, buyruklarının da öyle olduğunu söyler.^[2] Kağan ülkeyi, yani el’i elinde tutar ve yasayı, yani törü’yü düzene koyardı. Kurucular her anıldığında ikisi birlikte anılır.^[2] Bunun ne anlama geldiğini Kut, Töre ve Tengricilik maddeleri ortaya koyar. Bu, otokrasi anlamına gelmiyordu. Bir kağan tahttan indirilebilirdi ve tahta geçiş tartışmalı olduğunda, 581’de olduğu gibi, bir toyda toplanan soylular bir halef seçerdi.^[9]

Yazıtlar unvanı, bir tanrının bağışladığı ve bir adamın girdiği bir konum olarak ele alır. Hükümdarlık etmek kağan olarak oturmaktır, hükümdar olmak kağan olmaktır ve kağan, Gök’ün kendisini kağan olarak oturttuğunu söyler.^[10]

Kağanın altındaki rütbeler

Kağan, Göktürklerin Rouranlardan devraldığı ve kendi akrabalarıyla doldurduğu bir hiyerarşinin başında duruyordu. Onun altında batı kanadını bir yabgu tutuyordu. İstemi bu rütbeyi yirmi üç yıl taşıdı. Çin tarihleri onu doğu sarayına bağlı bir makam olarak ele alır, Göktürk yazıtları ise ona ağabeyiyle aynı unvanı verir.^[9] En iyi görüşe göre İstemi’nin unvanı Sır Yabgu idi: sıradan bir boy beyinin üstünde, bir kağanın altında, yükseltilmiş bir yabgu. Yazıtlardaki “İstemi Kağan” ifadesiyle de kurucuların torunları, batı hükümdarının fiilen sahip olduğu özerkliği meşrulaştırdı. İstemi ile yüz yüze görüşen Bizans elçileri ona hiçbir kayıt koymadan Göktürklerin hükümdarı dedi.^[11] Menandros ona onların önderi ve kralı der, bir kez de, Zemarkhos’un karargâhına götürüldüğü yerde, Chagan.^[11]

Taspar döneminde hiyerarşiye bir katman daha eklendi. Yeğeni İşbara’yı Erfu Kağan, 爾伏可汗, olarak doğunun, kardeşi Rudan Kağan’ın oğlunu da Buli Kağan, 步離可汗, olarak batının başına getirdi. Kağanın artık unvanı taşıyan yardımcıları vardı ve bu, unvanın aynı anda birden fazla kişi tarafından taşınmaya başladığı nokta olarak görülür.^[9] Kaynaklar başka rütbeler de anar. Şad, bir kanat ya da bir halk üzerinde askerî komutanlık tutan bir prensti. Tegin kan bağıyla bir prens, ilteber bağımlı bir halkın haraç ödeyen kralı, tarkan vergiden muaf tutulmuş bir komutan, buyruk ise bir bakandı. Bey, bir boyun ya da bir maiyetin efendisiydi. Kağan onun onayına muhtaçtı ve bey onayını geri çektiğinde kağanın sonu gelirdi. Bunların çoğu Kül Tegin yazıtında geçer. Yabgu ile şad orada kurucuların Tölis ile Tarduş’a verdiği makamlar olarak, beyler ile halk da birbirlerine karşı dürüstlükleri ülkenin elde tutulmasını sağlayan iki taraf olarak anılır.^[2]

Kağanın eşi hatundu (khatun), Çincede 可賀敦. Bumin unvanı aldığında 號其妻為可賀敦，亦猶古之閼氏也, yani eşine hatun dedi, tıpkı eskiden Asya Hunlarının yanzhi’si gibi.^[1] Han Shu, Asya Hun şanyusunun eşleri için 閼氏 sözcüğünü yazar.^[12] Dördüncü yüzyıl ve sonrasının Çinli yazarları onu allık bitkisiyle ve Asya Hun şarkısında kaybı kadınlarını allıksız bırakan dağ olan Yanzhi Dağı ile ilişkilendirir.^[13] Bu bağ yalnızca iki sözcüğün sesine dayanır.^[14] Zhou Shu onun adını vermez. Bir anlatım bu eşin Batı Wei prensesi Changle olduğunu söyler.^[15]

Sonraki tarih

Unvan, onu taşıyan devletten daha uzun yaşadı. Yedinci yüzyılın başındaki Çin sarayları bir Göktürk vasal istediklerinde unvanı ona verdiler, bir Göktürk kağanı bir Çinli vasal istediğinde de aynısını yaptı: Şibi Kağan unvanı savaş beyi Liang Shidu’ya verdi ve onunla birlikte bir kurt başlı sancak da verdi.^[16] Unvanını bir Çin imparatorundan alan bir Göktürk kağanı, yazıtların gözünde ülkesini ve töresini Çin kağanına bırakmış bir kağandı. Kül Tegin yazıtı 630 ile 682 arasındaki elli yılı böyle anlatır ve bu sitem unvana değil, unvanı taşıyanlara yöneliktir.^[2]

Kağan unvanı Rouran devletiyle birlikte Göktürklere, onlardan Uygurlara, Hazarlara, Bulgarlara ve Moğollara geçti. Daha kısa biçimiyle han ise bundan sonra Türk ve Moğol dünyasının her hükümdarına geçti.

Unvan Avrupa’ya ikinci bir yoldan ulaştı. 552’den sonra batıya kaçan Rouran soyluları onu beraberinde götürdü. Avarların hükümdarları onu en baştan taşıdı ve Avrupa’da bunu yapan ilk hükümdarlar oldu.^[17]^[18] Menandros, Bayan’ı Avarların kağanı olarak adlandırır. Theophylaktos ise Avarların önderlerine kağan unvanını verdiğini söyler.^[19]^[20] Unvanın fetih hakkıyla kendilerine ait olduğunu düşünen Göktürk kağanları, Avarların bu unvanı kullanmasını hakaret saydı.^[17] Avrupa’da Avarların bu kullanımına, Hazarlar yedinci yüzyılın ikinci yarısında unvanı benimseyene kadar kimse karşı çıkmadı.^[18] Avar hükümdarlarının nereden geldiği üzerine tartışma için bkz. Avarların kökeni.

1069–1070’te Karahanlı sarayında iki biçim de kullanılıyordu. Kutadgu Bilig’in hamisi Tabgaç Uluğ Buğra Kağan’dır, kitabın andığı bilgeler arasında ise bir hakan ile bir türk hanı, yani Türklerin hanı vardır.^[21]

Notlar

^ a b c d e Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b c d e f Kül Tegin inscription
^ a b Mau-tsai 1958, Turkish edition
^ a b Yavuz 2025
^ Erdal 2004, p. 3
^ Erdal 2004, p. 2
^ a b c d Savelyev 2020
^ a b Cosmo 2011
^ a b c Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Erdal 2004, p. 322,364,532
^ a b Menander Protector
^ Han Shu, juan 94
^ Laufer 1919, p. 325–327
^ Laufer 1919, p. 327
^ Yavuz 2025, p. 448
^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 185
^ a b Golden 2013, p. 62–63
^ a b Pohl 2018, p. 217
^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 25.1, p. 219
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 189
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 88, 3126, 3817

Kaynaklar

Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Wei Shu, juan 103
Kül Tegin inscription
Menander Protector
Theophylact Simocatta
Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 185 (after Wei Shu, Zhou Shu, Sui Shu and Bei Shi)
Kutadgu Bilig
Han Shu, juan 94 (after Shiji)

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
Peter B. Golden, Some Notes on the Avars and Rouran (2013)
Walter Pohl, The Avars: A Steppe Empire in Central Europe, 567–822 (2018)
R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)