Bozkır imparatorluklarına ilişkin kaynaklar bir kadını, bir saraya dokunduğu yerde anar. Çinli tarihçi bir eşi bir kriz anında harekete geçtiğinde, bir prensesi kuzeye gönderildiğinde, bir anayı da veraset sırasında öne çıktığında yazar. Göktürklerin kendi taşları, yani Kül Tegin ve Bilge Kağan yazıtları, kağanın annesini, kız kardeşlerini ve gelinlerini hanedanın üyeleri olarak anar.[1] Bozkırda kadınların nasıl yaşadığını yalnızca bir görgü tanığı anlatır. Bu, 921’de Oğuz ülkesinden geçip Volga Bulgarlarına ulaşan Arap elçisi İbn Fadlan’dır.[2]

Tanıklar ve nedenleri

Her tanık türünün bir kadını anmak için kendi nedeni vardır. Çin yıllıkları dışarıdan yazılır, kiminle pazarlık edeceğini bilmek isteyen bir saray için. Yazıtlar kağanlara dikilmiş anıtlardır ve kadınlardan kağanın hanesi içinde söz eder. İbn Fadlan Müslüman bir elçi olarak yazdı ve onu şaşırtanı kaydetti.[3] Kaynaklar bu yüzden sarayları ve gelenekleri aktarır. Bir saraya hiç yaklaşmamış kadınların gündelik yaşamı kaydedilmemiştir.

Asya Hunları

Yanzhi

Asya Hunları şanyunun eşine yanzhi dedi, Çincede 閼氏 diye yazılır.[4] Shiji bu sözcüğü Duman’ın gözde eşi için, Baideng’de Mete Han’a (Bagatur) konuşan kadın için ve İmparator Gaozu döneminde kuzeye gönderilen Han prensesi için kullanır.[4] Yüzyıllar sonra Zhou Shu Göktürk katununu buna eşledi. Kağanın eşinin unvanı, diyor, “eski yanzhi gibi” idi.[5]

Bir şanyunun aynı anda birkaç yanzhi’si vardı ve bunlar sıralanmıştı. Huhanye Huyan kralının iki kızını gözetti.[6] Büyüğü Zhuanqu Yanzhi oldu ve iki oğul doğurdu. Küçüğü Büyük Yanzhi oldu ve dört oğul doğurdu. Öteki yanzhi’ler ona on oğuldan fazlasını verdi.[6] Han Shu yanzhi’leri numarayla da sayar. Wuzhuliu tahta çıkınca, diyor, “ikinci yanzhi”nin oğlu Le’yi Sol Değerli Kral, “beşinci yanzhi”nin oğlu Yu’yu Sağ Değerli Kral yaptı.[6] Yeni bir şanyu sırayı da değiştirebilirdi. MÖ 68’de Xulüquanqu, Sağ Büyük General’in kızını Büyük Yanzhi yaptı. Selefinin gözettiği Zhuanqu Yanzhi’yi kenara itti.[6]

Şanyunun annesi de bir yanzhi idi. Han Shu ona “ana yanzhi” der.[6]

Kadınlar ve veraset

Kaynaklar kadınları bir hükümdarlığın bittiği anlarda iş başında gösterir. Bagatur’un yükselişi de bir yanzhi ile başladı. Duman’ın gözde bir yanzhi’si ona küçük bir oğul doğurmuştu. Bu oğlun tahta geçmesini istedi ve Bagatur’u Yuezhilere rehin gönderdi.[4] Bagatur döndü, babasını öldürdü ve üvey annesini, kardeşini, kendisini izlemeyen bakanları idam ettirdi.[4] Shiji, Bagatur’un eşleri ilgilendiren iki eylemini daha ekler. Atlılarını, ıslıklı okunun vurduğu her şeye ok atmaya alıştırdı. Bir kez gözde eşini o okla vurdu ve atmaya cesaret etmeyenlerin başını kestirdi.[4] Donghular şanyunun yanzhi’lerinden birini isteyince onu onlara verdi.[4]

Baideng’de kuşatmayı bir yanzhi çevirdi. Bagatur, Han imparatoru Gaozu’yu yedi gün çemberde tuttu.[4] Kuşatma MÖ 200 kışına düşer. Gaozu şanyunun yanzhi’sine gizlice zengin bir armağan gönderdi. Kadın Bagatur’a iki hükümdarın birbirini sıkıştırmaması gerektiğini söyledi. Han topraklarını alsa bile, dedi, orada yaşayamazdı ve Han kralının ilahi bir koruması vardı.[4] Bagatur ona katılacak olan ve gelmeyen Han generallerinden şüphe etmişti. Yanzhi’nin öğüdünü de dinledi ve çemberin bir köşesini açtı.[4] Shiji onun adını vermez.[4]

Sonraki iki veraset aynı örüntüyü gösterir. MÖ 85’te Hulugu kardeşi Sağ Guli Kralı’nı varis olarak adlandırdı. Hulugu ölünce Zhuanqu Yanzhi ile Han’dan kaçan Wei Lü ölümü gizledi ve şanyunun emrini uydurdu. Soylularla ahit içtiler ve Hulugu’nun oğlunu Huyandi olarak tahta çıkardılar.[6] Aynı şanyunun annesi daha önce bir rakibi öldürtmüştü. Üvey kardeşi Sol Büyük Komutan yetenekli ve sevilen biriydi. Şanyunun annesi oğlunun kendi oğlunu atlayıp onu varis yapmasından korktu ve onu gizlice öldürttü.[6] Tahta genç yaşta çıkan Huyandi için Han Shu, annesi yanzhi’nin “dürüst olmadığını” ve ülkenin ayrılığa düştüğünü söyler.[6] Han Shu düşman bir tanıktır ve hüküm kendisinindir.

MÖ 68’de kenara itilen Zhuanqu Yanzhi, Xulüquanqu dokuz yıllık hükümdarlıktan sonra ölünce yeniden ortaya çıkar. Han Shu onun Sağ Değerli Kral’ın sevgilisi olduğunu söyler. Sağ Değerli Kral Longcheng’deki toplantıya geldiğinde ona şanyunun ağır hasta olduğunu ve uzağa gitmemesini söyledi. Birkaç gün sonra şanyu öldü. Kadın ve kardeşi Du Longqi Sağ Değerli Kral’ı Woyanqudi olarak tahta çıkardı.[6] Bunun MÖ 85’teki kadın olup olmadığını Han Shu söylemez.[6]

MÖ 31’de bir yanzhi, şanyunun huzurunda veraseti tartıştı. Ölmekte olan Huhanye, Zhuanqu Yanzhi’nin oğlu Qiemoche’yi adlandırmak istedi. Kadın ondan Büyük Yanzhi’nin oğlu Diaotao Mogao’yu adlandırmasını istedi. Asya Hunları on yıldan fazla karışıklık içinde kalmıştı, dedi, Qiemoche gençti ve halk ona henüz bağlanmamıştı. Kendisi ile Büyük Yanzhi’nin tek aile olduğunu ve oğulları paylaştıklarını ekledi. Büyük Yanzhi, bakanların devleti bir arada tuttuğunu ve soylu oğlun öbürü için atlanmasının düzensizlik getireceğini söyledi. Şanyu Zhuanqu Yanzhi’yi dinledi. Fuzhulei olacak Diaotao Mogao’yu tahta çıkardı ve tahtın ondan sonra kardeşine geçmesini kararlaştırdı.[6]

Evlilik, armağan ve esirler

Asya Hunları başkalarıyla ilişkilerinin parçası olarak kadın verdi ve aldı. Bir şanyu ablasını Han’dan kaçan Zhao Xin’e eş olarak verdi ve onu kral yaptı.[6] Bir başkası kızını Li Ling’e verdi ve onu kral yaptı.[7] Kadınlar ganimetin arasında da yer aldı. Han subayı Wuhuanlara Asya Hunlarına deri ve kumaş vergisi ödemeyi bırakmalarını söyledikten sonra şanyunun elçileri vergiyi eskisi gibi toplamaya geldi. Ticaret yapmak isteyen kadın ve erkekler onlarla gitti.[6] Wuhuan reislerinin kardeşleri elçileri ve maiyetini öldürdü ve kadınları, atları, sığırları aldı. Şanyu bunun üzerine birlikler gönderdi, birlikler çoğunu öldürdü ve bine yakın kadın ve çocuğu sürüp götürdü. Wuhuanlara onları kurtarmak için at, sürü, deri ve kumaş getirmelerini söyledi. İki bini aşkın akraba mallarla geldi. Asya Hunları malları aldı ve esirleri alıkoydu.[6]

Han sarayı şanyuya heqin düzenlemelerinde kadınlar gönderdi, antlaşmalar bunları kaydeder. Baideng’den sonra Liu Jing bir evlilik ayarlamak için gönderildi ve imparatorluk hanedanından bir kadın şanyunun yanzhi’si oldu.[4] Wendi döneminde ikinci bir prenses, hadım Zhonghang Yue öğretmeni olarak, Laoshang Şanyu’ya gitti. Yue gitmek istemedi ve oraya varınca şanyunun hizmetine girdi.[4] Huhanye’ye verilen Wang Zhaojun Ninghu Yanzhi unvanını aldı ve ona bir oğul doğurdu.[6]

Shiji dul kadınlara ilişkin kuralı kaydeder. Bir baba ölünce adam üvey annesini alır. Kardeşler ölünce sağ kalanlar onların eşlerini alır.[4] Zhonghang Yue kuralı bir Han elçisi karşısında savundu. Ona göre Asya Hunları baba ve kardeşin eşlerini bir soyun yitirilmesine katlanmadıkları için alıyordu ve bu yüzden karışıklıkta bile hep hanedandan birini tahta çıkarıyordu.[4] Kural levirat’tır. Fuzhulei babasının yerine geçince Wang Zhaojun’u sırası gelince eş aldı ve ondan iki kızı oldu.[6]

Şanyunun kızları

Han Shu, Wang Zhaojun’un her iki kızına da juci, 居次 unvanını verir. Büyüğü Yun, Xubu Juci idi, küçüğü Dangyu Juci.[6] Yun’un kocası Xubu Dang şanyunun önde gelen bir bakanıydı.[6] Wang Mang çocuk imparator Ping adına hüküm sürerken şanyuya, Yun’u Han sarayında büyük imparatoriçe dulunun hizmetine göndermesini sağladı.[6] Yun Çin ile barış istiyordu. Wuzhuliu MS 13’te ölünce Yun ile Dang onun kardeşi Yu’yu atlayıp bir başka kardeşi Xian’ı şanyu yaptı, çünkü Wang Mang Xian’ı defalarca onurlandırmıştı.[6] Sonra Wang Mang’ın elçileri Yun ile Dang’ı bir sınır kalesinde karşıladı ve onları askerle sıkıştırıp Chang’an’a gelmeye zorladı. Küçük oğulları kaçıp Asya Hunlarına döndü. Dang Chang’an’a vardı ve Wang Mang onu Xubu Şanyu ilan etti.[6] Han orduları Wang Mang’ı öldürünce Yun da öldü.[6]

Wuhuanlar, Siyenpiler ve Rouranlar

Wuhuanlar ve Siyenpiler

Han tarihleri, Asya Hunlarının yanında yaşayan Wuhuanlara anaya ilişkin bir kural atfeder. Bir Wuhuan erkeği öfkeyle babasını ya da kardeşini öldürebilirdi, ama anasına asla zarar vermezdi. Verilen neden şudur: ananın kendi akraba grubu vardır, baba ile kardeşler ise birbirinden öç almaz.[8]

Evlilik bir kız kaçırma ya da kaçma ile başlardı. Yarım yıl ya da yüz gün sonra erkek nişan armağanı olarak sığır, at ve koyun gönderirdi. Sonra karısıyla evine dönerdi ve bir iki yıl onun ailesi için çalışırdı. Kadının ailesi onu bol bir cehizle uğurlardı.[9] Her iki tarih de Wuhuanların plan yaparken kadınların öğüdüne uyduğunu, yalnızca savaş işinde erkeklerin kendileri karar verdiğini ekler.[8] Wuhuan kadını saçını ancak evlenince uzatırdı. Sonra saçını topuz yapar, altın ve yeşil taşlarla süslü bir başlık takardı.[9] Kadınlar deriye nakış işler, yünlü kumaş dokurdu. Erkekler yay ve eyer yapar, demirden silah döverdi.[9] Wuhuanlar üvey annelerini ve dul yengelerini de eş alırdı.[9] Rouranların yanında yaşayan Gaoche nişan armağanını sığır ve atla öderdi. Düğünde kadının akrabaları damadın arabalarıyla yapılan bir ağıldan at alır, sonra damadın adamları kadının sürüsüne girip en iyi atları alırdı.[10]

Sanguozhi şerhinde alıntılanan bir Wei Shu pasajı, Siyenpilerin dilinin ve geleneklerinin Wuhuanlarla aynı olduğunu söyler.[11] Her geç ilkbaharda bir nehir kıyısında müzikli büyük bir toplantı yaparlardı. Kızlar orada evlendirilir, gelinler alınır, şölen için başlar tıraş edilirdi.[11] Bu toplantı bahar toplantısı’dır.

En tanınmış Siyenpi hükümdarının arkasında ana durur. Tanshihuai, babası üç yıl Asya Hun ordusunda bulunurken doğdu. Baba çocuğu öldürmek istedi. Karısı ona ağzına uçup giren bir dolu tanesinin hikâyesini anlattı ve kocası dinlemeyince çocuğu gizlice kendi ailesine aldırıp büyüttürdü.[9] On dört on beş yaşında, anasının ailesinin sığırlarını sürüp götüren başka bir boyun adamlarının peşinden tek başına at sürdü.[9]

Rouranlar

Wei Shu, Rouran kağanına yakın duran iki kadını adlandırır. Birincisi Chounu’nun annesi Houlüling’dir. Doulun ölünce Nagai kağan oldu ve Nagai’nin oğlu Futu, Doulun’un dul eşi Houlüling’i aldı. Kadın Chounu’yu, Anagui’yi ve dört kişiyi daha doğurdu.[10] İkincisi Diwan’dır. Chounu’nun oğullarından biri kaybolunca Diwan adında genç bir kadın, hekim ve büyücü, çocuğun gökte olduğunu ve onu geri çağırabileceğini söyledi. Yedi günlük bir oruç ve duadan sonra çocuk bir çadırda göründü. Chounu ile annesi sevindi. Büyük bir toplantı Diwan’ı Kutsal Kadın ilan etti ve Chounu onu katun, 可賀敦 yaptı. Kocasına rütbe ve üç bin baş sığır, at ve koyun verdi.[10] Çocuk büyüyünce kendi annesine Diwan’ın evinde yaşadığını ve hiç gökte olmadığını söyledi. Annesi Chounu’ya anlattı, Chounu Diwan’ın uzakları gördüğünü ve ona güvenilmesi gerektiğini söyledi. Diwan bunun üzerine çocuğu çekiştirdi ve Chounu çocuğu gizlice öldürttü.[10] 520’de Chounu’nun annesi Diwan’ı boğdurdu.[10] Chounu bir yenilgiden dönünce annesi ve bakanları tarafından öldürüldü ve Anagui tahta çıkarıldı.[10] On gün sonra bir akraba olan Shifa Anagui’ye saldırdı. Shifa, Anagui’nin annesi Houlüling’i ve iki kardeşini öldürdü.[10]

Anagui’nin kızları ve yeğenleri Çin saraylarının kayıtlarında görünür. 538’de en büyük kızı, Çin hesabıyla on dört yaşında bir kız, Batı Wei’nin imparatoriçesi oldu.[12] Yedi yüz araba, on bin at ve bin deveyle geldi, çadırları ve hasırları hep doğuya bakıyordu, çünkü Rouranlar doğuyu onurlandırırdı. Kara Tuz Gölü’nde Wei muhafızları ondan güneye bakmasını istedi. Şöyle yanıtladı: “Wei efendisini henüz görmedim, bu yüzden hâlâ bir Rouran kadınıyım. Wei muhafızı güneye bakar, ben doğuya bakarım.”[12] İmparatoriçe Yujiulü iki yıl sonra doğumda öldü.[12] 541’de Anagui bir Doğu Wei prensesi için nişan armağanı olarak bin at gönderdi.[13] 546’da Bumin’e gelin vermeyi reddetti ve ona demirci kölem dedi.[5] Bumin elçiyi öldürdü ve onunla ilişkiyi kesti.[5] Ret, Bumin’i eş için Batı Wei’ye yöneltti.[5]

Göktürkler

Katun ve kağanın hanesi

Kağanın eşi katun idi, Çincede 可敦 ya da 可賀敦 yazılır.[14] Zhou Shu’ya göre unvan 552’de, Bumin kağan rütbesini alıp eşine katun dediğinde kullanıma girdi.[5] Bir inceleme katun’u kağanın baş eşi, kunçuy’u sarayda sonraki rütbe olarak sıralar.[15] Sözcüğün kökeni tartışmalıdır. Bir açıklama onu Soğdca huwtınh, “kraliçe” sözcüğünden türetir.[16] İkinci bir açıklama aynı unvanı Siyenpiler ve Tuyuhunlar arasında bulur, Nan Qi Shu’da Tuoba imparatoriçesi için kasun olarak, Wei Shu’da 514’te Tuyuhun kağanının eşi için katsun olarak.[17] Bu açıklama ikisini de sonraki katunun Siyenpi biçimleri sayar.[18]

Kadınlar Göktürk köken anlatılarının başında da yer alır. Zhou Shu, kurttan doğan Nidushi’yi anlatır. İki eş aldı, bunların yaz ruhunun ve kış ruhunun kızları olduğu söylenirdi. Ona dört oğul doğurdular.[5] Başka bir anlatıda Nadulu’nun on eşi vardı ve oğulları soyadlarını annelerinin boylarından aldı. Aşina en küçük eşin oğluydu.[5]

Yazıtlardaki kadınlar

Orhun yazıtları kağanın annesini hükümdarlık kalıbında babasıyla birlikte anar. Gök, halk yok olmasın diye İlteriş Kağan’ı ve İlbilge Katun’u tepelerinden tutarak yükseltti.[19][20] Kül Tegin yazıtı, Kül Tegin’in çocukluğunda katunu tanrıça Umay ile bağlar. Babası ölünce çocuk yedi yaşındaydı ve “Umay gibi” olan anası katunun Kut’u sayesinde erkek adı aldı.[21] Umay külliyattaki tek dişi ilahi figürdür.[22]

Aynı yazıt, ölen prensin ağıtında hanedan kadınlarını anar. Bilge Kağan, Kül Tegin’in tuttuğu ordu’ya, yani hükümdar karargâhına yapılan saldırıyı hatırlar. Anası katun, üvey anaları, ablaları, gelinleri ve prensesleri, der, cariye olacaktı ve ölenler karargâhta ya da yolda gömülmeden yatacaktı.[1][23] Burada kadınlar, kağanın ve kardeşinin korudukları insanlardır. Kadınlar konuşmaz.

Yazıtlar kadınları evlendirilen kişiler olarak da kaydeder. Kağan, Göktürklerin Kırgız Bars Beg’e kağan unvanını ve Bilge’nin küçük kız kardeşini prenses olarak verdiğini söyler.[24] Bars Beg bundan sonra yoldan çıktı, der yazıt, ve öldürüldü, halkı da köle oldu. Prensese ne olduğunu söylemez.[25] Bilge Kağan ayrıca kızını Türgiş kağanına verdiğini ve oğlu için Türgiş kağanının kızını aldığını söyler, her seferinde “çok büyük bir törenle”.[26] Metin bu yerde hasarlıdır ve çeviri ifadenin bir kısmını tamamlar.[27]

Tonyukuk yazıtı bir katunu yalnızca geçerken anar. Bir casus Türgiş kağanının yürüyüşe çıktığı haberini getirdi. Kağan, katun öldüğü için barış içinde eve döneceğini ve onun yasını tutacağını söyledi. Orduya İnel Kağan ile Tarduş Şad komutasında Altun ormanına gitmesini emretti.[28] Yazıtın yazarı Tonyukuk ayrıca Gök’ü, Umay’ı ve kutsal Yer-Su’yu zaferi veren güçler olarak anar.[29]

Hukuk, evlilik ve cenazeler

Çin tarihleri, Göktürklerin kadınlara dokunan kurallarını hep dışarıdan kaydeder. Zhou Shu ölümle cezalandırılan dört suçu sayar: isyan, adam öldürme, başkasının karısıyla ilişki ve bağlı atın çalınması. Başkasının kızıyla ilişkiye giren adam mal olarak ağır bir ceza öder ve kız ona eş olarak verilirdi.[5] Sui Shu zinanın cezasını daha ağır yazar. Suçlu hadım edilir ve belinden ikiye biçilirdi.[30] Sui Shu ayrıca, bir başkasının gözünü çıkaran adamın kızıyla ödediğini ekler. Kızı yoksa, der, “kadın malı”, 婦財 öderdi, metin bu terimi açıklamaz.[30]

Evlilik ailelerce düzenlenirdi. Zhou Shu, bir cenazede erkeklerle kadınların en iyi giysileriyle mezara geldiğini söyler. Orada bir kadından hoşlanan erkek eve dönünce kadının ailesine adam gönderirdi ve ana babası çoğunlukla reddetmezdi.[5] Dul kadın kocasının ailesindeki erkeklere geçerdi. Zhou Shu ile Sui Shu levirat kuralını verir ve Zhou Shu kuralı okurların farklı anladığı bir tümceyle bitirir.[31] Bu kurallar Göktürklerin töresine aittir.

Kadınlar cenazeye katılırdı. Bir ölümden sonra oğullar, torunlar ve akrabalar, “erkek ve kadın”, çadırın önünde koyun ve at keserdi. Çadırın çevresinde yedi kez at koşturur ve ağlarken yüzlerini bıçakla keserdi, kan ile gözyaşı birbirine karışana kadar.[5] Bu, yüz kesme’dir. Tören gömme gününde yinelenirdi.[5] Ölü ve bindiği at yakılır, külü mevsimi gelince gömülürdü.[5] Törenin geri kalanı gömü başlığına aittir. Sui Shu aynısını ölenin ailesi ve akrabaları için söyler.[30]

Kağanlara gönderilen prensesler

Çin sarayları kuzeye prensesleri ilk kağanlığın başından beri gönderdi. Anagui Bumin’i reddedince Batı Wei sarayı ona 551’de Changle Prensesi’ni verdi.[5] Gidiş geliş sonra iki yönde işledi. 568’de Mukan Kağan’ın kızı İmparatoriçe Aşina Kuzey Zhou sarayına geldi.[32] Mukan önce kızı vermeyi kabul etti, sonra pişman oldu. Zhou elçileri yıllarca onun karargâhında bekledi, ta ki çadırlarını yıkan bir fırtına onu kızı göndermeye yöneltene kadar.[32]

Sui dönemi, bir prensesin kağanın yanında neler yapabildiğini gösterir. Zhou hanedanından bir prenses olan Qianjin, Taspar’a gönderildi ve onun yeğeni İşbara’ya geçti.[31] Ailesinin kurbanlarının kesilmesine yandı ve onu gece gündüz Sui’den öç almaya yöneltti.[30] Sonra Sui sarayına yazıp imparatorun çocuklarından biri sayılmayı istedi.[30] İşbara’nın boyun eğmesinden sonra imparator ona Yang soyadını ve Prenses Dayi unvanını verdi.[30] Bir Sui elçisine özel olarak, kağanın “çakal ve kurt yaradılışlı” olduğunu ve fazla zorlanırsa ısıracağını da söyledi.[30] Chen’in düşmesinden sonra imparatorun gönderdiği bir paravana şiir yazdı ve Sui bundan hoşlanmadı.[30] Yami gelin isteyince Sui, önce Prenses Dayi’yi öldürmesi gerektiğini söyledi. Yami onu Tulan’a çekiştirdi ve Tulan onu çadırında öldürdü.[30] Prenses Anyi 597’de Yami’ye gönderildi ve 599’a kadar ölmüştü.[30]

Sui prensesi Yicheng, Anyi’nin ölümünden sonra Qimin Kağan ile evlendi. 607’de onunla birlikte imparatorun gezici sarayına geldi ve imparatoriçe onun çadırını ziyaret etti.[33] 615’te Qimin’in oğlu Shibi, imparatoru Yanmen’de kuşattı.[30] Zizhi Tongjian, Yicheng’in yaklaşan saldırının haberini önceden gönderdiğini söyler.[34] Sarayda bir bakan, Göktürklerde katunun askerî danışmaya katıldığını ve ona bir haberci gönderilmesi gerektiğini savundu.[34] İmparator gizli bir haberci gönderdi ve Yicheng Shibi’ye kuzey sınırının tehlikede olduğunu bildirdi. Yardım orduları yaklaştı ve Shibi çekildi.[34]

Yicheng, Shibi’nin kardeşi Çula’nın eşi oldu ve Çula’nın ölümünden sonra veraseti o belirledi. Çula’nın oğlu Aoshe Şad’ı zayıf bularak kenara itti ve Çula’nın kardeşi Duobi’yi İlig Kağan olarak tahta çıkardı.[35] İlig sonra onu eş aldı.[36] Mayi kuşatmasında İlig Tang’dan bir evlilik istedi ve imparator önce kuşatmayı kaldırması gerektiğini söyledi. İlig çekilmeye eğilimliydi ve Yicheng onu saldırıyı sürdürmeye çağırdı.[37] 630’da Tang generali Li Jing onu öldürdü ve oğlu Dieluoshi’yi esir aldı.[38] Aynı hanedandan dört kağanın sırayla eşi olmuştu.[39] Başka Sui prensesleri ve kadınları da evliliği aynı biçimde kullanmayı gösterir. Huainan Prensesi, Shibi’nin oğlu Töles ile evlendirildi.[36] Prenses Xinyi 614’te Batı Göktürklerin Heshana Kağan’ı ile evlendirildi.[40] Xiang Hanım, Niri Kağan’ın Çin doğumlu eşi ve Heshana’nın annesiydi, Sui onu oğlunu boyun eğdirmek için kullandı.[41] Poshi Hanım, İlig Kağan’ın annesi, oğlunu büyüten maiyet adamı üzerinden anılır.[36]

İkinci Kağanlık

İkinci Kağanlık’ta bir katun babasının hayatını kurtardı. Kapgan 716’da ölünce Kül Tegin onun bakanlarını öldürdü.[42] Tonyukuk tek başına kurtuldu, çünkü kızı Pofu yeni kağanın katunuydu.[42] Tang elçisi Yuan Zhen 725’te Bilge Kağan’ın yanına gelince kağan onu çadırında bir şölenle ağırladı.[36] Bilge, eşi, Kül Tegin ve Tonyukuk halka olup oturdu.[43]

Bilge’nin ölümünden sonra oğlu Tengri Kağan çocuktu. Xin Tang Shu, annesi Pofu Katun’un ve Yinsi Dagan adında küçük bir memurun yönetime karıştığını ve boyların uyum içinde olmadığını söyler. Kağan ve annesi Batı Şad’ı yanlarına çağırıp öldürdü. Sol Şad bunun üzerine saldırıp genç kağanı öldürdü.[42] Pofu adında bir katun, bir Bilge Kağan’ın eşi, sonra halkıyla Tang’a geldi. İmparator Huaye kulesinde saray için bir şölen verdi ve olay üzerine şiirler yazdı, kadın da yıllık ödenekle Bin eyaletinin hanımı yapıldı.[42] Büyük olasılıkla bu aynı kadındır.

Utigurlar ve Türgişler

Batıda Göktürk egemenliği altındaki bir halkı bir kadın yönetti. 576’da Romalı elçi Valentinos, Göktürk karargâhına giden elçilik sırasında Akkagas’ın ülkesinden geçti.[44] Menandros, Akkagas’ın orada İskitleri yöneten kadının adı olduğunu, kadının Utigurların reisi Anagay tarafından atandığını yazar.[44] Çeviriye düşülen bir not, onun ülkesini Taman yarımadasının doğusuna, aşağı Kuban boyuna yerleştirir.[45] Bir inceleme adın içinde qaghan rütbe adını görür.[46]

Xin Tang Shu, Tibet’in ve Göktürklerin Türgiş kağanı Suluk’a kız verdiğini ve onun üç devletin kadınlarını katun yaptığını söyler.[42] Jiu Tang Shu, Tang’ın ona Shi Huaidao’nun kızı Jinhe Prensesi’ni verdiğini kaydeder.[36] Ayrıca onun bir prensesinin kendi hane görevlilerini bin atla Tang’ın Anxi garnizonuna ticaret için gönderdiğini anlatır. Vali Du Xian elçisini dövdü ve alıkoydu, atlar soğukta öldü. Du Xian, bir Aşina’nın kızının bir askerî valiye talimat vermeye hakkı olup olmadığını sordu. Suluk bunun üzerine dört garnizona saldırdı.[36] Metin onun hangi eşi kastettiğini açıkça söylemez.[36]

Uygurlar

Uygur kağanları Tang prenseslerini katun olarak aldı ve geliş kayıtları bir katunun nasıl tahta oturtulduğunun en dolu resmini verir. 758’de Tang, Bayanchur Kağan’a imparatorun en küçük kızını Prenses Ningguo olarak verdi.[47] Tang elçisi, fermanı oturarak karşılayan kağana, kadının imparatorun öz kızı olduğunu ve damadın tören borcu bulunduğunu söyledi. Kağan ayağa kalktı ve ertesi gün kadın katun ilan edildi. Uygur reisleri sevinçle, Tang imparatorunun büyük bir hükümdar olduğunu, çünkü öz kızını gönderdiğini söyledi.[47]

Bayanchur 759’da ölünce görevlileri Ningguo’yu onunla birlikte gömmek istedi.[47] Kadın, Tang yasasına göre dulun üç yıl yas tuttuğunu ve Uygurlar kendi yasalarını izleyeceklerse bu kadar uzağa evlenmenin bir nedeni olmadığını söyledi. Yine de Uygurların yaptığı gibi yüzünü kesti ve ağladı. Çocuğu yoktu ve dönmesine izin verildi.[47] Yeni kağan Bögü, Pugu Huai’en’in bir kızını eş aldı ve kadın katun yapıldı. 768’de o ölünce Tang kağana onun küçük kız kardeşini halef olarak verdi.[48]

788’de Uygur kağanı Prenses Xian’an’ı getirmek için vezirlerini ve büyük reislerin 56 eşini ve cariyesini gönderdi.[47] Onlarla birlikte bin kişiden fazlası gitti ve Jiu Tang Shu’nun sayımına göre nişan armağanı 2.000 attı.[47] Xin Tang Shu bir Uygur kağanının zehirle ölümünü kaydeder. Genç katunu, Prenses Ye, Pugu Huai’en’in torunuydu. Kağanın kardeşi tahtı ele geçirdi, görevliler onu öldürdü ve ölen kağanın küçük oğlunu tahta çıkardı.[48] Kağan büyük olasılıkla 789’da ölen Tun Bağa’dır.[48]

Prenses Taihe’yi kuzeye götüren elçiler 822’de onun nasıl katun yapıldığını bildirdi ve iki Tang tarihi de anlatıyı korur.[49] Kağan önce kulede doğuya bakarak oturdu ve kulenin altına prenses için bir keçe çadır kuruldu. Uygurlar ona kendi törenlerini öğretti. Tang giysisini Uygur giysisiyle değiştirdi ve yaşlı bir kadınla birlikte kulenin önüne çıkıp batıya doğru eğildi. Çadıra döndü ve katun cübbesini giydi, altın süslü, uçlara doğru yükselen başlığıyla uzun kırmızı bir elbise. Yeniden çıkıp kağanı selamladı. Dokuz boyun bakanları onu bir sedyede divanın çevresinde dokuz kez dolaştırdı, sonra kağanla birlikte kuleye oturdu, doğuya bakarak. O günden sonra kağanın tebaası katunu da selamladı. Kendi karargâhı vardı ve iki bakan çadırına girip çıkardı.[49] Tang kafilesi ayrılırken çadırında büyük bir şölen verdi ve ayrılıkta ağladı.[49]

Uygur üst sınıfının kadınları unvanlardan ve talih sözcüklerinden yapılmış adlar taşırdı. Uygur dönemine ait bir Manihaist metinde Kut-hatun ve Tüzün Bilgä qunçuy geçer.[50]

Kırgızlar

Xin Tang Shu dokuzuncu yüzyıl Kırgızlarını kadınlara ilişkin birkaç sözle anlatır. Kadınların erkeklerden çok olduğunu, kulaklarına halka taktıklarını ve evli kadının boynunu dövmeyle işlediğini söyler.[48] Kadınların giysisi yünlü kumaş, brokar ve ipekti, Kırgızlar bunları Anxi’den, Beiting’den ve Araplardan ticaretle alırdı.[48] Çinli yazar, ahlaklarına dair bir hüküm ekler, bu bir dış gözlemcinin sesidir, bir bulgu değildir.[48] Kırgız kağanı Are’nin Türgiş kökenli bir annesi vardı, bu kadın “ana katun” unvanını taşırdı. Eşi Karluk yabgusunun kızıydı ve kendisi de katundu.[48]

Hazarlar, Volga Bulgarları ve Oğuzlar

Oğuz yolu

İbn Fadlan Oğuzlarla 921’de karşılaştı.[51] Kadınlarının erkeklerinin ya da yabancıların önünde örtünmediğini bildirir. Bir gün elçiler bir Oğuz evinde durdu ve ev sahibinin eşi mahrem yerlerini açıp kaşındı. Elçiler yüzlerini örttü ve Tanrı’dan bağışlanma diledi. Kocası güldü ve tercümana, kadının orayı görülecek yerde gösterdiğini ama erişilmez tuttuğunu söyledi, bunun orayı örtüp ele geçirilmesine izin vermekten iyi olduğunu ekledi.[3] Zinanın Oğuzlarda bilinmediğini yazar. Biri ortaya çıkarsa suçlu, eğilmiş iki ağaç arasında ikiye yarılırdı.[52]

Evlilik için erkek, kadının velisiyle bir bedel kararlaştırırdı. Bedel Harezm giysileriyle, develerle, atlarla ya da başka mallarla ödenirdi. Sonra adam kadını babasının, annesinin ve kardeşlerinin önünde alırdı.[53] Bir adam eş ve çocuk bırakarak ölünce en büyük oğul, kadın kendi annesi değilse, onu eş alırdı.[54] İbn Fadlan bununla komutan Etrek’in karargâhında karşılaştı. Etrek’in eşi babasının eşiydi. Et, süt ve elçilerin armağanından bir parçayı açık araziye çıkardı, bir çukura gömdü ve sözler söyledi. Tercüman, kadının bunları Araplardan Etrek’in babası Qataghan’a armağan olarak verdiğini söyledi.[55]

Volga Bulgarları

Bulgar kralının sarayında İbn Fadlan halifenin parfüm, kumaş ve inci armağanlarını krala, sonra eşine sundu. Ona bir hil’at verdi. Kadın kralın yanında oturdu ve İbn Fadlan bunun onların âdeti olduğunu not eder. Kralın maiyeti krala dirhem saçtı, kadınlar da ona saçtı.[56] Bulgarlar arasında kadın ve erkekler birlikte nehre iner ve çıplak yıkanırdı, biri ötekinden gizlenmezdi. Elçi kadınları erkeklerin önünde örtündürmeye defalarca çalıştı ve başaramadı.[57] Zina, suçlu erkek ya da kadın, baltayla ikiye yarılarak cezalandırılırdı.[57]

Bir ölümde kadınlar ölünün başında ağlamazdı. Erkekler o gün gelir ve çadırın kapısında ağlardı, sonra köleler kayış örgüleriyle böğürlerine vurdu. Yas iki yıl sürerdi. Yası bitiren şölenden sonra dul kadın yeniden evlenebilirdi.[58]

İbn Fadlan Bulgar kralının kızlarını da anlatır. Hazar kralı, İbn Fadlan’ın Sakalibe kralı dediği Bulgar kralının kızını istedi. Bulgar kralı reddetti ve Hazar kralı asker gönderip kızı zorla aldı. Kız Müslümandı, kral Yahudi idi, diye yazar İbn Fadlan, ve kız onun evinde öldü. Hazar bunun üzerine bir kız daha istedi ve Bulgar kralı, onun da alınmasından korkarak, kızını kendisine bağlı olan Eskel adlı prense evlendirmek için acele etti.[59] Bulgar kralı halifeye yazıp bir kale yapmasını istedi.[59]

Hazarlar

İbn Fadlan’ın Hazar sarayı hakkında anlattıkları ona söylenenlerdir, çünkü elçilik Atil’e gitmedi. Hazarların kralının, diyor, yirmi beş eşi var, her biri komşu bir kralın kızı, bunları ya rızayla ya zorla alıyor. Ayrıca altmış cariyesi var. Her kadın çevrili bir kalede bir köşkte yaşar ve her birinin onu gözlerden uzak tutan, kral çağırınca getiren bir hadımı vardır.[60]

Bizans tarihleri Hazar kadınlarını kağanlığın dışında gösterir. Kağan kız kardeşi Teodora’yı sürgündeki II. Justinianos’a eş olarak verdi, Justinianos onunla Phanagoria’da yaşadı. Kağan, İstanbul’daki gaspçının baskısıyla Justinianos’u teslim etmeyi planlayınca kağanın bir hizmetkârı Teodora’ya haber verdi ve o kocasına söyledi. Justinianos tahtı geri alınca onu ve oğlunu Hazarya’dan getirtip taç giydirdi.[61] 731 ya da 732’de imparator Leon, oğlu Konstantinos’u kağanın kızı Tzitzak ile nişanladı, kız vaftiz edilip İrene adını aldı.[62]

Kaynakların sınırları

Kaynaklar dört bakımdan eksiktir. Hükümdarların kadınlarını anar, çobanların kadınları hakkında neredeyse hiçbir şey vermez. Birkaç gelenek dışarıdan kişilerce kaydedilmiştir, bunlar arasında Wuhuan saçı ve nakışı, Göktürk cenazesi, Oğuzların ve Bulgarların nehir kıyısındaki ve çadırdaki davranışı vardır, hiçbiri bir kadının kendi yaşamını nasıl gördüğünü aktarmaz. Kaynakların adını andığı kadınlar çoğunlukla bir sınırı aşanlardır ve Çinli prensesler, onları karşılayan bozkır kadınlarından daha iyi kaydedilmiştir. Çin bölümleri bozkırı yargılamak isteyen bir saray için yazılmıştır ve kadınlar hakkında söylediklerinin bir kısmı, örneğin Huyandi’nin annesine ya da Kırgız ahlakına ilişkin hüküm, yazarın hükmüdür.

Notlar

  1. ^ a b Kül Tegin inscription; Ross 1930, p. 870
  2. ^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 68–70
  3. ^ a b Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 68–69
  4. ^ a b c d e f g h i j k l m n Shiji, juan 110
  5. ^ a b c d e f g h i j k l m Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  6. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Han Shu, juan 94
  7. ^ Han Shu, juan 54
  8. ^ a b Hou Han Shu, juan 90; Sanguozhi, juan 30
  9. ^ a b c d e f Hou Han Shu, juan 90
  10. ^ a b c d e f g Wei Shu, juan 103
  11. ^ a b Sanguozhi, juan 30
  12. ^ a b c Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 13
  13. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 98
  14. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  15. ^ Tokyürek 2013, p. 127
  16. ^ Rásonyi 1963, p. 77
  17. ^ Nan Qi Shu; Kurakichi 1926, p. 35
  18. ^ Kurakichi 1926, p. 35–37
  19. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 335, 342
  20. ^ Kül Tegin inscription; Ross 1930, p. 865
  21. ^ Kül Tegin inscription; Ross 1930, p. 868
  22. ^ Kül Tegin inscription; Tonyukuk inscription
  23. ^ Kül Tegin inscription
  24. ^ Kül Tegin inscription; Ross 1930, p. 866
  25. ^ Kül Tegin inscription
  26. ^ Bilge Khan inscription; Ross 1930, p. 872
  27. ^ Ross 1930, p. 872
  28. ^ Tonyukuk inscription; Ross 1930, p. 41
  29. ^ Tonyukuk inscription; Ross 1930, p. 42
  30. ^ a b c d e f g h i j k Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  31. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  32. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 9
  33. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 180
  34. ^ a b c Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 182
  35. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 188
  36. ^ a b c d e f g Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  37. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 190
  38. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193
  39. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  40. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  41. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 181
  42. ^ a b c d e Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  43. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  44. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1, p. 173
  45. ^ Blockley 1985, fr. 19.1, n. 220
  46. ^ Rásonyi 1963, p. 78
  47. ^ a b c d e f Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  48. ^ a b c d e f g Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  49. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  50. ^ Rásonyi 1963, p. 80
  51. ^ Ibn Fadlan
  52. ^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 69
  53. ^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 69–70
  54. ^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 70
  55. ^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 77
  56. ^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 87–88
  57. ^ a b Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 106
  58. ^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 114–115
  59. ^ a b Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 115
  60. ^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 138
  61. ^ Nikephoros; Mango 1990, ch. 42
  62. ^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 567

Kaynaklar

Literatür

  • E. Denison Ross (after Vilhelm Thomsen), The Orkhon Inscriptions; The Tonyukuk Inscription. Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering (1930)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • M. Canard, La relation du voyage d'Ibn Fadlān chez les Bulgares de la Volga (1958)
  • Cyril Mango (ed., trans.), Nikephoros, Patriarch of Constantinople: Short History (1990)
  • Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Shiratori Kurakichi, A Study on the Titles Kaghan and Katun (1926)
  • László Rásonyi, Türklükte Kadın Adları (1963)
  • Hacer Tokyürek, Runik Türk Yazıtlarında ve Eski Uygur Metinlerinde Kadın Hiyerarşisi (2013)

İlgili maddeler

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Women among the Turkic Peoples.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/women-among-the-turkic-peoples/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026