Türk halklarının nereden geldiğine dair iddiaların çoğu kaynaklara değil, modern dönemin tarih yazımına aittir. Bozkırın daha önceki halklarından hangilerinin “Türk” olduğuna dair iddialar için de aynısı geçerlidir. Bu iddiaların her biri bir görüştür ve bir yazarı, bir tarihi, bir dizi gerekçesi vardır. Ulusal etnogenez anlatıları da aynı türden görüşlerdir, bulgu değildir. Bu, Türk, Moğol, Macar, Rus ve Çin anlatılarının hepsi için geçerlidir.

Altıncı yüzyıl kaynakları Göktürklerin soyu hakkında üç iddiada bulunur. Geri kalan her şey bunlar üzerine yorumdur. Zhou Shu Göktürkleri Asya Hunlarının ayrı bir kolu yapar. Çin tarihleri kurt efsanesini anlatır. Kül Tegin yazıtı Türkçe yazılmış tek açıklamadır. Soy hakkında hiçbir şey söylemez ve Göktürkleri Bumin ile başlatır.[1] Türk Atlası köken anlatılarını kaynakların verdiği biçimiyle Aşina başlığı altında ortaya koyar. Tartışma, o zamandan beri bu anlatılardan ne çıkarıldığıyla ilgilidir.

Türk dillerinin kökeni

En eski modern görüş Altay hipotezidir. Avrupalı dilbilimciler onu on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda ileri sürdü. Buna göre Türk, Moğol ve Tunguz dilleri, bazı görüşlere göre Kore ve Japon dilleri de, ortak bir atadan gelir. Hipotez ne kadar zamandır savunuluyorsa o kadar zamandır da reddedilir.[2] On dokuzuncu yüzyılın Turan varyantı aileye Macarca ile Fince’yi de kattı. Bu varyant, Macarları, Finleri ve Türkleri akraba sayan siyasi hareket olan Turancılığın akademik köküydü. Pantürkizm daha dar bir harekettir. Kendini bir Türk dili konuştuğu kanıtlanabilen halklarla sınırlar. Altay hipotezi bir Türk icadı değil, bir Avrupa icadıydı. Pantürkizme karşı “Türk halkları” terimi ailenin çeşitliliğini vurgulamaya yarar.[2]

Hipotezin bugünkü biçimi, her şeyden önce Martine Robbeets’in adıyla anılan Transavrasya hipotezidir. Robbeets 2021’de kırk kadar ortak yazarla Nature’da bir çalışma yayımladı. Çalışma dilbilimi, arkeolojiyi ve genetiği birleştirdi. Türk, Moğol, Tunguz, Kore ve Japon dillerinin Neolitik’ten başlayarak Mançurya’da Liao ırmağı boyundaki darı çiftçilerinin anayurdundan yayıldığını savundu. Genetik kısım Y kromozomu soylarına dayanıyordu. Türkçe konuşan topluluklar ile kuzeydoğu Asya toplulukları arasında güçlü bir bağıntı buldu. Bu, köken hakkında mevcut en iyi açıklamadır. Başlıca itiraz, büyük bölümü Çinli bilim insanlarından oluşan Tian ve diğerlerinin 2022 tarihli makalesidir. Yazarlar ne dilbilimsel, ne genetik, ne de arkeolojik verilerin Transavrasya anlatısını desteklediğini savunur.[2] Soru açıktır.

Genel kabul gören kısım daha küçüktür. Asya Hunları zamanında Altay-Baykal bölgesinde bir Türk dili konuşuluyordu. Türk dilleri iki kola ayrıldı. Biri, yaşayan tek temsilcisi Çuvaşça olan Ogur koludur. Öbürü, Eski Türkçenin ve bugün yaşayan bütün öbür Türk dillerinin ait olduğu Ortak Türkçe koludur. Türkçe konuşanların MÖ üçüncü yüzyıldan itibaren batıya yayılışı, başlangıç noktası neresi olursa olsun, bir olgudur.

Asya Hunları

Asya Hunlarının Türk olduğu ya da Türklerin önderliğinde olduğu iddiası, süreklilik iddialarının en eskisi ve en çok tartışılanıdır. Eski dayanağı, Zhou Shu’nun Göktürklerin Asya Hunlarının bir kolu olduğu yolundaki ifadesi ile Han tarihlerinin Asya Hun unvanlarını ve adlarını aktaran çeviriyazılarıdır.[3] Modern savunucuları arasında birkaç araştırmacı vardır. René Grousset şanyuyu bir Türk, kağanı ise bir Moğol unvanı saydı ve Asya Hunlarının Türk olduğu sonucuna vardı. Annemarie von Gabain 1950’lerden itibaren Türk ve Moğol tarihinin Asya Hunlarının bir devamı olarak okunması gerektiğini savundu. Franz Altheim de savunucular arasındadır. Jean-Paul Roux dilbilimsel ve kültürel gerekçelere dayandı. Ahmet Taşağıl Asya Hunlarını tarihteki ilk Türk devleti olarak adlandırır. Savelyev ile Jeong’un 2020 tarihli genetik çalışması, Asya Hun nüfusunun büyük bölümünün büyük olasılıkla geç Ön Türkçe konuştuğu sonucuna varır. Çalışma, batı Avrasya ve doğu Avrasya kökenlerinin bir karışımı olan Asya Hun genetik profilini de bununla uyumlu görür.[2] Bu iddiaların karşısında iki şey durur. Birkaç dilbilimci, çeviriyazıyla aktarılmış az sayıdaki sözcüğe dayanarak Asya Hunlarının dilini Yenisey dili olarak tanımladı. Gao Jingyi’nin 2013 tarihli makalesi de ortak Macarca ve Yenisey dili etimolojileri üzerinden Hunlar ile Asya Hunlarını özdeşleştirir.[2] İki Asya Hun kurucusunun adları soruyla doğrudan ilgilidir. Çinliler 頭曼 ve 冒頓 yazdı. Türk okulu bunları Duman ve baġatur sayar. İkincisi, bozkırın iki bin yıl boyunca koruduğu bir sözcüktür. Başkaları bunları geri kazanılamayacak kişi adları sayar. Mete Han (Bagatur) maddesi bu rekonstrüksiyona nasıl varıldığını ve neye dayandığını ortaya koyar.[4]

Türk bir Asya Hun devleti lehindeki argümanlardan biri bir türetmedir. Han tarihi Asya Hun hükümdarının tam unvanını Chengli Gutu Şanyu olarak verir ve “Göğün oğlu” diye açıklar.[5] Türetme Chengli’yi Tengri, Gutu’yu Kut ile özdeşleştirir. Şanyu’yu da ilk ses değişimine benzeterek aslında Tanyu sayar. Böylece art arda üç Türkçe sözcükten oluşan Teŋri Kut Tanyu, yani “Gök tarafından talihle donatılmış hükümdar” biçimini kurar. Unvanı Göktürk kağanının teŋri teg teŋride bolmıš ifadesiyle karşılaştırır. Kut ile tanyunun Moğollarda görülmediğini belirtir. Asya Hun yönetici seçkinlerinin yalnızca Türkçe konuşmakla kalmayıp bir Türk kimliği de taşıdığı sonucuna varır. Türetme buna üç nokta daha ekler. Çince şanyu Asya Hunlarıyla birlikte kullanımdan düşmüş ve Çinli yazarlarca Göktürkler için yeniden canlandırılmıştır. Mete Han’ın batı kanadının bir komutanı Turki unvanını taşıyordu. Son olarak, Asya Hunları da Göktürkler gibi Tengri’ye tapıyor ve hükümdarlarının meşruiyetini ondan alıyordu. Türk Atlası bu sonucu Asya Hunları başlığı altında bir bulgu olarak değil, bir çıkarım olarak taşır. Türetmenin kendisi de öbürlerinin yanında bir görüştür.

Asya Hunlarının dilinin kendisi için elde olan malzeme, Jin Shu’daki dört sözcüklük bir beyit ile açıklaması verilmiş elli kadar terimdir. Anna Dybo en şeffaf elli altı etimoloji arasında iki katman buldu. Biri Doğu İran katmanıdır: erken dönemlidir ve neredeyse tümüyle unvanlar ile süt ürünlerine ait sözcüklerle sınırlıdır. Öbürü Türk katmanıdır: erken ve geç kaynaklar boyunca, her anlam alanında görülür.[6] Edwin Pulleyblank’in Yenisey kuramına karşı artık nüfus genetiği de durur. Ketler, Güney Sibirya’nın Yenisey dili konuşan halklarının bugünkü temsilcileri sayılır. Ketlerde, Demir Çağı bozkırını ve yayımlanmış üç Asya Hun genomunu belirleyen İran ile ilişkili köken tam da eksiktir.[6] Asya Hunlarının dili hakkındaki madde bütün görüşleri ortaya koyar. İlk bozkır imparatorluğunun kuruluşu ise İran katmanının kurumların nereden geldiğine dair ne ima ettiğini ele alır. Göktürkler ve Asya Hunları maddesi benzerlikleri ve akrabalık üzerine görüşleri yan yana koyar.

Hunlar

Avrupa Hunlarının Asya Hunlarıyla aynı halk olup olmadığı ayrı bir sorudur. Türk sürekliliği okulu bu soruyu birinciyle birlikte cevaplar. Bu özdeşleştirme on sekizinci yüzyılda Joseph de Guignes’e kadar gider. O zamandan beri bir ada, iki yüzyıllık bir boşluğa ve bir avuç Hunca sözcüğe dayanılarak hem kabul edilmiş hem reddedilmiştir. Bir tutum soruyu olumlu yönde kesinleşmiş sayar. Buna göre iki topluluğun seçkinleri de kanıtlanabilir biçimde Türkçenin eski bir biçimini konuşuyordu. Türkiye’de bütün Hun devletleri Türk devletlerinin tarihsel topluluğunun bir parçası sayılır. Aynı şey Orta Asya’nın Kidaritleri, Kionitleri, Alkhonları ve Eftalitleri, yani “İran Hunları” için de ileri sürülür. Onların Türk kökeni, Çin kaynaklarının yeniden okunmasından ve Türkçe oglar sözcüğünü içeriyor olabilecek bir Kidarit unvanından hareketle savunulur.[2] Macar ulusal geleneği uzun zamandır, kendi nedenleriyle, Hun soyundan geldiğini ileri sürer. İki iddia birbirini beslemiştir. Hunlar Göktürklerin tarih öncesinde yer alır. Asya Hunlarıyla özdeşleştirilmeleri bir görüş olarak kalır.

Hun iddiasının bir kolu yazıyla ilgilidir. Wilhelm Radloff, Orhun yazısının Aramice’den türediğine dair Thomsen’in görüşünü benimsemişti.[7] 1908’de, Hunların batıda karşılaştığı Gotların runik yazısının Orhun harflerinde izler bırakmış olabileceğini de ekledi.[7] 1598’de Telegdi adlı bir Macar tarihçi, Transilvanya’daki eski eserler üzerindeki işaretleri eski Hunların yazısı saydı.[8] Transilvanya’nın Székelyleri kendilerini Hunların torunları sayar. Onların runik yazısının Eski Türk yazısına dayandığı da ileri sürülmüştür.[8] L. Yu. Tuguşeva en ileri gidendir. Eski Türk yazısını, Hint-Avrupalılardan önce var olmuş bir “Eski Avrupa” yazısından türetir. Dayanağı, Marija Gimbutas’ın Eski Avrupa işaretlerini bir yazı olarak yorumlamasıdır. Ona göre Hunlar yazıyı Avrupa’da devralmış, Göktürkler de onu Hunlardan almış olabilir.[9] Yazıtları karşılaştırmaz, iki yazı arasındaki benzerliklerden yola çıkar. İkisinin de fonetik olduğu, otuz kadar temel işareti bulunduğu, sağdan sola yazıldığı ve kutsal bir yazı olarak kullanıldığı söylenir.[10] Öbür türetmeleri yazının kökeni tartışması ortaya koyar.

Aşinalar ve Wusunlar

En dar iddia yalnızca hükümdar hanedanıyla ilgilidir. Sergei Klyashtorny 1994’te erken ve yakın bir Türk-İran teması olduğunu savundu. Dayanağı Bumin, İstemi, Mukan ve Taspar adlarının Türkçe olmayan görünüşü ve Aşina adı için “mavi” anlamını veren bir Hotan Sakacası etimolojisiydi. Başkaları daha ileri gitti. Aşinaları, maiyetini Türkleştiren İranlı ya da Hint-İranlı bir boy saydılar. Aşinalar Gansu’da, Hint-İran dili konuşan bir halk olan Wusunların yanında yaşıyordu ve onlarla bir kurt efsanesini paylaşıyordu. 1982 tarihli bir çalışma efsaneyi Wusunlardan türetti. Bu açıklamaya göre kültürel alıntı, adları da Osmanlı padişahlarının Arapça ve İbranice adlarını açıkladığı gibi açıklar.[2]

En yeni kanıt bir genomdur. Xiao-Min Yang’ın yönettiği 2023 tarihli bir çalışma, Mukan’ın kızı ve Bumin’in torunu İmparatoriçe Aşina’nın kalıntılarını dizileyerek yüzde 97,7 kuzeydoğu Asya ve yüzde 2,3 batı Avrasya kökeni buldu. Çalışmanın başlığı sonucu Göktürk kağanlığının kuzeydoğu Asya kökenini ortaya koyan bir sonuç olarak sunar. Özeti ise sonucu, hükümdar hanedanının hem batı Avrasya hem de çoklu kökenini çürüttüğü biçiminde sunar. Aynı özet, imparatoriçenin genetik olarak Demir Çağı sonrası bozkırın Tunguz ve Moğol çobanlarına, aralarında Rouranlar, Siyenpiler ve Kıtanlar bulunan topluluklara en yakın olduğunu bildirir. Ayrıca onun öbür eski Göktürklerden ayrıldığını da bildirir. Yazarlar bunu kağanlık nüfusunun birkaç kaynaktan geldiğine işaret olarak alır. Bu bulgu bu tartışmada iki tarafa da çekilebilir. İki taraf da henüz ondan pek bir şey çıkarmamıştır. Genomun bir yorumu üç sonuca varır. Aşinalar Hint-İranlı değildi. İmparatoriçenin anne babası ile büyükanne ve büyükbabaları batı Avrasya topluluklarıyla evlenmemişti. Hazar kıyısından gelen bir göçe dair Çin anlatısı böylece yalanlanır. Bu yorum karşıt iddiayı doğrudan reddeder. Tek bir genom, bir büyük büyük ebeveynin dilini gösteremez. Üyelerinin hepsi tek bir kadının kökenini paylaşmayan bir boyun kimliğini de gösteremez. Çalışma kuzeydoğu Asya oranını 97,7 olarak verir. Mezar, Shaanxi’de Xianyang yakınındaki Xiaoling türbesidir.[2]

Siyenpiler ve Rouranlar

Siyenpiler ve Rouranlar genellikle para-Moğol olarak sınıflandırılır. Bu sınıflandırma hükümdar hanedanları için kabul görür. İki konfederasyonda da Türk unsurları bulunduğu savunulmuştur. Aşinalar dili ve hükümdar çevresinin giyim tarzını Türk-Moğol denen Tuobalarla, yani “Siyenpilerin belirli bir ailesiyle” paylaşıyordu. 552’de batıya kaçan yirmi bin Rouran soylusu da büyük olasılıkla doğu Türk kökenliydi.[2] Bunlar görüşlerdir ve Rouranların kendi dili bilinmemektedir. Literatür, Rouran adının Türkçe börü, “kurt” sözcüğünden türetildiğini de aktarır ve bu türetmeyi Türkolog Bahaeddin Ögel’e bağlar. Çince işaretler bu türetmeye belirgin bir dayanak vermez.

İki Siyenpi örneği sınıflandırmanın neyi çözüp neyi çözmediğini gösterir. Tanshihuai MS ikinci yüzyılda eski Asya Hun ülkesinin tamamını aldı ve yaklaşık yirmi beş yıl elinde tuttu. Hou Han Shu onun ülkesini anlatırken ülkeyi doğu, orta ve batı bölümlerine ayırır. Asya Hunları aynı bölümlemeyi kullanmıştı, Göktürkler de onu yeniden kullanacaktı.[11] Bu dil hakkında değil, kurumlar hakkında bir argümandır. Bu türden bir süreklilik daha sağlam bir zemindedir, çünkü bir yönetim biçimi, bir halkın gitmesi gerekmeyen yerlere de gidebilir. Murong, Kuzey Çin’e Yan devletleri adıyla hükmeden hanedandı. Onlar öbür yöne gitti. Murong en iyi belgelenmiş Siyenpiler arasındadır ve adları para-Moğolca olarak anlaşılır. Onlar için ileri sürülen hiçbir Türkçe yorum tutunmamıştır. Aynı konfederasyon böylece kurumsal süreklilik için en iyi örneği ve dilsel süreklilik aleyhine en açık örneklerden birini sağlar. Siyenpilerin hem Moğol ulusal anlatısı hem de Türk ulusal anlatısı tarafından sahiplenilmesinin nedeni budur.

Kore iddiası

Kore, iddianın soyla hiç ilgili olmadığı tek örnektir. Yine de argüman aynı düzenekle işler. Kimse Göktürkler ile Korelilerin tek bir halk olduğunu ileri sürmez. İleri sürülen temastır ve bu temastan çıkarılan başka türden bir akrabalıktır.

Metinsel yan iki sözcükten ibarettir. Kül Tegin yazıtı, Bumin ile İstemi’nin cenaze törenlerine gelen yas tutanları sayar. Listenin başında bökli çölgil ya da harflerin başka bir bölünüşüyle bökli ve çöl(l)üg il durur.[1] Üç yorum vardır. Birincisi bökliyi Koguryŏ, ifadeyi de “bozkırın Böklisi” olarak alır. Bu, Kore’yi Ötüken’e elçi gönderen halkların en doğudakisi yapar. İkincisi iki ayrı siyasi birim görür, bunlardan yalnızca birincisi Kore olabilir. Üçüncüsü denkliği tümüyle reddeder. Bu soruya ayrılan madde yorumları ortaya koyar. Önemli olan, sözcüğün kanıtın tamamı olmasıdır. 732 tarihli bir anıtta iki hecedir ve bunlarla eşleşecek bir elçilikten söz eden hiçbir Çin ya da Kore kaynağı yoktur.

Resimsel yan, Semerkant’taki 660 dolaylarına ait Afrasiyab resimleridir.[12] Batı duvarındaki iki figür yuvarlak yakalı ceketler, halka kabzalı kılıçlar ve bir çift tüyle taçlanmış başlıklar giyer. Başlık, Koguryŏ mezar resimlerinde görülen jougwandır.[13] Anazawa Wako ile Roh Taedon figürleri Koguryŏ elçileri olarak tanımlar. Kim Won-yong onları önce Sillalı saydı. Bir başka kuşku, bu çiftin bir elçiliği mi kaydettiğini, yoksa Korelilerin kalıplaşmış bir tasvirini mi yinelediğini sorar.[13] İki figür, uzun saçlı Göktürklerin armağan taşıyanları içeri alan muhafızlar olarak göründüğü bir odada durur. Bu da resmi Göktürklerin tarihine bağlar.[14]

Hepsi bu kadardır: tartışmalı bir sözcük ve tartışmalı bir çift figür. Bunun üzerine kurulan yapı her türlü orantının dışındadır ve yenidir. Türk-Kore dostluğu anlatısı bugünkü biçimini Kore Savaşı’ndan sonra aldı. Bökli özdeşleştirmesini iki ülkenin okul kitaplarına taşıdı. Bugün bin yıllık bir kardeşlik olarak dolaşır. Örüntü, soy iddialarının başka her yerde gösterdiği örüntüdür. İnce bir eski iz mümkün olan en güçlü anlamda yorumlanır. Bu yorum bir öncül olana dek tekrarlanır. Öncül sonra siyasi bir iş görür. Fark şudur: Kore’deki iz her zamankinden incedir, modern kullanımı ise daha iyi belgelenmiştir. Bu da örneği öbür örnekler için yararlı bir ölçüt yapar.

Ulusal anlatılar

Bugün bozkırı sahiplenen her devletin bu tarihin kendi sürümü vardır ve her biri bir görüştür. Erken cumhuriyetin 1930’larda formüle edilen Türk Tarih Tezi, Türkleri dünya uygarlığının kurucuları, Orta Asya’yı da onun beşiği yaptı. Tezin popüler Türk tarih yazımındaki mirasçıları Asya Hunlarından itibaren her bozkır imparatorluğunu bir Türk devleti sayar. Bu sayım, tezin kendisinden uzak durulan yerlerde bile geniş ölçüde paylaşılır.[2] Moğol anlatısı Asya Hunlarını, Siyenpileri, Rouranları ve Göktürkleri Moğolistan’ın birbirini izleyen devletleri olarak ele alır. Orhun’u da Moğolistan’ın ulusal toprağı olarak ele alır. Macar anlatısı Hunları, Turan hipotezi aracılığıyla da Türkleri sahiplenir. Rus ve Sovyet literatürü kendi etnogenez çalışmalarını üretti. Bunların en tanınmışı ve en kuramsalı Lev Gumilev’in 1967 tarihli Drevnie tyurki adlı eseridir. Sovyet okulunun her modern ulusa bir bozkır atası atama alışkanlığı ardıl devletlerde sürer. Çin anlatısı Tujue’yi çok etnili bir Çin tarihinin kuzey azınlıklarından biri olarak ele alır. Onların Asya Hunlarından gelişini de bu tarihin bir olgusu sayar. Zhou Shu’nun soy kütüğü de ilk başta tam olarak buradan gelmiştir.

Bir ad, böyle bir geleneğin nasıl yapıldığını gösterir. Bu adım adım izlenebilir. 1756’da yazan Joseph de Guignes, ilk büyük Asya Hun hükümdarının adını yazan Çince işaretleri Mei-Tei olarak aktardı. Hüseyin Cahit Yalçın, cumhuriyetin 1923’te kurulmasından sonraki yıllarda de Guignes’i Türkçeye çevirdi. Çevirisinde Mei-Tei, Mete oldu. Hükümdar o zamandan beri Türkçede Mete Han diye anılır ve bu ad bugün yaygın bir kişi adıdır.[15] Aynısı babasının da başına geldi, o da Türk geleneğinde Teoman’dır.[16] İki biçim de kaynaklardan gelmez ve ikisi de eski sesin bir karşılığı değildir. Bunlar on sekizinci yüzyılın Fransızca çeviriyazılarıdır ve yirminci yüzyılda Türkçeye yerleşmişlerdir. Mete Han (Bagatur) maddesi, adının bugün kullanılan üç biçimini karşı karşıya koyar ve her birinin neye dayandığını söyler. Ulusal bir gelenek tümüyle içten olabilir ve yine de bir matbaa kazasına dayanabilir. Onu sınamanın yolu, sözcüklerinin her birinin nereden girdiğini sormaktır.

Güncel bir anlatı da bu alanın içinde bir görüştür. Bu anlatı, Türk bir Asya Hun devletini, Türk bir Hun seçkin tabakasını, kuzeydoğu Asya kökenli bir Aşina hanedanını ve Bagatur’dan Osmanlılara kesintisiz bir Türk devlet geleneğini savunur.[2]

Kaynaklardaki başlangıç

Göktürkler, kaynakların onları başlattığı yerde başlar: 540’lı yıllarda Altay’da bir demirciler ailesiyle.[3] Onlardan önce gelen halklar tarih öncesi olarak Göktürklerin önünde durur: Asya Hunları, Hunlar, Siyenpiler ve Rouranlar. Bu halklar ile Göktürkler arasında ileri sürülen her süreklilik bir öncül değil, tartışmadaki bir görüştür. Kül Tegin yazıtı Göktürklerin kendi anlatımıdır. Gök ile yerle, ardından da Bumin ile başlar.[1]

Notlar

  1. ^ a b c Kül Tegin inscription
  2. ^ a b c d e f g h i j k Yavuz 2025
  3. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  4. ^ Golden 1992, p. 50
  5. ^ Han Shu, juan 94
  6. ^ a b Savelyev 2020
  7. ^ a b Tuguşeva 2012, p. 79–80
  8. ^ a b Tuguşeva 2012, p. 80
  9. ^ Tuguşeva 2012, p. 80–82
  10. ^ Tuguşeva 2012, p. 82
  11. ^ Hou Han Shu, juan 90
  12. ^ Azarpay 2014, p. 50
  13. ^ a b Lena 2008
  14. ^ Azarpay 2014, p. 49
  15. ^ Yavuz 2025, p. 73
  16. ^ Yavuz 2025, p. 74

Kaynaklar

Literatür

  • Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
  • Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Kim Lena, Goguryeo People Wearing Jougwan in Tang Chinese Art (2008)
  • Guitty Azarpay, The Afrasiab Murals: A Pictorial Narrative Reconsidered (2014)
  • L. Yu. Tuguşeva, Türk Runik Alfabesinin Kökenleri (2012)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler28

Kişiler
Bagatur (Modu Chanyu) · Bumin Khan · Empress Ashina
Devletler
Suo · Xiongnu
Yerler
Gaochang
Halklar
Göktürks · History of the Turkic peoples · Rouran · Saka · Scythians · Sogdians · Wusun · Xianbei
Soylar
Ashina
Kurumlar ve Unvanlar
Khan (Khagan) · Tuğ
Dinler
Animism · Riding Round the Dead · Tengrism
Diller
The Turkic languages
Gelenekler ve eğlenceler
The Three Xiongnu Assemblies
Kaynaklar
Han Shu · Tabari
Tartışmalar
The Göktürks and the Xiongnu · The Huns and the Xiongnu · The language of the Xiongnu · The making of Tengrism

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The Turkic ethnogenesis debate.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/historiography/turkic-ethnogenesis-debate/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026