Tarduş

Tarduş, İstemi’nin oğluydu. Batı kanadını yirmi yedi yıl yönetti ve kağanlığın iki yarısını kendi yönetiminde birleştirmeye çalıştı. 576’da babasının yerine yabgu oldu. Batının merkezini Altay’dan Çu kıyısındaki Suyab’a taşıdı. 581’den sonraki savaşta İşbara’ya karşı Apa’nın yanında yer aldı. İşbara’yı Sui’nin kucağına itti, İran’a bir ordu kaybetti ve toparlandı. 600 dolaylarında üç yıl kadar doğu ile batı üzerinde en yüksek gücü elinde tuttu. 603 dolaylarında Sui’nin desteklediği bir Tiele ayaklanması onu yıktı. Tarduş, Avrasya çapında hareket etti. Fazlasını yapmaya kalkıştı.^[1] Tarduş, Altay’ın doğusunda kağanın işlerine karışarak hanedanın yazılı olmayan bir kuralını bozmuş olabilir. Öyleyse aralarında Tarduş’un da bulunduğu iç savaşın dört prensi, hiçbir yabancı gücün yapmadığını yaptı.

Adları

TardušEski Türkçe
達頭可汗ÇinceSui Shu 84
玷厥ÇinceSui Shu 84
步迦可汗ÇinceSui Shu 84
ΤάρδουYunancaMenander Protector
Tarduİngilizce
Qara ČurinFarsça

Çin tarihleri onu Datou Kağan olarak verir.^[2] Sui Shu kişi adını Dianjue olarak verir. 599’da Bujia Kağan unvanını aldı.^[2] Onu 576’da kaydeden Menandros, Tardu diye yazar.^[3] Olağan modern biçim Tardu’dur. Modern anlatılar adı Tarduš olarak alır ve Tarduşlarla ilişkilendirir. Tarduşlar, Kül Tegin yazıtının Tölislerle birlikte andığı halk ya da kanattır. Kurucular bu kanada bir yabgu ile bir şad verdi.^[1] Tarduš ayrıca Göktürklerin batı ya da sağ kanadının adı sayılır.^[1] Buhara geleneğinde bu yılların Göktürk hükümdarına Kara Çurin denir. Lev Gumilev onu Tarduş ile özdeşleştirir, ancak bu özdeşlik kanıtlanamaz.^[1]

Batının yabgusu (576)

Roma elçisi Valentinos 576’da Göktürklere ulaştı. İstemi yeni ölmüştü ve oğlu Türk Şad onun yasını tutuyordu.^[3] Tarduş babasının yerine batının yabgusu oldu.^[4] Türk Şad elçiyi önce kendisi kabul etti ve onu öldürmekle tehdit etti.^[3] Cenazeden sonra elçiyi iç bölgelerdeki Göktürk beylerine, özellikle de kardeşi Tardu’ya gönderdi. Tardu, Ektel dağında oturuyordu. Menandros, Ektel’in altın demek olduğunu ekler.^[3] Theophylaktos Simokattes’e göre Göktürkler doğudaki bir dağa altın der ve gelenek gereği bu dağı en güçlü kağana bırakırlar.^[5]

Elçi ayrılırken Türk Şad, Kırım’daki Bosporos’u almaya ant içti.^[3] Bokhan çok büyük bir Göktürk kuvvetiyle şehrin üzerine yürüdü. Anagay ise bir başka kuvvetle yakında ordugâh kurmuş bekliyordu.^[3] Şehir, Roma elçileri henüz Göktürkler arasındayken alındı. Parçaya göre bu, Göktürklerin Romalılarla savaşa sürüklendiğini açıkça gösterdi.^[6] Türk Şad elçileri alıkoydu ve bırakmadan önce onlarla alay etti.^[6] Üç yıl sonra İmparator Tiberios, Avar elçilerine Göktürklerin Kherson’da ordugâh kurduğunu söyledi.^[7] Elçilik başka türlü bitmiş olabilir. Bu durumda Tarduş Bizans ile ittifakı onayladı ve Göktürkler Kırım’ı elde tuttu.^[8] Şehrin düşüşü başka bir tarihlemeye göre 579 dolaylarındadır.^[4] Elçilik böyle bittiyse Valentinos ile karşılaşma, Tarduş’un bir naipten kağana yükselme hırsına kapıldığı andı.^[9]

Tarduş, babasının oturduğu yerde oturmadı. İstemi merkezini Altay’da, doğudaki kağanlara komşu olarak kurmuştu. Tarduş bugünkü Kırgızistan’daki Suyab’da oturdu. Suyab, Göktürklerin Ordukent’i, yani bir ordu şehriydi. Tarkanların karargâhları burada bulunurdu ve savaşa karar verildiğinde subaylar burada toplanırdı. Bu sabit merkez, Batı Göktürklerinin yerleşmeye başladığının bir işareti olarak yorumlanmıştır. Aynı merkez, batıyı bir devlet yapan mesafe olarak da görülmüştür.

İşbara’ya karşı isyan (582–585)

Tarduş’un doğu kağanına karşı isyanı 582 dolaylarında başladı. Bu isyan, kağanlığın karşılaştığı en ciddi ve doğrudan tehditti. Doğu ile batı kağanlıklarının tamamen ele geçirilmesinden aşağısını hedeflemiyordu.^[1] Vesile taht çekişmesiydi. İşbara 583’te Apa’nın ordugâhını bastı ve annesini öldürdü. Apa batıya, Tarduş’a kaçtı. Sui Shu, Tarduş’u İşbara’nın amcası ve batı tarafının eski kağanı olarak anar.^[2] Tarduş öfkelendi. Apa’yı askerle doğuya geri gönderdi ve Apa’nın halkından yüz bine yakın atlı ona geçti.^[2] Halkı İşbara tarafından elinden alınan, Apa’nın dostu Tanhan Kağan Tarduş’a kaçtı. İşbara’nın kuzeni Diqincha da halkıyla birlikte Apa’ya geçti.^[2] İşbara’nın tasfiyesinden dehşete düşen beyler de onları izledi.

Tarduş, kuzeyin geniş bir şeridini alan ortak istilada İşbara, Apa ve Bağa ile birlikte Çin’e girmişti.^[10] Yurdunda bir Tiele ayaklanması çıktığı haberi üzerine batıya çekildi. Haziran 583’te Sui, cephede kalan Göktürkleri gafil avladı.^[10] İki yıl sonra Tarduş aynı orduyu kuzenine çevirdi. 585’te Tarduş’un saldırısıyla sıkışan İşbara kendini Sui’nin vasalı ilan etti.^[2] Eylülde batı ordusu Ötüken üzerine yürüdü. İşbara çoktan Çin’e kaçmıştı. Tarduş’un ordusu, zorla asker yazılan Tiele de içinde olmak üzere yüz bin olarak hesaplanır. İşbara’nın ordusu otuz ya da kırk bindir. Mücadele 584–603 iç savaşı olarak sürdü.

584'te, iç savaş başladığında Göktürk ülkesi: batıda Tarduş, ortada Töremen Apa, doğuda İşbara, yanlarında Sui, Chen, Sasani İmparatorluğu ve Doğu Roma İmparatorluğu. Bozkır ile Çin arasında Kuzey Qi suru (556) ve iki tarafa da ait olmayan bir sınır bölgesi yer alır. Modern harita, bölgeler yaklaşıktır.

İran ile savaş (588–589)

Savaşın batı bölümü İran ile savaştır. Bunun kimin savaşı olduğu tartışmalıdır. 588’de Ceyhun’u geçen, Belh’i ve Herat’ı alan ve 589’da Herat’ta Behram Çubin tarafından yok edilen ordu Tarduş’un ordusu olabilir. Ordu, oğlu Şaba tarafından yönetiliyordu. Şaba, İran-İslam geleneğinde “Türklerin en büyük kralı”dır.^[1] Başka bir açıklama orduyu İşbara’nın kardeşi Bağa’ya verir. Yıkımı da Nisan 588’de Hirkanya kayasına koyar.^[1] Saldırı, Batı Göktürklerinin, Bizans’ın ve onun Arap müttefiklerinin Sasanilere karşı ortak bir çabasının parçasıdır.^[1] Kim yönetmiş olursa olsun yenilgi batınındı. Tarduş 598’e kadar ondan ve çeşitli iç karışıklıklardan toparlandı. Behram Çubin İran tahtı için verdiği kendi savaşı kaybetti. Göktürklere sığındı ve Suyab’da saygın bir komutan oldu. II. Hüsrev’in bir adamı onu zehirledi.^[11] Suyab o sırada Tarduş’un merkeziydi. Behram Çubin’in hizmet ettiği merkez Tarduş’un merkeziydi.

En yüksek kağan (600–603 dolayları)

588’den sonra, İşbara ölmüş, Apa tutsak düşmüş ve doğu tahtında Tulan otururken, Tarduş bütün bozkır imparatorluğu üzerinde egemenlik kurmaya yöneldi. 600 dolaylarından 603’e kadar birleşik kağanlıklarda en yüksek gücü elinde tuttu. Taspar’dan sonra bunu yapan tek kişi oydu.^[1] Bu yıllar başka anlatımlarda farklıdır. Tarduş’un Çin’e karşı bir zaferle destek kazanma planı başarısız oldu. Ordusu, Sui imparatoruyla bir kez bile savaşmadan, batıdan doğuya uzun yürüyüşte ve zehirli kuyular yüzünden ağır kayıplar verdi. Tiele ve öbür boylar ayaklanıp onu kovdu. 602’de İşbara’nın oğlu ve Sui’nin bağımlısı Yami’yi yendi. 603’te Yami Çin yardımıyla onu yendi.^[2]

Theophylaktos Simokattes, İmparator Maurikios’a “doğuda Türklerin kağan diye yücelttiği” hükümdardan gelen bir mektubu kaydeder. Hükümdar kendini “yedi soyun büyük efendisi ve dünyanın yedi ikliminin hâkimi” diye anıyordu.^[12] Kağan, Eftalitlere, Avarlara, Oğurlara ve Kolch halkına karşı kazandığı zaferleri ve bir Stembischagan ile ittifakını sayıyordu.^[13] Kağan bir iç savaştan da söz ediyordu. Turum adında bir akrabası ona karşı ayaklanmıştı. Üç büyük kağan kağanın yardımına geldikten sonra Turum, İkar denen yerde düşmüştü.^[14] Mektubun yazarı Tarduş olabilir. Bu durumda Tarduş mektubu 598 dolaylarında, bütün Göktürkler üzerinde egemenliğe en güçlü aday olarak yazdı. Stembischagan da onun babası İstemi olur.^[15] Başka bir tarihleme mektubu Maurikios’un saltanatının başına, 581 ya da 582’ye koyar. Gerekçesi, mektubun saydığı zaferlerin 580 dolaylarında Turum’un yenilgisiyle bitmesidir.^[16]

597–599: Bir Sui prensesiyle evlenmiş olan Yami, 599'da Uzun Sur'un altında Tulan ve Tarduş'un saldırısına uğrar. Chang'an'daki Sui sarayına kaçar ve Qimin Kağan yapılır, Sui de halkına Ordos'ta otlaklar verir. Modern harita, yollar çizilmiştir, kağanlık içindeki bölünmeler yaklaşıktır.

İki anlatı sonda birleşir. 603 dolaylarında Tiele ile öbür boylar büyük bir ayaklanma çıkardı. Sui Shu bu boyları Sijie, Fuliju, Hun, Xiesa, Apa ve Pugu diye adlandırır. Ayaklanmayı Sui kışkırtmış ya da desteklemişti. Tarduş Tuyuhunlara kaçmak zorunda kaldı ve ardından ortadan kayboldu.^[17] Aynı yıl, Tuyuhun ülkesi olan kuzey Tibet’te sürgünde ölmüş olabilir. Batıdaki halefi Heshana oldu. Sonraki batı kağanlarının İstemi’den Tarduş yoluyla mı, yoksa Apa’dan mı geldiği, kaynakların açık bıraktığı bir sorudur.

603 civarında bölünmüş kağanlık: Karadeniz'den Tanrı Dağları'na Batı Göktürk Kağanlığı ve Hangay'dan Kitanlara Doğu Göktürk Kağanlığı, yanlarında artık bütün Çin'e hükmeden Sui, Sasani İmparatorluğu ve Doğu Roma İmparatorluğu. Bozkır ile Çin arasında Kuzey Qi suru (556) ve iki tarafa da ait olmayan bir sınır bölgesi yer alır. Baidao ovası Göktürklere aittir, Ordos'un kuzeyi Yami'nin otlağıdır. Modern harita, doğu ile batı arasındaki çizgi yaklaşıktır.

Değerlendirme

Modern anlatılar Tarduş’a büyük siyasi hırslar ve Avrasya çapında bir ölçek tanır. Fazlasını yapmaya kalkıştığını da söylerler.^[1] Başka bir değerlendirme onu hanedanın kuralını bozmakla ve iktidar hırsıyla suçlar. İşbara, Apa ve Amrak ile birlikte, hiçbir yabancı güç yapmamışken kağanlığı tehlikeye atan adamlar arasında sayılır.^[1] Kayıtlar, Göktürk dünyasının büyük yarısını miras alan ve onu bir kuşak boyunca elinde tutan bir yabgu gösterir. Bu yabgu hepsine sahip olduğu yıl onu kaybetti.^[1] Ondan sonra gelen batı kağanlığı baştan sona onun politikalarının yol açtığı sarsıntılarla biçimlendi.^[1]

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m Golden 1992
^ a b c d e f g Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ a b c d e f Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1
^ a b Golden 1992, p. 131
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, VII.8.12
^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.2
^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 25.2
^ Yavuz 2025, p. 321
^ Yavuz 2025, p. 313
^ a b Yavuz 2025, p. 318
^ Yavuz 2025, p. 325
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, VII.7.7–8
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, VII.7.8–8.6
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, VII.8.8–11
^ Chavannes 1903, p. 249
^ Whitby 1988, p. 316
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 146

Kaynaklar

Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
Menander Protector
Theophylact Simocatta
Tabari

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
Michael Whitby, The Emperor Maurice and His Historian (1988)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)