Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Aşinalar, Göktürklerin hükümdar hanedanıydı. Bumin 552’de Rouranları devirdi ve Birinci Kağanlığı kurdu. Kardeşi İstemi ailenin gücünü batıda yerleştirdi.[1] Bumin’den doğudaki hükümdarlık merkezinin 630’daki düşüşüne kadar Birinci Kağanlığın bütün kağanları Aşina idi. Batı kanadının sonuna kadar bütün hükümdarları da Aşina idi. Hanedanın kolları arasındaki rekabet, devleti bir doğu ve bir batı kağanlığına böldü.[2] Doğudaki merkezin 630’daki düşüşü aileyi sona erdirmedi. Aşina prensleri Tang hizmetine girdi ve İlteriş 682’de bağımsız bir Göktürk devletini yeniden kurdu.[3] Oğulları Bilge Kağan ile Kül Tegin, ailenin Türkçe yazılmış tek anlatımı olan anıtları bıraktı.[4] Hâlâ tartışılan bir iddiaya göre Hazar kağanları da Aşina idi.[2]

546’dan önce Aşinalar, Altay’da birkaç yüz haneden ibaretti. Rouranlara tabiydiler ve onlar için demir işliyorlardı.[5] Altay’a nasıl geldiklerini, daha önce nerede bulunduklarını ve adlarının ne anlama geldiğini Çin kaynakları birkaç farklı biçimde yanıtlar.

Çin tarihleri adı 阿史那 diye yazar. Bu bir boy adı değil, aile adıdır.[6] Aşinaların yönettiği halk Göktürkler idi. Kül Tegin Yazıtı kurucuları ve torunlarını adlandırır, ama Aşina adını hiç yazmaz.[4] Başka hiçbir Eski Türkçe yazıt da adı Türkçe biçimiyle vermez.[7][8] Soğdca Bugut yazıtı, 584 dolaylarında kağanlığın kendisi için dikilmiş bir anıttır. Ad, yazıtın B1 satırında bulunmuştur. Bu doğruysa ad, devletin kendi içinden tanıklanmış olurdu.[9] Ad uzaklara gitti. Türk bir asker köle, 830’lu ve 840’lı yıllarda Abbasi halifesi adına Mısır’ı yönetecek kadar yükseldi. Bu köle Aşinas adını taşıyordu ve onu kaydeden kâtipler adı açıklayamadı.

Adın anlamı bilinmez. Kurt efsanesinde Aşina, dişi kurdun on oğlundan birinin adıdır. Bu oğul en yeteneklisidir ve ötekilerin hükümdarı olur.[6] Ne Zhou Shu ne de Sui Shu dişi kurda bir ad verir.[10] Efsanenin bir yorumuna göre kurt hanedanın atasıdır, Aşina onun ikinci kuşaktan torunudur ve annesi o yörenin kadınlarından biridir.[8] Sergey Klyaştornıy, Hotan Sakacasında “mavi” anlamına gelen bir sözcük önerdi ve bunu āṣṣeina ya da āṣṣena olarak verir. Bu öneriye göre Aşinalar “maviler” olurdu. Ona göre biçim ada ses ve anlam bakımından uyar, ancak iddianın dayanacağı bir metin henüz gereklidir.[11] Ayrıca kök türk ifadesindeki kök sözcüğünü adın kendisinin karşılığı sayar. İfade o zaman “Aşinalar ve Türkler” anlamına gelirdi. Öneri birkaç görüşten biridir.[11] Haussig adı, koyu renkli anlamındaki Eski Farsça axšaēna sözcüğünden türetti.[12] Daha eski iki öneri adı Türkçe fiillerden türetir: dağı aşmak anlamındaki aş- ile sıçramak anlamındaki eş-. Dayandıkları kanıt, ikna etmek için fazla tesadüfidir.[12] İki öneri daha adı türetir. Biri, Sanskritçe kutsal bir bilge sözcüğünden, yani Türkçeye aşi ya da arşi olarak geçen ṛṣi’den türetir. Öbürü, soylu anlamındaki Toharca ārśi sözcüğünden türetir. Bu sözcük Aršilaš, yani soylu krallar, verir.[7] Türkçe hiçbir kaynak adı açıklamaz.

Köken anlatıları

Çin tarihleri Aşinalara birkaç köken verir. Bunlar birbirini tutmaz.[13]

Birincisi bir soy kütüğüdür. Zhou Shu Göktürkleri Asya Hunlarının ayrı bir kolu yapar.[14][15] Xin Tang Shu, Aşinaların büyük olasılıkla eski Asya Hunlarının kuzey kolu olduğunu söyler.[16][17] Bir görüş, Aşinaların Güney Asya Hunları şanyularının soyundan Modu’nun hanedanına uzandığını ekler.[18] Bei Shi ile Sui Shu en eski yurtlarını bir “batı denizi” kıyısına koyar. Araştırmacılar bu denizi Hazar Denizi ile, Aral Gölü ile ya da hiçbir yerle özdeşleştirmiştir.[19] Bu, Göktürklerin sınırda ortaya çıkışından bir yüzyıl sonra yazan derleyicilerin iddiasıdır. İddia tarih yazımsal bir görüştür ve etnogenez tartışmasında ele alınır. Bir öncül değildir. Geniş anlamda okunduğunda iddia sağlamdır. Türk dilli bozkır göçebeleri olarak Aşinalar, Asya Hun konfederasyonu içinde pek çok küçük topluluktan biri olarak yaşamış olmalıdır. Araştırmaların büyük bölümü iddiayı Asya Hun çekirdeğine karşı sınar. Bu biçimde sınandığında iddia çöker.[20]

İkincisi kurt efsanesidir. Komşu bir devlet bir halkı yok eder ve tek bir oğlan sağ kalır. Askerler oğlanı sakatlayıp bir bataklığa bırakmıştır. Bir dişi kurt onu besler ve ondan gebe kalır. Askerler geri dönünce kurt, Gaochang’ın kuzeybatısındaki bir dağda bir mağaraya kaçar. Orada on oğul doğurur. Oğullar dışarıdan kadın alır. İçlerinden biri Aşina’dır. En yetenekli olan bu oğul onların hükümdarı olur.[6][21] Zhou Shu aynı hikâyeyi daha kısa anlatır.[14][22] Efsane bir köken mitidir ve harfiyen okunmamalıdır. Efsane, neredeyse yok edilmiş küçük bir topluluğu anlatır. Topluluk savaşamaz ve serbestçe hareket edemez, başkalarına bağımlıdır ve yeni bir ülkede yeniden doğar.[20] Araştırmacılar efsanedeki felaketi Wei’nin Gansu fethi olarak yorumlar. Sui Shu bu fethi, aile hakkındaki öbür anlatısında adlandırır.[20]

Üçüncüsü bir göçtür. Sui Shu anlatısına, Göktürklerin atalarının Pingliang’ın karışık hu halkından olduğunu ve Aşina soyadını taşıdığını söyleyerek başlar. Wei’li Taiwu, Gansu’daki Kuzey Liang hanedanı olan Juqu’yu ezdi. Aşinalar bunun üzerine beş yüz aileyle Rouranlara kaçtı ve kuşaklar boyunca Altın Dağ’da demir işleyerek yaşadı.[6][23] Wei Shu, Liang’ın 439’da teslim oluşunu kaydeder.[24] Bu kayıt kaçışın tarihini verir. Bei Shi efsanedeki Gaochang’ı korur. Beş yüz ailenin Gansu’dan Gaochang üzerinden Altay’a uzanan yolu iki anlatıyı birleştirir.[20] Sui Shu kurt efsanesini ancak bundan sonra verir ve onu bazılarının söylediği olarak aktarır. Zhou Shu’da Pingliang anlatısı yoktur. Zhou Shu efsaneyi, Türk adının Altın Dağ’ın tolga biçiminden geldiği açıklamasıyla bitirir.[10] Bu açıklama büyük olasılıkla bir halk etimolojisidir.[25] Aşinalarla Pingliang’daki Juqu hanedanı arasındaki bağ bir söylentiden öte olmayabilir. Zhou Shu’da ve Jiu Tang Shu’da bu bağ yoktur. Juqu önderi Mengxun’un biyografisi ne Altay’ı ne de çölü aşıp Rouranlara gidişi anar ve halkı sonradan Shanshan’da ve Turfan’da görülür. Öyleyse Altay, Aşinaların bilinen ilk kesin yurdudur.[26]

Sui Shu’daki Pingliang, hükümdar klanını Gansu ile Chang’an arasındaki kuzeybatı sınırının karışık nüfusu içine yerleştirir. Yerli halklar, Asya Hunları, İranlılar, Hintliler ve Çinliler orada yüzyıllardır birbirine karışmıştı.[27] Bu sınır kökeni, Aşinaların Soğdlularla erken ve yakın bağını açıklar. Soğdluların ticaret toplulukları Gansu’da yerleşikti. Batı Wei 545’te Jiuquan’lı bir hu olan An Nuopantuo’yu Bumin’e gönderdi.[14] Adı Soğdcadır.[28]

Zhou Shu’daki bir başka anlatı Aşinaları, Asya Hunlarının kuzeyindeki Suo adlı bir devletin hükümdarları yapar. Anlatı bu hükümdarların soyunu doğaüstü bir soy kütüğüyle izler.[14][29] Anlatıyı yorumlayanlar, o devletin sağ kalan kollarını Yukarı Yenisey’e ve Sayan dağlarına yerleştirir. Transavrasya hipotezi aynı bölgeyi Türk dillerinin anayurdu sayar. İkisinin bağlantısı bir spekülasyondur. Bir görüş daha da ileri gider ve Yukarı Yenisey’deki Kem havzasını Göktürklerin ilk yurdu sayar. Orada bulunan yazıtları Kırgızlara değil, Göktürklere atfeder.[30] Bir başka görüş anayurdu Issık Göl yakınındaki orta Tanrı Dağları’na koyar.[31]

Suo hikâyesinde en küçük oğul uzun ağaçlardaki atlayışı kazanır ve Axian Şad unvanını alır.[14] Sui Shu ile Bei Shi aynı unvanı, halkı mağaradan çıkaran ve Rouranlara hizmet eden adam için kullanır.[32][33] Kurt efsanesi ile Suo hikâyesinin tek bir mitin iki anlatımı mı yoksa birleşen boyların ayrı gelenekleri mi olduğu tartışmalıdır.[34] Bir yoruma göre kurt ve mağara efsanesi devletin kendi köken anlatısı, Suo hikâyesi ise halk anlatısıdır. İkincisinde iki ardıllık yasasını da bulur: önce en büyük oğul önder olur, sonra en küçük oğul ağaçta kazanır.[35]

Anlatılar, onları ayıran şeyden fazlasını paylaşır: Gansu’da bir yurt, Wei eliyle gelen bir felaket, kuzeybatıya bir kaçış, Rouranlar altında Altay’da bir yerleşme ve demir.[20]

Kurt efsanesi ve Wusunlar

Kurt efsanesi yalnızca Aşinalara ait değildi. Çok benzer bir hikâye Wusunlar için de anlatılırdı. Wusunlar, Asya Hunlarının MÖ ikinci yüzyılda Gansu’dan sürdüğü ve İli’ye yerleşen Hint-İran dilli bir halktı. Hikâyenin çeşitlemeleri Çin’de de dolaşıyordu. Efsanenin bir çeşitlemesi Aşinalar ile Kırgızlar arasında bir akrabalık ima eder.[20] Aşinalar hikâyeyi büyük olasılıkla Gansu’daki daha eski komşuları Wusunlardan aldı. Aynı mitin iki komşu halkta iki kez ortaya çıkması pek olası değildir.[20]

Kurt hikâyeden uzun yaşadı. Zhou Shu, kağanın muhafızlarına fuli (附離) dendiğini bildirir ve sözcüğü kurt diye açıklar. Metne göre sancaklarda altın bir kurt başı dururdu, çünkü onlar bir kurttan doğmuştu ve bunu unutmamıştı.[14] Yedinci yüzyılın Göktürk kağanları Çinli bağımlılarına kurt başlı sancaklar verdi. Sonraki gelenekte efsanenin kurdu mavidir: kök böri, gök tanrısının göğü gibi mavi. Çin anlatıları ona bir renk vermez. Günümüz kullanımındaki bozkurt, sonradan yapılmış bir renk değişikliğidir.

Soy

Aşinalar hakkındaki iki olgu zıt yönleri gösteriyor gibi görünmüştür. Kurucuların ve torunlarının adları, yani Bumin, İstemi, Mukan ve Taspar, açıkça Türkçe değildir. Birkaçı akla yatkın biçimde İrani kökenlidir.[27] Klyaştornıy, adın Saka etimolojisini bir çalışmada önerdi. Aynı çalışmada bu adlardan yola çıkarak erken bir Türk-İran temasını savundu. Aşinalar ayrıca Gansu’da Wusunların yanında yaşamıştı. Bu iki olgudan yola çıkarak hükümdar ailesinin Hint-İran ya da Batı Avrasya kökenli olduğu savunulmuştur. Bunu araştırmacılar savundu, popüler tartışmalar ise daha az ölçülü biçimde savundu.

Genetik kanıt öbür yönü gösterir. 2023’te bir genetik çalışma İmparatoriçe Aşina’nın eski genomunu yayımladı. İmparatoriçe, Mukan Kağan’ın kızı ve Bumin’in torunuydu. 568’de Kuzey Zhou imparatoru Wu ile evlendi ve 582’de öldü.[36] Kalıntıları, kocasının Shaanxi’de Xianyang yakınlarındaki Xiaoling türbesinden çıktı ve yüzde 97,7 Kuzeydoğu Asya, yüzde 2,3 Batı Avrasya kökeni gösterdi. Çalışma bu sonucu, hükümdar ailesinin hem Batı Avrasya kökenli hem de çok kaynaklı olduğu görüşlerini çürüten bir bulgu olarak görür.[36] Çalışma ayrıca imparatoriçenin genetik yakınlığının büyük bölümünü, Demir Çağı sonrasının Tunguz ve Moğol dilli bozkır çobanlarıyla paylaştığını ekler. Bunların arasında Rouranlar, Siyenpiler ve Kıtanlar da vardır. Çalışma onun öteki eski Göktürklerden genetik olarak ayrıldığını da belirtir. Bu, kağanlık nüfusunun birkaç kaynaktan geldiğine işaret eder.[36] Bu kanıta göre Göktürklerin hükümdar ailesi Hint-İranlı değildi. İmparatoriçenin anne babası ile büyükanne ve büyükbabaları Batı Avrasya topluluklarıyla evlenmemişti. Türkçe olmayan adlar bu durumda, her Türk hanedanının komşularından yaptığı türden alıntılardır. Osmanlılar da Arapça ve İbranice adlar almıştır.[20] Tek bir genom, tek bir kadının soyunu ortaya koyar. Onun büyük büyükanne ve büyük büyükbabalarının konuştuğu dili ortaya koymaz.

Rouranlar altında

439’dan sonraki bir yüzyıl boyunca Aşinalar kayıtlarda yalnızca tebaa olarak görünür. Altay’da yaşadılar, demir işlediler ve demiri Rouranlara verdiler. Anagui Bumin’e demirci kölem dediğinde, hakaretin iki yarısı da ilişkiyi Rouranların anladığı biçimde tarif ediyordu.[14] Bu alay, Aşinaların göçebe kökenli olmadığının bir işareti sayılmıştır, çünkü göçebeler arasında demirciler saygın bir yere sahipti.[23] Bir başkası, Göktürklerin ve Hazarların hükümdar hanedanlarının demirci tarkanlar soyundan geldiğini savunur.[37] Aşinaların önderleri, bir boy beyinin üstünde ve bir kağanın altında bir rütbe olan yabgu unvanını taşıyordu. Bu unvan büyük olasılıkla baştan beri Aşinaların kendi unvanıydı.[20] Bumin’in babası Tuwu, 508’deki ve 520’li yıllardaki Tiele ayaklanmaları boyunca aileyi bunlara katılmadan bir arada tuttu. 542’den önce Zhou Shu yalnızca, Göktürklerin Wei sınırına her kış akın ettiğini bilir. Bir yıl ya da bir önder adı vermez. Tarihlediği ilk akın 542 akınıdır.[38]

Konum ailenin başlıca varlığıydı. Altay cevher veriyordu. Altay ayrıca batıya ve güneye uzanan yolların üzerindeydi. Bu yollar Rouranların Orhun’daki merkezinden uzağa, Tiele’ye, Batı Wei sınırına ve Tarım’a gidiyordu.

460 dolayları: Aşinalar, beş yüz aile, Rouranlara tabi olarak Altay'ın güney yamacına yerleşir. Batıda Rouranlar Tieleleri boyun eğdirir, 460'ta Kan Bozhou'yu Gaochang kralı yaparlar. Gobi'nin güneyinde Kuzey Wei ve Liu Song vardır. Modern harita, Aşinaların yolu bir yeniden kurgudur, bozkırdaki sınırlar yaklaşıktır.
460 dolayları: Aşinalar, beş yüz aile, Rouranlara tabi olarak Altay'ın güney yamacına yerleşir. Batıda Rouranlar Tieleleri boyun eğdirir, 460'ta Kan Bozhou'yu Gaochang kralı yaparlar. Gobi'nin güneyinde Kuzey Wei ve Liu Song vardır. Modern harita, Aşinaların yolu bir yeniden kurgudur, bozkırdaki sınırlar yaklaşıktır.
© Emre-E Yavuz 2026

Altay arkeolojisi bu göçle karşılaştırılmıştır. Dördüncü ile altıncı yüzyıllar arasındaki buluntu yerlerini gözden geçiren bir inceleme, beş yüz ailenin Altay’a 460’ta vardığını kabul eder.[39] Bir erkeğin atıyla birlikte taş bir kurganın altına gömülmesi Altay’ın eski geleneğidir ve kesintisiz sürer. Kare taş çitler ise sonraları Moğolistan’dan Tanrı Dağları’na kadar her yerde Göktürkleri belirleyen anma yapılarıdır. Bu çitler Altay’da beşinci yüzyılda yeni bir şey olarak ortaya çıkar. Yedinci yüzyıldan sonra at gömülerinin yanında dururlar ve Göktürk ayininin iki biçimini oluştururlar.[39] Aynı çalışma Aşina demircilerinin demir eritme ocaklarını bölgenin güneydoğusuna yerleştirir. Çalışma Rouranlara karşı ilk zaferleri, bozkırın en iyi silahlanmış ordusunun işi olarak görür. Kazılmış hiçbir yerin Göktürk cenaze törenine dair Çin tasvirine tam olarak uymadığını da not eder. Bu tasvir birden fazla dönemden derlenmiş görünür.[39]

Demir işçiliğinin kendisi bozkırda eskiydi. Hangay’ın kuzeyindeki Hanuy vadisinin konut alanlarında, Asya Hunları dönemine ait kazılmış yerleşim kesimlerinden altısında cüruf çıkar. Bu yerler kalıcı yerleşmeler değil, açık mevsimlik kamplardı.[40] Aşinaları Rouranlar için yararlı kılan şey bir sırra sahip olmaları değildi. Ölçek, beceri ve konum yararlı kıldı.

542 civarında, Bumin'in Aşinaların yabgusu olduğu yıl Asya: doğu bozkırını yöneten Rouranlara tabi Altay'daki Aşinalar ve Tieleler, yanlarında Batı ve Doğu Wei, Liang, Tuyuhun, Eftalitler, Sasani İmparatorluğu ve Doğu Roma İmparatorluğu. Modern harita, sınırlar yaklaşıktır.
542 civarında, Bumin'in Aşinaların yabgusu olduğu yıl Asya: doğu bozkırını yöneten Rouranlara tabi Altay'daki Aşinalar ve Tieleler, yanlarında Batı ve Doğu Wei, Liang, Tuyuhun, Eftalitler, Sasani İmparatorluğu ve Doğu Roma İmparatorluğu. Modern harita, sınırlar yaklaşıktır.
© Emre-E Yavuz 2026

Doğu ve batı kolları

Bumin’in 552’deki zaferi aileyi bir imparatorluğun hükümdar hanedanı yaptı.[14] Oğulları Issık, Mukan ve Taspar doğuda sırayla onun yerine geçti.[14] İstemi batıyı yabgu olarak tuttu ve orada yerine oğlu Tarduş geçti. Böylece ailenin her kolunun kendi toprağı ve kendi bağlıları oldu.[2] Bir görüşe göre Aşinalar kendi başlarına bir zümre oluşturdu. Fethedilen ülkelerin üzerinde aristokrasi hüküm süren bir sınıf, kendi halkı arasında ise önde gelen zümre olarak davrandı.[41]

Veraset Töre kuralına uyardı. Oğul babanın yerine geçmeden önce kardeş kardeşin yerine geçerdi. Böylece taht hanedanın tek bir kolunda kalmazdı. Taspar’ın 581’deki ölümünün ardından çıkan bunalım bunun istisnasıydı.[6] Taspar, Mukan’ın oğlu Töremen’in kendi yerine geçmesini istedi. İleri gelenler Töremen’in annesine itiraz etti. İşbara da Töremen tahta çıkarılırsa savaş açmakla tehdit etti. Sui Shu itirazı annesinin düşük rütbesi olarak verir.[6] Bu yüzden tahta Taspar’ın oğlu Amrak geçti. Amrak sonra tahtı İşbara’ya bıraktı. Töremen ise Apa Kağan unvanını aldı ve bir rakip olarak kaldı.[6] Kuralın yetmediği yerde, yani kardeş oğulları arasında, bir prensin annesinin konumu ve güçlü adamların desteği belirleyici oldu.[6] Aşina soyunun dişi kurttan gelmesi, anasoylu bir toplumun işareti sayılmıştır. Ancak sonraki Göktürk düzeni babasoyluydu ve bir annenin rütbesinin sayıldığı tek olay Töremen’in atlanmasıdır.[42]

Göktürk yazıtları kuralın öbür yarısını verir. Kağanı Gök seçerdi ve kağan ili ve töreyi tutardı. Onun tutabilmesini sağlayan, birbirine karşı dürüst olan beyler ve halktı.[4]

Kağan yılda bir kez soyluları atalar mağarasında, 先窟, kurban sunmaya götürürdü. Beşinci ayın ortasında bir ırmak kıyısında toplanıp göğün ruhuna kurban sunarlardı. Çinliler mağaranın nerede olduğunu ve orada kurbanın ötesinde ne yapıldığını öğrenemedi.[14][43] Atalar mağarası nasıl yorumlanırsa yorumlansın, hanedan yılda bir kez geldiğini söylediği yere dönüyordu. Bazı araştırmacılar, Aşina soyundan geldiği kabul edilen kağanların, kendilerine “kara kemik” diyen halktan ayrı gömüldüğünü savunur.[44]

Evlilik aileyi bozkırın ötesine taşıdı. Mukan kızını Kuzey Zhou’ya vaat etti, sonra Kuzey Qi’den gelen bir teklifi tarttı. Zhou elçileri yıllarca onun ordugâhında bekledi. İmparatoriçe Aşina sonunda 568’de kocasının sarayına vardı.[45] İmparator Wu’nun ölümünden sonra Chang’an’da dul imparatoriçe oldu. Zhou hanedanından uzun yaşadı ve 582’de Sui döneminde otuz iki sui yaşında öldü.[45] Xianyang yakınlarındaki mezarı ve mezardaki altın mühür günümüze ulaşmıştır. Genomu da aile hakkındaki tek biyolojik kanıttır.

Tang egemenliği altında (630–682)

Tang 630’da doğudaki merkezi yendi ve 650’li yıllarda batı kağanlığını kendi otoritesi altına aldı.[46] Elli yıl boyunca Aşinalar Çin imparatoruna general ve vali olarak hizmet etti. Eski devletin beyleri bağlılarını ve babadan kalma unvanlarını korudu. Jiu Tang Shu, İlteriş’in kendi atalarını bu beyler arasında sayar.[3]

Kül Tegin Yazıtı bu dönemi Çin’e elli yıllık bir hizmet olarak anar. Bu dönemde Göktürk beyleri Göktürk adlarını bırakıp Çin adları aldı. Yazıt kaybın sorumluluğunu, birbirini yüzüstü bırakan hükümdarlara ve bağlılara, bir de Çin’in aldatmacasına yükler.[4]

Yeniden kurulan hanedan (682–745)

İlteriş 682’de etrafına bağlılar topladı ve İkinci Kağanlığı kurdu.[3] Jiu Tang Shu onu, doğudaki merkezin son kağanı İlig’in uzak bir akrabası ve bir Aşina olarak anar. İlteriş kardeşlerine en yüksek komutanlıkları verdi ve devleti ailenin etrafında yeniden kurdu.[3] Yerine kardeşi Kapgan geçti. İlteriş’in oğulları Bilge ile Kül Tegin, amcalarının devletinde komutan olarak yetişti.[47]

Kapgan 716’da öldü. Kül Tegin amcasının oğlunu ve onun adamlarını öldürdü ve kardeşi Bilge’yi tahta çıkardı.[3] Bilge kağan olarak hüküm sürdü, Kül Tegin ise orduya komuta etti.[3] Kardeşlerin anıtları halka hizmetten ve kuruculara bağlılıktan söz eder. Çin anlatısı ise onların kolunu tahta çıkaran öldürmeyi kaydeder.[48]

Bilge’nin ölümünden sonra hanedan genç hükümdarlar ve birbirine rakip komutanlar altında zayıfladı. Basmıllar, Karluklar ve Uygurlar hanedana karşı ayaklandı. Xin Tang Shu, Ozmış’ın 744’te, kardeşi Baimei’nin 745’te öldüğünü kaydeder. Bundan sonra Bilge’nin dul eşi ve bağlıları Tang’a boyun eğdi.[16] Uygurlar 744’te Orhun’u ve onunla birlikte doğudaki son Aşina tahtını aldı.[2]

744’ten sonra

Batıda soyun iki yüzyıl daha sürdüğü kabul edilir. 960’lı yıllara kadar İdil’e ve Kuzey Kafkasya’ya hükmeden Hazarların kağanlarının Aşina olduğu savunulur. Bu görüşün dayanakları güçlüdür. Görüş hükümdar unvanına, Hazarların batı Göktürk devletine yakınlığına ve törensel boğmayla yapılan bir tahta çıkarma törenine dayanır. Bu tören, Çin kaynaklarının Aşinalar için tarif ettiği törenlere benzer. Görüş ayrıca bozkırdaki ortama dayanır. Orada Göktürk hükümdar soyundan gelmek var olan tek meşruiyet kaynağıydı.[49]

Buna karşı üç itiraz vardır. Birincisi, hanedanın Yipishekui’den türetilmesidir. Yipishekui, 651 dolaylarında batıya göçtüğü varsayılan yenik bir Nuşibi kağanıdır. Bu, pek çok sorunu olan bir hipotezdir. İkincisi, soyu doğrudan söylüyor görünen tek metindir: Ḥudūd al-ʿālam ve onun “Ansā’nın torunları” ifadesi. Araştırmacılar bu ifadeyi başka türlü okumuş, sözcüğü išād unvanının bir bozulması saymıştır. Üçüncüsü, Aşina adının Çince çevriyazısının telaffuzunun kendi başına belirsiz olmasıdır. Bu görüş doğruysa soy, Hazar devletinin yıkıldığı 969’a kadar sürdü. 744’ten sonraki yıllar için ise tartışmalı kalır.

Adın ikinci bir hak iddiası Karluklardan gelir. 840’ta Uygur kağanlığının yıkılmasından sonra, Yağma, Çigil ve Tuhsi’den oluşan Karluk birliğinin hükümdarı kendini Aşinaların soyundan gelen kağan ilan etti. Hükümdarlığı iki kağan paylaştı ve Çigil olanı kıdemliydi.[50]

Ailenin kendi anlatısı kısadır. Yazıtlar, Bumin ile İstemi’nin tahta oturduğunu ve Göktürk halkının ilini ve töresini tuttuğunu söyler. Yazıtlar ayrıca torunlarının bunu yitirip yeniden kazandığını söyler. Gansu’dan, kurttan, Asya Hunlarından ya da Suo’dan hiç söz etmezler.[4] Aşinaların nereden geldiğine dair geri kalan her şeyi komşuları yazmıştır.

Soy tablosu

Burada soy kaydı bulunmayanlar: Üç Tuğlu Khan, Ashina Simo, Irbis Ishbara Yabgu Khan, Ashina Helu, Ashina Funian, Ozmish Khan, Right Shad (d. 741), Axian Shad, Börü Shad, Chebi Khan, Diqincha, Duoxifu, Silifa.

Her maddedeki akrabalık bilgisinden çizilmiştir: babalar ve oğullar, kızlar, eşler. Başka hanedanlardan gelenler kendi renklerindedir. Büyükanne ya da büyükbabanın adlandırılıp ebeveynin adlandırılmadığı yerde kesik çizgili bir kutu durur. Nokta, yeri bir kardeşten alınan kişiyi gösterir.

Notlar

  1. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Kül Tegin inscription
  2. ^ a b c d Golden 1992
  3. ^ a b c d e f Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  4. ^ a b c d e Kül Tegin inscription
  5. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  6. ^ a b c d e f g h Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  7. ^ a b Erkoç 2018, p. 54
  8. ^ a b Klyaştornıy 1990, p. 137
  9. ^ Bugut inscription; Erkoç 2018, p. 54
  10. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  11. ^ a b Klyaştornıy 1990, p. 139
  12. ^ a b Klyaştornıy 1990, p. 138
  13. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  14. ^ a b c d e f g h i j Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  15. ^ Kwanten 1979, p. 29–32
  16. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  17. ^ Hassan 1985, p. 244
  18. ^ Kafesoğlu 1997, p. 97–99
  19. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  20. ^ a b c d e f g h i Yavuz 2025
  21. ^ Ögel 1993, p. 22–24
  22. ^ Ögel 1993, p. 20–21
  23. ^ a b Lattimore 1951, p. 528
  24. ^ Wei Shu, juan 4
  25. ^ Erkoç 2018, p. 57
  26. ^ Taşağıl 1995, p. 13
  27. ^ a b de la Vaissière 2005a, p. 206
  28. ^ de la Vaissière 2005a, p. 205
  29. ^ Ögel 1993, p. 25–28
  30. ^ Ögel 1984, p. 196, 198
  31. ^ Togan 1981, p. 25, 36–37
  32. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  33. ^ Taşağıl 1995, p. 12, 14
  34. ^ Erkoç 2018, p. 52
  35. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Ögel 1993, p. 25–29
  36. ^ a b c al. 2023, abstract
  37. ^ Togan 1981, p. 44, 51
  38. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 27
  39. ^ a b c Konstantinov 2018
  40. ^ Houle 2011
  41. ^ Khazanov 1994, p. 146, 256
  42. ^ Kwanten 1979, p. 42
  43. ^ Ögel 1993, p. 21
  44. ^ Togan 1981, p. 112
  45. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 9
  46. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  47. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Kül Tegin inscription
  48. ^ Kül Tegin inscription; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  49. ^ Golden 1992, p. 240
  50. ^ Khazanov 1994, p. 260

Kaynaklar

Literatür

  • Jean-Luc Houle; Lee G. Broderick, Settlement Patterns and Domestic Economy of the Xiongnu in Khanui Valley, Mongolia (2011)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Nikita Konstantinov; Vasilii Soenov; Synaru Trifanova; Svetlana Svyatko, History and culture of the early Türkic period. A review of archaeological monuments in the Russian Altai from the 4th–6th century AD (2018)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Yang et al., Ancient genome of Empress Ashina (2023)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Çin ve Tibet Kaynaklarına Göre Göktürk Mitleri (2018)
  • Sergey G. Klyaştornıy (Klyashtornyj), Orhon Anıtlarında Türklerin Krallık Soyunun Adı (1990)
  • Ümit Hassan, Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler (1985)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I (1993)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. I (1995)
  • Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş I (1981)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler88

Kişiler
Anagui · Arsilas · Axian Shad · Börü Khan · Bumin Khan · Diqincha · Dusuliu · Empress Ashina · Ilterish Khan · Istemi · Kuhanzhen · Mukan Khan · Nadulu Shad · Nishufu Khan · Qinyu Shad · Rudan Khan · Rudan Tegin · Silifa · Taspar Khan · Tuwu · Wuti Khan · Yizhi Nishidu
Devletler
First Göktürk Khaganate · Khazar Khaganate · Northern Wei · Rouran Khaganate · Suo · Tang · Xiongnu · Yabgus of Tokharistan
Savaşlar
Rouran Domination of the Turkic Peoples · The Rouran–Wei wars, 402–449 · The Turkic War of Independence
Muharebeler ve olaylar
Defeat of the Tiele, 546 · Göktürk raid of 542 · The Flight of the Ashina (439) · The Rouran Marriage Refusal (546) · Western Wei embassy of 545
Yerler
Altai · Cave of the ancestors · Pingliang · Shiveet Ulaan · Wuwei · Xihai
Halklar
Eurasian Nomads · Göktürks · History of the Turkic peoples · On Oq · Rouran · Sogdians · The Great Empires of the Steppe · Tiele · Wusun · Xianbei
Soylar
Ashide · Luandi
Kurumlar ve Unvanlar
Baga · Bloomery Furnaces of the South Altai · Chur · Göktürk Ironworking · Göktürk Weapons · Khazar Dual Kingship · Kirghiz Iron and Gold · Shad · Tamga · Tarkhan · Tegin · The Economy of the Steppe Empires · Toy · Tuğ · Yabgu · Yi Khan
Dinler
Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Buddhism among the Göktürks · Kam (Turkic Shaman) · Stone Figures · Tengrism · Turkic Mythology · Ulukayın (Turkic World Tree)
Diller
The Sogdian language
Kaynaklar
Bugut inscription · Old Tibetan report on the northern kings · Runiform finds in Mongolia, 1990 to 1999
Tartışmalar
Archaeogenetics of the Steppe Empires · The Göktürks and the Xiongnu · The language of the Xiongnu · The origin of the Old Turkic script · The Turkic ethnogenesis debate

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Ashina.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/lineages/ashina/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026