Yabgu

Yabgu, Göktürk düzeninde ikinci sıradaydı. Kağanın altında, geri kalan her şeyin üstünde dururdu.^[1] Kağanlığın ilk yarım yüzyılında makamın önem taşıyan tek bir sahibi vardı. O sahip, makamla bütün batıyı elinde tuttu.

Kaynaklarda makam

Zhou Shu büyük makamları sayarken yabguyu ilk sıraya koyar. Ardından şadı, sonra tegini, sonra ilteber’i, sonra tudun’u sayar. Küçük makamlarla birlikte toplam yirmi sekiz rütbe bulunduğunu ve her birinin kalıtsal olduğunu söyler.^[1] Sui Shu aynı sırayı verir.^[2] Kalıtsal yirmi sekiz derece bir savaşçı çetesi değildir. Bir yönetimdir ve Çinli gözlemciler onu böyle kaydetti.

Kül Tegin yazıtı makamı öbür taraftan anar. İlteriş dağılmış halkı yeniden düzene soktu. Bu düzende Tölisleri ve Tarduşları örgütledi ve onlara bir yabgu ile bir şad verdi.^[3] İki unvan bir çift olarak gelir ve birlikte verilir. Bunlar iki kanadın komutanlıklarıdır.^[4]

Tariat yazıtı, Uygur bozkır imparatorluğunun yazıtı, bir yabgunun altındaki boyları sayar. Kuzey yüzünde üçüncü satır yabguya bağlı boyları, dördüncü satır şada bağlı boyları anar.^[5]

İstemi

İstemi, unvanın önem taşımasının nedenidir. Bumin’in kardeşidir. Kuruluşta batı komutanlığını aldı ve 576 dolaylarındaki ölümüne kadar elinde tuttu. Ceyhun’a kadar ve ötesine seferler yaptı. İran ile birlikte Eftalitleri yıktı. Maniah’ı Konstantinopolis’e gönderdi ve Zemarkhos’u kabul etti. Bütün bunlarda o kağan değil, yabgudur. Roma raporları unvanı hiç kullanmaz. Menandros, İstemi’ye Göktürklerin kralı ve önderi, bir kez de Chagan der. Ona egemen bir hükümdar gibi davranır.^[6] Menandros’taki adı, Silziboulos ya da Dizaboulos, kendisi de bir ada eklenmiş unvan olarak, Sır Yabgu diye yorumlanmıştır. Çin tarihleri ona unvanı verir ve batı komutanlığını bağımlı bir makam olarak ele alır.

İki görüş de savunulabilir ve aralarındaki fark kağanlık tarihinin ana sorusudur. Kendi dış siyasetini üç bin kilometre boyunca yürüten bir yabgu, ya olağandışı geniş yetkili bir genel vali ya da mütevazı bir unvan altında bir ortak hükümdardır. İkisinden hangisi olduğunu 584’ten sonraki bölünme geriye dönük olarak yanıtladı.

552’den önce unvan

Yabgu, Aşinaların kağan olmadan önceki kendi unvanı olabilir. Bu, onların Rouranlar altında taşıdıkları, yeni düzene taşınan ve küçük kola verilen rütbedir. Sözcüğün ilk kez Türk halkları arasında tanıklandığı söylenir. Sözcük, ileri sürüldüğü gibi Hintliler, İranlılar ya da Çinliler arasında tanıklanmamıştır. Yabancı bir etimoloji bulma girişimleri de kullanılabilir hiçbir sonuç vermemiştir. Bu bir bulgu değil, bir tutumdur. Rakip türetmeler gerçektir ve ciddi kişilerce savunulur.

Tartışma götürmeyen, kullanımın örüntüsüdür. Unvan batıyla birlikte yol alır. Önce İstemi’nindir, sonra haleflerinin. Kağanlıktan sonra da Ceyhun’dan İdil’e kadar hükümdarlar onu taşımayı sürdürür: Göktürk batısında Tong Yabgu ve Göktürk düzeninin içinde bulunmuş, o düzen sona erdikten sonra da onun söz dağarcığını korumuş halkların yabguları.

Rütbe ve sınırları

Yabgu, makamı elinde tutarak kağan olamazdı. Göktürk düzeninde rütbe Töre ile ve Aşina hanedanında doğmakla belirlenirdi. Bir makam, ne kadar büyük olursa olsun, bir hak iddiası değil, bir komutanlık kazandırırdı. Bu yüzden İstemi’nin soyunun 581’de tahta geçiş bozulduğunda iddiasını başka yollarla ileri sürmek zorunda kalmasının ve ardından gelen iç savaşın kimin en güçlü olduğu için değil, kimin hak sahibi olduğu için yapılmasının nedeni budur. Türk Atlası rütbeleri bir arada kağan unvanı başlığı altında ortaya koyar.

Unvan Karahanlı hükümdarlarının katında da yaşadı. 1069–1070 tarihli Kutadgu Bilig, yavğuyu bir hizmetkârın erişebileceği fahrî rütbeler arasında sayar ve böyle birine, ne kadar güç tutarsa tutsun, efendisine sadık kalmasını söyler.^[7] Kitap bilgeleri arasında “Böke Yavğusu” diye birini de anar.^[8] Kitabın öteki bilgeleri gibi o da bilinen bir kişi değil, bir unvandır.^[9]

Notlar

^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 373, 385, 394
^ Kül Tegin inscription
^ Aydın 2013, p. 18
^ Menander Protector
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 4069, 4137
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 5523
^ Dankoff 1983, p. 8–11

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Fikret Turan, Eski Türkçeden Orta Türkçeye Askeri Rütbe ve Unvanlar / Military Ranks and Titles From Old Turkic to Middle Turkic (2018)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Erhan Aydın, Tariat Yazıtı’nın kuzey yüzünün 5. satırı üzerine yeni okuma ve anlamlandırma önerileri (2013)