840 жылы қырғыздар Жоғарғы Енисейден түсіп, Орхондағы ұйғыр астанасын басып алды. Олар ханды өлтіріп, қаланы өртеді. 744 жылдан бері далаға үстемдік еткен Ұйғыр қағанаты мемлекет ретінде өмір сүруін тоқтатты.

Алдыңғы жыл

839 жылы ұйғыр жерлерінің жағдайы нашар болды. Аштық болды, халықтың арасында індет тарады, ал қалың қар қой мен жылқыны көптеп қырды.[1] Қар 783 жылдан бері аз-кем үзілістермен созылған құрғақшылықтың соңында түсті.[2] Бұл қыс жұт, яғни малды қырып, алдыңғы жылдар құрғақ болған сайын ауырлай түсетін аяз бен қар деп түсіндірілген. Оны сонымен қатар әлдеқашан титықтаған мал шаруашылығы экономикасына тиген соңғы соққы деп те түсіндірген. Ағаш сақиналары тек жаздарды жазады, сондықтан мұны растай алмайды.[3] Сол кезде сарайда таққа таласу жүріп жатты. Таласта жеңілген бір қолбасшы қырғыздарға барып, оларды алып келді деп хабарланады.

Мұның бәрінен бұрын қырғыздармен жиырма жылдық соғыс болған. 840 жылы шешілген нәрсе 820-жылдардан бері таласып келген еді. 816 жылы тибеттіктер ұйғыр астанасына шабуыл жасауға жақындап қалды. Шамамен 820 жылы басталған қырғыздармен соғыс содан бері үзіліс-үзіліспен жалғасты.[4] 820-жылдар үшін егжей-тегжейлі жазылған жылқы мен жібек саудасы жөніндегі қытай жазбалары 830 жылы үзіледі.[5] Қырғыздар әлсіреген мемлекетке бүлікші ұйғыр көсемінің шақыруымен кірді. Олар ханды өлтіріп, астананы алды, ал ұйғырлар тарауға мәжбүр болды.[6] Жаңа Таң шежіресіне қарағанда, қырғыз ханы Аре ұйғыр ханының алтын шатырын алып, оның алдында жылқыларын жарыстырып, туын сонда тігетінін алдын ала жариялаған.[1][7]

Қала

Орхондағы Орду-Балық дала империясы өзіне салған алғашқы қабырғалы астана болды. Ол қамалы, кварталдары, шеберханалары және үш жазулы стелесі бар қала еді, оны соғдылықтар мен қытайлардың еңбегімен тұрғызған. Ол 840 жылы өртелді және қайта салынбады.

Қырғыздар ұйғырлардың қазынасын және Таң ханшайымы Тайхэны алды.[1] Олар ұйғыр сарайын және ханның отыратын алтын шатырын өртеп жіберді.[1] Бір баяндауда олар ұйғыр байрақтарын да өртеді дейді.[8] Олар қалаға көшіп кірмеді.[9] Олар Жоғарғы Енисейдегі өз отанына бағытталған күйінде қалды.[9]

Ұйғырлардың тарауы

Қағанат үш бағытқа тарады. Бір топ оңтүстікке, Таң шекарасына барып, сонда жойылды немесе сіңіп кетті. Ұйғыр босқындары 840 жылғы күзде шекараға қысым жасады, олар қырғыздардан да, аштықтан да қашқан еді. Олардың бір бөлігі Қытаймен ұзаққа созылған жауласуды бастады.[5] Екінші топ батысқа, Тарымға кетті. Ол төрт ғасыр тұрған және ежелгі түркі қолжазбаларының ең үлкен жиынын қалдырған Қоцзо патшалығын құрды. Үшінші топ Гансуға барды.

Орхон орталығының аяқталуы

552 жылдан бері Орхон алқабы шығыс далаға кім билік етсе, соның орны болып келген. Оны ұстағандар бірінші және екінші көктүрік қағанаттары, сосын ұйғырлар болды. 840 жылдан кейін үш жүз жыл бойы оны бұл мағынада ешкім ұстамады.

Өтүкен елін орталық еткен дала империяларының тізбегі осы жерде үзіледі. Одан кейінгі түркі тарихы Тарымда, Мәуереннаһрда және батыста, қалаларда және отырықшы бағыныштылардың арасында жазылады. Қырғыздар Орхонда орын алмады. Олардың үстірттегі ұстанымы бірнеше жылға ғана созылды.[10] Ескірек бір баяндауға сәйкес, олардың жеңісінен мықты конфедерация да, жаңа империя да тумады, олар солтүстікке және өздерінің дәстүрлі өмір салтына қайтып кетті.[11] Екінші түсіндіру алқаптың өзіне қарайды. Құрғақшылық пен өлтірген қатал қыс оның экономикасын жаңа империяның орнын көтере алмайтындай дәрежеде бүлдірген болуы мүмкін. Ол моңғолдар сонда Қарақорымды құрғанға дейін қайтадан саяси орталыққа айналған жоқ.[12]

Ескертпелер

  1. ^ a b c d Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  2. ^ Cosmo 2018, p. 448
  3. ^ Cosmo 2018, p. 457,461–462
  4. ^ Sinor 1990, p. 342
  5. ^ a b Cosmo 2018, p. 457
  6. ^ Sinor 1990, p. 319–320
  7. ^ Ögel 2000, p. 235
  8. ^ Drompp 2005, p. 37
  9. ^ a b Drompp 2005, p. 38
  10. ^ Drompp 2005, p. 200
  11. ^ Kwanten 1979, p. 53
  12. ^ Cosmo 2018, p. 457,462

Дерек көздері

Әдебиет

  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Nicola Di Cosmo; Amy Hessl; Caroline Leland; Oyunsanaa Byambasuren; Hanqin Tian; Baatarbileg Nachin; Neil Pederson; Laia Andreu-Hayles; Edward R. Cook, Environmental Stress and Steppe Nomads: Rethinking the History of the Uyghur Empire (744–840) with Paleoclimate Data (2018)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VII: Türklerde ordu, ordugah ve otağ (2000)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)

Байланысты

What links here9

Persons
Are Khan · Külüg Bagha · Princess Taihe
States
Yenisei Kirghiz Khaganate
Conflicts
Uyghur–Kirghiz War
Battles & Events
Kirghiz Embassies to the Tang (842–848)
Places
Ordu-Balık
Institutions and Titles
Livestock Losses in the Annals
Controversies
The Kirghiz descent from Li Ling

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Орду-Балықтың құлауы, 840.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/fall-of-ordu-baliq-840/

Last revised: 8 November 2026