Ordu-Balık'ın düşüşü, 840

840’ta Kırgızlar yukarı Yenisey’den inip Orhun kıyısındaki Uygur başkentini aldı. Kağanı öldürdü ve şehri yaktı. 744’ten beri bozkıra egemen olan Uygur kağanlığı bir devlet olarak sona erdi.

Bir yıl öncesi

Uygur toprakları 839’da kötü bir yıl yaşadı. Kıtlık oldu, halk arasında salgın çıktı, yoğun kar çok sayıda koyun ve atı öldürdü.^[1] Kar, 783’ten beri kısa aralıklarla süren bir kuraklığın sonunda geldi.^[2] Bazı araştırmacılar bu kışı dzud olarak görür: sürüleri boşaltan, öncesindeki yıllar ne kadar kuraksa o kadar sert geçen don ve kar. Başkaları aynı kışı, zaten yıpranmış bir çobanlık ekonomisine inen son darbe olarak görür. Ağaç halkaları yalnızca yazları yansıtır ve bunu doğrulayamaz.^[3] Aynı sıralarda Uygur yönetimi bir taht mücadelesi içindeydi. Mücadeleyi kaybeden bir komutanın Kırgızlara gidip onları getirdiği bildirilir.

Bütün bunlardan önce Kırgızlarla yirmi yıllık bir savaş yaşanmıştı. 840’ta karara bağlanan şey, 820’lerden beri çekişiliyordu. 816’da Tibetliler Uygur başkentine saldırmaya yaklaşmıştı. Kırgızlarla savaş yaklaşık 820’de patlak verdi ve o tarihten sonra kesintilerle sürdü.^[4] Çin’in at ve ipek ticaretine ilişkin kayıtları 820’ler için ayrıntılıdır, 830’da kesilir.^[5] Kırgızlar zayıflamış devlete, isyancı bir Uygur reisinin daveti üzerine girdi. Kağanı öldürüp başkenti aldılar ve Uygurlar dağılmak zorunda kaldı.^[6] Xin Tang Shu’ya göre Kırgız kağanı Are, önceden Uygur kağanının altın çadırını alacağını, atlarını onun önünde yarıştıracağını ve sancağını oraya dikeceğini duyurmuştu.^[1]^[7]

Şehir

Orhun kıyısındaki Ordu-Balık, bir bozkır imparatorluğunun kendisi için kurduğu ilk surlu başkentti. Kalesi, mahalleleri, atölyeleri ve üç yazıyla yazılmış bir steli olan bir şehirdi. Soğd ve Çin işgücüyle yükseltilmişti. 840’ta yakıldı ve yeniden yapılmadı.

Kırgızlar Uygurların hazinesini ve Tang prensesi Taihe’yi aldı.^[1] Uygur hükümdarlık merkezini ve kağanın oturduğu altın çadırı yaktılar.^[1] Bir anlatıya göre Uygur sancaklarını da yaktılar.^[8] Şehre yerleşmediler.^[9] Yukarı Yenisey’deki yurtlarına odaklı kaldılar.^[9]

Uygurların dağılması

Kağanlık üç yöne dağıldı. Bir grup güneye, Tang sınırına gitti ve orada yok edildi ya da özümsendi. Uygur mültecileri 840 sonbaharında sınıra yüklendi. Kırgızlardan olduğu kadar kıtlıktan da kaçıyorlardı. Bazıları Çin’le uzun bir düşmanlık dönemi başlattı.^[5] İkinci grup batıya, Tarım’a gitti. Dört yüzyıl süren Koço krallığını kurdu. Bu krallık, Eski Türkçe el yazmalarının en büyük topluluğunu bıraktı. Üçüncü grup Gansu’ya gitti.

Orhun merkezinin sonu

552’den beri Orhun vadisi, doğu bozkırını yöneten kim varsa onun merkeziydi. Vadinin sahipleri önce birinci ve ikinci Göktürk kağanlıkları, sonra Uygurlar oldu. 840’tan sonra üç yüz yıl boyunca bu anlamda kimse vadiyi elinde tutmadı.

Ötüken ülkesinde merkezlenen bozkır imparatorlukları çizgisi burada kopar. Bundan sonraki Türk tarihi Tarım’da, Maveraünnehir’de ve batıda, şehirlerde ve yerleşik tebaa arasında yazılır. Kırgızlar Orhun’da bir merkez edinmedi. Platodaki hâkimiyetleri yalnızca birkaç yıl sürdü.^[10] Daha eski bir anlatıma göre zaferleri güçlü bir konfederasyon ya da yeni bir imparatorluk doğurmadı, kuzeye ve geleneksel yaşam biçimlerine döndüler.^[11] İkinci bir açıklama vadinin kendisine bakar. Buna göre kuraklık ve öldürücü kış, vadinin ekonomisini yeni bir imparatorluğun merkezini taşıyamayacak kadar harap etmiş olabilir. Vadi, Moğollar orada Karakurum’u kurana kadar yeniden siyasi bir merkez olmadı.^[12]

Notlar

^ a b c d Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ Cosmo 2018, p. 448
^ Cosmo 2018, p. 457,461–462
^ Sinor 1990, p. 342
^ a b Cosmo 2018, p. 457
^ Sinor 1990, p. 319–320
^ Ögel 2000, p. 235
^ Drompp 2005, p. 37
^ a b Drompp 2005, p. 38
^ Drompp 2005, p. 200
^ Kwanten 1979, p. 53
^ Cosmo 2018, p. 457,462

Kaynaklar

Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217 (after Jiu Tangshu)

Literatür

Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
Nicola Di Cosmo; Amy Hessl; Caroline Leland; Oyunsanaa Byambasuren; Hanqin Tian; Baatarbileg Nachin; Neil Pederson; Laia Andreu-Hayles; Edward R. Cook, Environmental Stress and Steppe Nomads: Rethinking the History of the Uyghur Empire (744–840) with Paleoclimate Data (2018)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VII: Türklerde ordu, ordugah ve otağ (2000)
Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)