840-жылы кыргыздар Жогорку Энесайдан түшүп, Орхондогу уйгур борборун басып алышты. Алар ханды өлтүрүп, шаарды өрттөштү. 744-жылдан бери талааны кармап келген Уйгур кагандыгы мамлекет катары жашоосун токтоткон.

Мурунку жыл

Уйгур жерлеринде 839-жыл оор болгон. Ачарчылык, элдин арасында жугуштуу оору жана койлорду менен жылкыларды көптөп кыйраткан калың кар болгон.[1] Кар 783-жылдан бери аз гана тыныгуу менен созулган кургакчылыктын аягында түшкөн.[2] Бул кышты жүт деп, башкача айтканда малды кырып салуучу аяз менен кар катары, мындан мурунку жылдар канчалык кургак болсо, ошончолук катаал болуучу кубулуш катары чечмелешкен. Аны ошондой эле буга чейин эле начарлап калган мал чарбасына тийген акыркы сокку катары да чечмелешкен. Дарактын жылдык шакектери жайларды гана жазып калат, ошондуктан муну тастыктай албайт.[3] Ошол эле учурда ордо тактыга болгон талашта болгон. Аны жоготкон аскер башчы кыргыздарга барып, аларды алып келген деп айтылат.

Мунун баарынан мурун кыргыздар менен жыйырма жылдык согуш болгон. 840-жылы чечилген маселе 820-жылдардан бери талаш болуп келген. 816-жылы тибеттиктер уйгур борборуна чабуул коюуга жакын келишкен. Болжол менен 820-жылы башталган кыргыздар менен болгон согуш ошондон кийин үзгүлтүктүү улана берген.[4] 820-жылдар үчүн кеңири жазылган ат менен жибек соодасы жөнүндөгү кытай жазмалары 830-жылы үзүлөт.[5] Кыргыздар алсырап калган мамлекетке козголоңчу уйгур башчысынын чакыруусу менен киришкен. Алар ханды өлтүрүп, борборду басып алышкан, уйгурлар чачырап кетүүгө аргасыз болгон.[6] Жаңы Таң тарыхы боюнча, кыргыз ханы Аре алдын ала уйгур ханынын алтын чатырын алып, анын алдында аттарын чаптырып, ошол жерге өз туусун тикерин жарыялаган.[1][7]

Шаар

Орхондогу Ордо-Балык талаа империясы өзү үчүн курган биринчи дубал менен курчалган борбор болгон. Бул цитадели, кварталдары, устаканалары жана үч жазуудагы стелласы бар шаар эле, аны соддалар менен кытайлар эмгеги менен тургузушкан. Ал 840-жылы өрттөлүп, кайра курулган эмес.

Кыргыздар уйгурлардын казынасын жана Таң ханбийкеси Тайхены алышты.[1] Алар уйгур ордосун жана хан отуруучу алтын чатырды өрттөштү.[1] Бир баяндоодо алар уйгур туууларын да өрттөшкөн.[8] Алар шаарга көчүп кирген эмес.[9] Алар Жогорку Энесайдагы мекенине көңүл бурууну улантышкан.[9]

Уйгурлардын чачырашы

Кагандык үч тарапка чачырап кетти. Бир топ түштүккө, Таң чек арасына барып, ошол жерде жок кылынды же сиңип кетти. Уйгур качкындары 840-жылдын күзүндө, кыргыздардан гана эмес ачарчылыктан да качып, чек араны кысышты. Алардын айрымдары Кытай менен узакка созулган кагылыштарды баштады.[5] Экинчи топ батышка, Тарымга өттү. Ал төрт кылым жашаган, эски түрк кол жазмаларынын эң чоң жыйындысын калтырган Кочо падышалыгын негиздеди. Үчүнчү топ Гансуга барды.

Орхон борборунун аягы

552-жылдан бери Орхон өрөөнү чыгыш талааны ким башкарса, ошонун отурган жери болгон. Анын ээлери биринчи жана экинчи көк түрк кагандыктары, андан кийин уйгурлар болгон. 840-жылдан кийин үч жүз жыл бою аны эч ким ал мааниде кармаган эмес.

Өтүкөн жериндеги борбору бар талаа империяларынын катары ушул жерде үзүлөт. Андан кийинки түрк тарыхы Тарымда, Мавераннахрда жана батышта, шаарларда жана отурукташкан букаралар арасында жазылат. Кыргыздар Орхондо отурган жер алган эмес. Алардын плато үстүндөгү бийлиги бир нече жыл гана созулган.[10] Эски бир баяндоо боюнча, алардын жеңиши күчтүү конфедерацияны да, жаңы империяны да пайда кылган эмес, алар түндүккө жана салттуу жашоо ыңгайына кайтып кетишкен.[11] Экинчи чечмелөө өрөөндүн өзүнө карайт. Кургакчылык жана өлтүрүүчү кыш анын экономикасын ушунчалык талкалап, жаңы империянын отурган жерин көтөрө албай калышы мүмкүн. Монголдор Каракорумду ошол жерде негиздегенге чейин ал кайрадан саясий борбор болгон эмес.[12]

Эскертүүлөр

  1. ^ a b c d Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  2. ^ Cosmo 2018, p. 448
  3. ^ Cosmo 2018, p. 457,461–462
  4. ^ Sinor 1990, p. 342
  5. ^ a b Cosmo 2018, p. 457
  6. ^ Sinor 1990, p. 319–320
  7. ^ Ögel 2000, p. 235
  8. ^ Drompp 2005, p. 37
  9. ^ a b Drompp 2005, p. 38
  10. ^ Drompp 2005, p. 200
  11. ^ Kwanten 1979, p. 53
  12. ^ Cosmo 2018, p. 457,462

Булактар

Адабият

  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Nicola Di Cosmo; Amy Hessl; Caroline Leland; Oyunsanaa Byambasuren; Hanqin Tian; Baatarbileg Nachin; Neil Pederson; Laia Andreu-Hayles; Edward R. Cook, Environmental Stress and Steppe Nomads: Rethinking the History of the Uyghur Empire (744–840) with Paleoclimate Data (2018)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VII: Türklerde ordu, ordugah ve otağ (2000)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)

Байланыштуу

What links here9

Persons
Are Khan · Külüg Bagha · Princess Taihe
States
Yenisei Kirghiz Khaganate
Conflicts
Uyghur–Kirghiz War
Battles & Events
Kirghiz Embassies to the Tang (842–848)
Places
Ordu-Balık
Institutions and Titles
Livestock Losses in the Annals
Controversies
The Kirghiz descent from Li Ling

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Ордо-Балыктын кулашы, 840.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/fall-of-ordu-baliq-840/

Last revised: 8 November 2026