Bugünkü Kırgızlar Tanrı Dağları’nda yaşar ve Kazakçaya çok yakın bir dil konuşur. Yenisey Kırgızlarından gelen bir soy bu yüzden bir göç, bir dil değişimi ve fiziksel tip değişimleri gerektirirdi.[1] L. R. Kyzlasov bugünkü Kırgızları Yenisey halkından tümüyle ayırır. Yenisey halkının torunlarını Hakaslarda bulur. Tanrı Dağları Kırgızlarının erken Moğol çağında kuzey Moğolistan’dan geldiğini söyler. Svat Soucek onu izler.[2] S. M. Abramzon Kırgızların on dördüncü ile on yedinci yüzyıllar arasında doğu Tanrı Dağları’nda biçimlendiğini savunur. Yenisey’den bir kitlesel göçü reddeder. K. I. Petrov ise onların dilinin yukarı Yenisey’de ve güney Altay’da bir Kıpçak çevresinde oluştuğunu savunur.[3] Konuyu gözden geçiren bir inceleme, Tanrı Dağları’na bir kitlesel göçe dair kanıt bulmaz. Adın Yenisey grubundan gelmiş olması gerektiğini savunur. Adın bir etnonim olarak mı, siyasi bir ad olarak mı geldiğini söyleyemez.[4]

Mustafa Kalkan, Kırgızların Asya Hunları zamanından itibaren Tanrı Dağları’na taşındığını savunur. Yu. S. Khudyakov ile A. Yu. Borisenko Eski Kırgızların torunlarının Tengir-Too dağlarını yeniden sahiplenebileceği ve Kırgız Cumhuriyeti’nde devletliklerini yeniden kurabileceği iddiasıyla bitirir. İkisi de Kırgızistan ulusal tarih yazımının görüşleridir.[5] 2002 tarihli bir Yenisey Kırgızları tarihi, halkın yukarı Yenisey’de devam ettiğini söyler. Onların Tanrı Dağları Kırgızlarıyla bağının belirsiz olduğunu da söyler.[6] Aynı kitap, bazı araştırmacıların Tanrı Dağları’nın kuzey yamaçlarına bir hareketin başlangıcını MÖ birinci yüzyıl kadar erken gördüğünü kaydeder. Bu araştırmacılar sekizinci ile onuncu yüzyıllarda daha güçlü bir hareket ve Moğol çağında daha sonraki evreler görür. Kitap, kuramların çeliştiğini ekler.[6] Kırgızlar Moğol veraset savaşlarına karıştı. Bazı Kırgız hareketlerinin bu savaşlarda başladığı düşünülür.[6]

Dokuzuncu ve onuncu yüzyıllara ait Yenisey Kırgızlarının mezarları, Minusinsk havzasından Tuva, Altay ve doğu Kazakistan üzerinden Tanrı Dağları’nın doğu uzantılarına uzanan bir zincir oluşturur.[7]

Runik yazı da tartışmaya girer. Bazıları yazının genel olarak Türklere değil, yalnızca Kırgızlara ait olduğunu savunur. Kırgızistan’da bulunan yazıtlara ve metinlerdeki Kırgız adına dayanırlar.[8] 1993’e kadar Talas bölgesinde yirmiden fazla runik yazıt bulunmuştu.[8] 2000 dolaylarına ait bir sayım, Kırgızistan’ın tamamı için otuzdan fazla yazıt verir.[9]

Yukarı Yenisey’in öbür halklarının kökeni boy adlarından tartışılır. Yenisey mezar taşlarını okuyan Igor Kormushin, Tuva boy adları Tülüş, Ondar ve Kırgıs’ın eski Töleslerle, On Uygurlarla ve Kırgızlarla kesinlikle bağlantılı olduğunu savunur.[10] Ona göre Tuva’da erken dönemde Ket ve Samoyed dili konuşanlar yaşıyordu. Bunlar bir Türk diline geçti.[10] Tek bir halk oluşturdu.[10] Mikhail A. Chertikov, V. Ya. Butanaev’e dayanarak, Hakasların çoğunun Cungarya’dan dönen Yenisey Kırgızlarından geldiğini savunur. Kırgızlar 1703 ve 1706’da Cungarya’ya taşınmıştı.[11] Hakasların adı üzerine tartışma aynı soruyu gündeme getirir.

Notlar

  1. ^ Golden 1992, p. 404
  2. ^ Golden 1992, p. 404–405
  3. ^ Golden 1992, p. 405
  4. ^ Golden 1992, p. 406
  5. ^ Kalkan 2005, p. 77,109; Khudyakov 2021, p. 77,109
  6. ^ a b c Drompp 2002, p. 486
  7. ^ Savinov 1978, p. 213
  8. ^ a b Cumagulov 1993, p. 101
  9. ^ Çetin 2000, p. 69
  10. ^ a b c V. 2000, p. 257
  11. ^ Çertikov 2013, p. 35, 39

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Mustafa Kalkan, Kırgız Boylarının Yenisey'den Çıkarılmaları ve Coğrafî Dağılımları (2005)
  • Yu. S. Khudyakov; A. Yu. Borisenko, Localization of the Kyrgyz Residence Areas in Southern Siberia and Central Asia within the Periods of late Antiquity, Early and High Middle Ages (2021)
  • D. G. Savinov, Etnokul'turnye svjazi enisejskich kyrgyzov i kimakov v IX–X vv. [Этнокультурные связи енисейских кыргызов и кимаков в IX–X вв.] (1978)
  • Michael R. Drompp, The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest (2002)
  • Çetin Cumaguloviç Cumagulov, Vilhelm Thomsen'in Çalışmaları ve Kırgızistan'da Bulunan Göktürk Yazıtları (1993)
  • Çumagulov, Çetin, Göktürk Harfli Yazıtların Kırgızistan’daki Araştırılması, Muhafazası ve Bugünkü Durumu (2000)
  • Kormuşin, İgor V., Kuzey Tuva Öğök-Turan Vadisindeki Göktürk Anıtlarının Bazı Özellikleri (2000)
  • Mihail Anatolyeviç Çertikov, Yenisey Kırgızlarının Etnik Grubu Olarak Fu-Yu Kırgızları (2013)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Halklar
Yenisei Kirghiz

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The Yenisei Kirghiz and the Kyrgyz.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/historiography/yenisei-kirghiz-and-the-kyrgyz/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026