Hakas adı tartışması

Hakas adı tartışması, Tang tarihlerinin üst Yenisey halkına verdiği ad olan Xiajiasi üzerine ve ondan türetilen Rusça sözcük Hakas üzerinedir. Bir taraf, Xiajiasi’nin Hakasların atalarının ortaçağ bir devletini adlandırdığını ve Kırgız adının yalnızca onun yönetici tabakasının adı olduğunu savunur. Öbür taraf, Xiajiasi’nin Kırgız adının bir Çince yazımı olduğunu ve Hakas’ın halkın adı haline ancak 1917 ve 1918’de geldiğini savunur. İki taraf 1992’de Ėtnografičeskoe obozrenie dergisinde karşılaştı.^[1]

Tang metinlerindeki ad

Xin Tang Shu, Xiajiasi’yi Jiankun’un eski ülkesi olarak anar, ülkeye Juwu ve Jiegu da denir.^[2] Kuzey halklarının konuşmasının adı sonradan Xiajiasi’ye çevirdiğini söyler. Bunun Uygurların onlara taktığı ad olduğunu, sanki “sarı-kırmızı yüzler” denmiş gibi olduğunu ve adın bir kez daha değiştirildiğini de söyler.^[2] Rus Çinbilimci Bichurin karakterleri Hjagas ya da Hagas diye karşıladı. Sözcük o zaman yaşayan hiçbir halka bağlanmadı.^[3] 2002 tarihli bir Yenisey Kırgızları tarihi, Xiajiasi’yi, bazen yanlışlıkla Jiajiasi diye yazılan ya da Xiajia’ya kısaltılan biçimiyle, Juwu, Jiegu ve Hegesi ile birlikte Kırgız adının Çince biçimleri arasında sayar. Juwu dışında hepsi için Edwin G. Pulleyblank’e dayanır.^[4]

Xiajiasi’den Hakas’a

1917’den önce Minusinsk havzası halkına Abakan ya da Minusinsk Tatarları denirdi. Boy adları onların özadlarıydı.^[5] 1917 ve 1918’de Hakas etnografı S. D. Moinagashev ulusal kongreler topladı. Bu kongreler iki ilçenin Rus olmayan halklarının Hakas adı altında bir birliğini kurdu.^[6] Barthold, Minusinsk aydınlarının adı Devrim’den sonra Çince sözcüğün Rusça biçiminden fiilen uydurduğunu savundu. Ona göre aydınlar Çinlilerin sözcüğü bölge halkı için kullandığına inanıyordu.^[7] V. Ya. Butanaev şöyle yazar: gündelik konuşmada Hakaslar kendilerine tadar der. Yetmiş yıllık Sovyet yönetiminde Hakas sözcüğü onların özadı olmadı.^[6]

Kyzlasovların görüşü

I. L. Kyzlasov, Çin kaynaklarının Hakas adını ortaçağ güney Sibirya devleti, ülkesi ve halkı için kullandığını savunur. Öbür halkların yıllıkları ise devleti Kırgız diye adlandırdı.^[1] Kırgız, diye savunur, yönetici boyun adıydı ya da bütün tebaaya yayılmış bir addı, halkın adı değildi. Güncel qas’ın ardında daha eski bir qayas ya da qaqas biçimini yeniden kurar.^[1]

L. R. Kyzlasov’un Xiajiasi’yi Kırgız’ın değil, Hakas’ın Çince biçimi olarak anladığı bildirilir. Ona göre Hakas, Jiankun ile Dingling’in karışık devletinin tamamını adlandırdı. Asıl Kırgızlar bu devletin Türk yönetici öğesiydi ve sözcük Samoyed dilindeki insan sözcüğünden gelir.^[8]

Kyzlasovlar aynı görüşü 1990’da yayımlanan Sayan–Altay runik metinleri çalışmalarında da uygular.^[9] Orada Eski Hakas mezarlarından ve Eski Hakas Yenisey metinlerinden söz ederler. Yenisey yazısına Orta Çağ Hakaslarının yazısı derler.^[10]

Karşılıklar

S. E. Yakhontov, Çin kaynaklarında Hakas sözcüğüne rastlamaz.^[3] Jiankun, Jiegu ve Xiajiasi, Çinli tarihçilerin kendilerinin de söylediği gibi, tek bir adın, Kırgız’ın üç Çince yazımıdır. Karakterlerin yazıldıkları sırada taşıdığı sesleri hesaba katmayan bir karşılaştırmanın değeri yoktur.^[3] Türk dillerinde uzun ünlü bir k’nin değil, bir g’nin ya da ŋ’nin yitiminden doğar. Bu yüzden güncel Hakas khaas, Kyzlasov’un biçimine uzanamaz.^[11] Kyzlasov, Çinbilimcilerin karakterlerin eski sesi konusunda ayrıldığını söyleyerek karşılık verdi. Yakhontov’un Xiajiasi karakterlerini yaklaşık 600 için yat kat sie diye okuduğunu da ekledi.^[12]

S. G. Klyashtorny üç nokta sayar.^[13] Çin, Eski Türk, Müslüman, Bizans ve sonraki Rus kaynakları halk ve ülke için tek bir ad verir, Kırgız. Edwin G. Pulleyblank, yazıya geçirilmiş biçimlerin Kırgız ile özdeşliğini açık sayar.^[13] Tadar özadı Çarlık yönetiminden çok daha eskidir. 1399’da Kırgız Ugechi Kashka, ülkesine ve halkına resmî ad olarak Tatar adını verdi.^[14] Üçüncü özad khoorai Hakas halk bilgisinde yaşar ve Kırgızlardan Hakaslara uzanan çizgiyi sürdürür.^[14]

Butanaev, Hakasların Kachin grubunun kendilerine khaas dediğini ekler. Bu ad Krasnoyarsk yakınındaki Kacha nehrinden gelir ve Minusinsk havzasına ancak 1720 ile 1740’tan sonra ulaşır.^[15] Ona göre Rusya ile birleşmeden sonra oluşan Hakas ethnosu, Çin yıllıklarındaki Hakaslara, yani Kırgızlara karşılık gelmez. Yine de kökleri, on dördüncü ile on sekizinci yüzyılların khoorai’si aracılığıyla onlara uzanır.^[16]

Butanaev’in karşılık çizgisi tartışmadan sonra da sürdürüldü. Mikhail A. Chertikov, çoğu Hakasın 1703 ve 1706’da taşındıkları Cungarya’dan geri dönen Yenisey Kırgızlarından geldiğini savunur.^[17] Kuzeydoğu Çin’deki Fuyu Kırgızlarını Yenisey Kırgızlarının hayatta kalan etnik grubu ve Hakasların yalıtılmış bir grubu olarak adlandırır.^[18] Her iki iddia da kağanlıktan sonraki yüzyılları ilgilendirir.

Görüşlerin ardındaki iddialar

Her iki görüş de Hakasların kökenine dair bir iddia ortaya koyar. Kyzlasovlar bir Eski Hakas devletinden söz eder. L. R. Kyzlasov’un “çok eski çağlardan beri hep Türkçe konuşuyorduk” dediği aktarılır.^[15] Butanaev, Hakasları Kırgızlara ve khoorai’ye bağlar. Hakas derneği Tun’un 3 Ağustos 1991’de atalar anısına düzenlediği Ada-Khoorai şenliğini anlatır.^[19] Türk tarihine dair bir derleme, Kyzlasov’un Kırgızların oluşumunu Asya Hunlarının baskısının arkasında olduğu birkaç evrede görmekte haklı olduğunu kabul eder. Adların özdeşleştirilmesini ise tartışmalı bulur.^[20]

Tartışmanın dört yazarından üçü Xiajiasi’yi Kırgız’ın bir yazımı sayar.^[21] Xin Tang Shu, Jiankun, Jiegu ve Xiajiasi’yi tek bir ülkenin adları olarak verir.^[2] Hakas sözcüğü üçüncüsünün Rusça biçimidir. Taraflar, sözcüğün 1917 ve 1918’de halkın resmî adı olduğu konusunda uyuşur.^[1] Sözcüğün Yenisey Kırgızları arasında, yani kağanlık döneminde, daha eski bir yaşamı olup olmadığı konusunda ayrılırlar. Onların Uygurlarla savaşı Uygur-Kırgız Savaşı maddesinde anlatılır.

Notlar

^ a b c d Klyashtorny 1992, p. 59
^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ a b c Yakhontov 1992, p. 61
^ Drompp 2002, p. 480
^ Golden 1992, p. 413
^ a b Butanaev 1992, p. 64
^ Golden 1992, p. 178, 413
^ Golden 1992, p. 177–178, 413
^ Kızlasov 1990, p. 85
^ Kızlasov 1990, p. 125, 129
^ Yakhontov 1992, p. 63
^ Kyzlasov 1992, p. 69
^ a b Klyashtorny 1992, p. 59–60
^ a b Klyashtorny 1992, p. 60
^ a b Butanaev 1992, p. 65
^ Butanaev 1992, p. 66–67
^ Çertikov 2013, p. 35, 39
^ Çertikov 2013, p. 35, 41
^ Butanaev 1992, p. 67
^ Golden 1992, p. 178
^ Klyashtorny 1992, p. 59–61

Kaynaklar

Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217 (after Jiu Tangshu)

Literatür

S. G. Klyashtorny, O stat'e I. L. Kyzlasova [О статье И. Л. Кызласова «О самоназвании хакасов»] (1992)
S. E. Yakhontov, Slovo chakas v istoričeskoj literature [Слово хакас в исторической литературе] (1992)
V. Ja. Butanaev, Vopros o samonazvanii chakasov [Вопрос о самоназвании хакасов] (1992)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
I. L. Kyzlasov, Ob ėtnonimach chakas i tatar i slove choorai (otvet opponentam) [Об этнонимах хакас и татар и слове хоорай (ответ оппонентам)] (1992)
Michael R. Drompp, The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest (2002)
Leonid R. Kızlasov; İgor L. Kızlasov, Sayan-Altay Türklerinin Yeni Runik Yazısı (1990)
Mihail Anatolyeviç Çertikov, Yenisey Kırgızlarının Etnik Grubu Olarak Fu-Yu Kırgızları (2013)