Yenisey Kırgızları

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Altay ile Baykal Gölü arasındaki yukarı Yenisey’in Kırgızları demirleri ve altınlarıyla tanınırdı. Mukan onları 554 ile 560 arasında Göktürklerin egemenliği altına aldı. Bir Çin kaynağı, altın akışını Ötüken’e isteksizce kabul ettiklerini söyler.^[1] Kül Tegin yazıtı Kırgızları kurucuların yas tutanları arasında ve yeniden kurulan devletin düşmanları arasında anar. Ayrıca Kögmen’i aşıp onların ülkesine yapılan bir seferi de kaydeder.^[2] 731’de Kırgız hanı, Kül Tegin’in cenazesine Tarduş Inançu Çor adlı bir elçi gönderdi.^[3] Tibetliler ve Roma da aynı yas tutan listelerinde yer alır. Kırgız yas tutanlarının bulunması bu yüzden tek başına Göktürk egemenliğini göstermez.^[4] Zhou Shu Mukan’ın anlatımında onun kuzeyde, Çinlilerin Kırgızlara verdiği ad olan Qigu’yu, 契骨, aldığını söyler. Göktürklerin ikinci köken efsanesi de kurt doğumlu atanın dört oğlundan birini Afu ile Jian ırmakları arasına aynı ad altında yerleştirir.^[5] Yedinci yüzyıl Çinlileri Kırgızları Göktürklerin akrabası sayardı.

Çin kayıtlarında erken tarih

Ad Han’a kadar gider. O dönemin Çin kaynaklarında Kırgızlar, MÖ üçüncü yüzyılın sonunda Asya Hun hükümdarı Bagatur’un kuzeyde boyunduruk altına aldığı halklar arasında Jiankun ya da Gekun olarak görünür. Asya Hunlarının, ele geçirilmiş bir Han generali olan Li Ling’i onların başına koyduğu söylenir. Çinliler adı çok biçimde yazdı. Tang tarihlerinde Jüwu, Jiegu, Hegu ve Hegesi, Jiankun ve Xiajiasi’nin yanında yer alır, Zhou Shu ise Qigu yazar.^[6] Orhun yazıtları adı kırkız diye yazar.^[7] 569’da Göktürk hükümdarı İstemi, Bizans elçisi Zemarkhos’a bir cariye verdi. Bu kadın, Kherkhir denen halkın bir esiriydi. Araştırmacılar Kherkhir’i Kırgız sayar. Sekizinci yüzyıla ait bir Tibetçe metin adı Khe-rged ve başka biçimlerde yazar.^[8] Aynı halkın, ortaçağdaki Xiajiasi’nin, sonraki bir Çin kaydı eski ülkelerini Hami’nin batısına ve Karaşar’ın kuzeyine, Yenisey’e değil Beyaz Dağlar’a, yani doğu Tanrı Dağları’na yerleştirir. Bu yoruma göre yaşadıkları alanlar birden fazla kez değişti. Eski çağda doğu Tanrı Dağları’ndaydılar, sonra Minusinsk havzasında ve daha geniş Sayan-Altay bölgesinde. Uygurların yıkılışından sonra Orta Asya bozkırının büyük bir bölümünde, en sonunda da batı Tanrı Dağları’ndaydılar. Bu yorum, Çince pasajların Bichurin’in Rusça çevirisine dayanır. Son sayfaları, modern Kırgız devletinin ulusal tarih yazımına geçer. Bu bir tarih yazımı konumudur, bir bulgu değildir.

Dil ve soy

Xin Tang Shu, dokuzuncu yüzyıl Kırgızlarını uzun boylu, kızıl saçlı, açık tenli ve yeşil gözlü olarak anlatır. Yazılarının ve dillerinin tam olarak Uygurlarınki olduğunu söyler.^[9] Bu türden tasvirler ve Çin metinlerinde korunmuş birkaç sözcük, bilginleri Kırgızlarda Samoyed ya da paleo-Sibirya kökenli, sonradan Türkleşmiş Türk olmayan bir halk görmeye götürdü. Konu Kırgız kökeni tartışmasında anlatılır.^[10] Çin metinleri, Türkçe olduğu saptanan Kırgız sözcükleri korur, bunların arasında ay, “ay”, ve kam, “şaman”, vardır. Yenisey yazıtları tümüyle Türkçe bir söz dağarcığıyla Eski Türkçe yazılmıştır.^[11]^[8] Önceki etnik karışım ne olursa olsun, Kırgızlar dokuzuncu yüzyılın ortasında Türkçe konuşan bir halktı.^[11]

Uygur Kağanlığı’nın yıkılışı (840)

Uygurların yıkılışı her iki Tang tarihinde de vardır. Karabalgasun’u o sırada yöneten vezirden nefret eden bir Uygur generali Kırgızlara kaçtı. Yüz bin Kırgız atlısının başında geri döndü ve Uygur kalelerine saldırdı. Kağanı öldürdü, vezirin başını kesti, sarayı yaktı ve neredeyse yok etti.^[12] Uygurlar dağıldı.^[12] Yeni tarih, bir önceki yılın Uygurlara kıtlık, salgın ve yoğun kar getirdiğini, koyunlarının ve atlarının çoğunu öldürdüğünü ekler. Kırgızların hükümdar ordugâhını ateşe verdiğini de ekler.^[9] Yeni tarih, Uygur bölümünden sonra Kırgızlara ayrı bir bölüm ayırır. Kırgızlar o zamana dek yukarı Yenisey’de yaşamış ve bu savaş için güneye inmişti.^[13] Zaferden sonra Kırgızlar Orhun’da Uygurların yerini almadı. Yukarı Yenisey’deki yurtlarında merkezlenmiş olarak kaldılar ve yaylayı denetimleri kısa sürdü. Kağanlık maddesi bunu anlatır.^[14]^[15] Bazı araştırmacılara göre Yenisey devleti on üçüncü yüzyılın başına gelindiğinde iki prensliğe bölünmüştü: Minusinsk havzası’ndaki Kırgız ve Tuva’daki Kem-Kemjiut. Bunlar 1207’de Cengiz Han’ın oğlu Cuci’ye beyaz doğanlar, beyaz atlar ve beyaz samurlarla boyun eğdi.

Maveraünnehir ile ticaret

Kırgız miski, onuncu yüzyıl coğrafyacılarında Maveraünnehir’in sağladığı mallar arasında anılır. Orada ticareti yapılan miskin bir kısmı büyük olasılıkla Çaç üzerinden ülkeye giriyordu.^[16] Kürkler aynı bölgeden geçiyordu. Çaç’ın kuzey ve doğusundaki Türk halklarının ürünleri arasında sık sık anılırlar.^[16]

Notlar

^ Yavuz 2025
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 344, 351
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 272, 335
^ Drompp 2002, p. 481
^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Kül Tegin inscription
^ a b Drompp 2002, p. 480
^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ Drompp 1999, p. 398–399
^ a b Drompp 1999, p. 399
^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
^ Mackerras 1972
^ Drompp 2005, p. 38,200–203
^ Drompp 1999, p. 398,403
^ a b de la Vaissière 2005a, p. 301

Kaynaklar

Kül Tegin inscription
Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217 (after Jiu Tangshu)
Menander Protector

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Yu. S. Khudyakov; A. Yu. Borisenko, Localization of the Kyrgyz Residence Areas in Southern Siberia and Central Asia within the Periods of late Antiquity, Early and High Middle Ages (2021)
Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Michael R. Drompp, Breaking the Orkhon Tradition: Kirghiz Adherence to the Yenisei Region after A.D. 840 (1999)
Michael R. Drompp, The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest (2002)
Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)