Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Yenisey Kırgız Kağanlığı, güney Sibirya’da yukarı Yenisey’deki Kırgız kağanlarının ülkesiydi. 840’tan yaklaşık 924’e tarihlenir.[1] Kırgızların Uygurlar üzerindeki zaferiyle başlar.[2] 840’ta Tang tarihlerinin Are dediği Kırgız kağanı ordusunu Orhun’daki Uygur başkenti Ordu-Balık’a götürdü. Uygur kağanlarının ordugâhını yaktı ve Tang prensesi Taihe’yi aldı.[3] Kırgızlar Uygurların Orhun’daki yerini almadı. Yukarı Yenisey’deki yurtlarında merkezlenmiş olarak kaldılar ve platodaki egemenlikleri kısa sürdü.[4]

Kanıtın hemen tamamı Kırgız ülkesinin dışında yazıldı. Başlıca anlatımlar, Xin Tang Shu’nun 217B bölümündeki Kırgız notu ile Jiu Tang Shu’nun 195 numaralı Uygur bölümüdür.[5] Diğer kaynaklar arasında Tang baş veziri Li Deyu’nun 843 ile 845 arasında Kırgız kağanına yazdığı mektuplar vardır.[6] 982 tarihli Fars coğrafya eseri Hudûd el-Âlem de bunlara eklenir.[7] Yukarı Yenisey’in runik mezar taşlarının hemen hepsi mezar kitabesidir. Tarihsizdirler ve tarihî bir haber vermezler.[8]

840’tan önce

Kırgızlar altıncı yüzyıldan beri bozkır imparatorluklarının egemenliği altında yaşamıştı. Zhou Shu’ya göre Mukan onları 550’li yıllarda boyunduruk altına aldı.[9] Yeniden kurulan Göktürk devletinin yazıtları, Kögmen sıradağlarını aşan bir kış yürüyüşünü anlatır. Kırgız kağanı bu yürüyüş sırasında, yaklaşık 710’da, bir gece baskınında öldürüldü.[10] Kırgızların adı Orhun yazıtlarında sık geçer. Sekizinci yüzyılın başında Kögmen sıradağlarının kuzeyinde yaşıyorlardı ve önce Göktürklerle, sonra Uygurlarla iktidar için mücadele ettiler.[2]

744’ten sonra Uygurlar bozkıra egemen oldu ve kuzeye yöneldi.[11] Bir anlatıma göre Kırgızları, Karluk, Telengut, Tatar, Kitan ve başkalarıyla birlikte vasallık ve haraç konumuna soktular.[12] 758’de 50.000 Kırgız üzerinde zafer kazandıklarını bildirdiler.[13] Xin Tang Shu’ya göre Kırgızlar o tarihten sonra artık Çin’e ulaşamadı.[3] Uygurlar Kırgız hükümdarına 毗伽頓頡斤 unvanını verdi. Unvan Bilga Ton Irkin olarak anlaşılır ve son sözcüğü, bir reis rütbesi olan irkin’dir.[14] Kırgızlar destek için başka yönlere baktı: Araplara, Tibetlilere ve Karluklara. Tibetli yolcular Karluklar arasında bir Kırgız muhafız birliğini beklerdi. Araplar Kırgızlara üç yılda bir yirmi top ağır brokar gönderirdi.[3]

Uygurlar zayıflayınca Are, olağan hesaba göre yaklaşık 820’de kağan unvanını aldı.[14] Eşi bir Karluk yabgusunun kızıydı. Xin Tang Shu ona katun rütbesini verir.[3]

Yirmi yıllık savaş ve 840

Uygurlarla savaş yaklaşık 820’den 840’a sürdü.[15] Uygurlar Are’ye karşı bir baş vezir gönderdi, ama vezir kazanamadı. Savaş yirmi yıl boyunca bir sonuca varmadan sürdü.[3] Üstünlüğünden emin olan Are, Uygurlara hakaret etti: “Talihin tükendi. Altın çadırını alacağım, atımı çadırının önünde sürüp sancağımı dikeceğim. Direnebilirsen çabuk gel. Direnemezsen hemen git.”[3]

839’da Uygur devleti içeriden çöktü.[3] Kıtlık, salgın ve yoğun kar koyunları ve atları öldürdü. Saray bir taht mücadelesine düştü ve kağan öldü.[3] Çin metinlerinde Julu Mohe adıyla anılan bir Uygur generali, yeni bir kağanı tahta çıkaran vezir Jueluowu’dan nefret ediyordu. General Kırgızlara kaçtı.[13] Adı Türkçede olağan olarak Külüg Bağa diye verilir.[15] Kırgızları 100.000 atlıyla geri getirdi. Bu, Çinlilerin verdiği sayıdır.[16] Kırgızlar Uygur şehrini yıktı, kağanı öldürdü, veziri başını kestirdi ve sarayı yaktı. Uygurlar dağıldı.[16]

Are bizzat geldi. Uygur kağanlarının ordugâhını ve prensesin yaşadığı altın çadırı yaktı. Bütün hazinelerini aldı ve Taihe’yi ele geçirdi.[3] Sonra kendi ordugâhını Lao Dağı’nın güneyine, eski Uygur ordugâhından on beş günlük at yolu uzağa taşıdı.[3] Kırgızlar yıkılmış başkente taşınmadı.[17]

Tang’a elçilikler, 842–848

Kırgızlar Li Ling’den geldiklerini ve bununla Tang hanedanına akraba olduklarını ileri sürüyordu. Are bu yüzden Taihe’yi Tang sarayına geri gönderdi. Jiu Tang Shu, refakatçi olarak saray görevlisi on dagan’ın adını verir. Hayatta kalan Uygurların kağan yaptığı Wujie yolda onlarla karşılaştı. Elçileri öldürdü ve prensesi çölün ötesine, güneye taşıdı.[16] Elçileri öldürülünce Are’nin Tang sarayına ulaşacak yolu kalmadı.[3]

Tang kaydı 842 ile 844 arasında dört Kırgız elçisi bilir.[18] İlki, Ta-bu-he-zu, 6 Kasım ile 5 Aralık 842 arasında Tiande sınır karakoluna geldi. Prensesi aramak için büyük bir ordunun yola çıktığını bildirdi.[19] İkincisi, Xin Tang Shu’nun Zhuwu Hesu dediği Zhu-wu Alp Sol, 16 Mart 843’te başkente ulaştı.[20] İmparator Wuzong çok sevindi ve ona Bohai elçisinin üstünde bir yer verdi.[3] Üçüncü elçi Wen-wu Alp Temmuz 843’te geldi. Dördüncüsü Tatik Iznanchu ise 844 sonbaharında geldi.[21]

Li Deyu, Uygur milletinden olan saray tercümanlarına güvenmiyordu. 12 Şubat 843’te sınır bölgelerinden Türkçe bilen ve Uygur olmayan iki adam istedi.[22] Güvenmediği adamlar büyük olasılıkla Soğdlulardı ve bir kısmı Uygur gibi geçiyordu.[23] Elçiye ülkesinin dağları, ırmakları ve gelenekleri soruldu. Li Deyu bir Kralların Toplanışı Resmi önerdi.[3] Wuzong, Are’nin adının imparatorluk hanedanı siciline yazılmasını emretti.[3]

Are, Türkçede Tengri ile söylenen Gök Kağan unvanını istedi. Li Deyu bu isteği, Wen-wu Alp’in 843 yazında eve götürdüğü mektupta reddetti ve onun yerine Kırgız reislerinin eski Tang unvanlarını önerdi.[24] Haziran 845’te saray Li Shi’yi elçi atadı ve Zongying Xiongwu Chengming Kağan unvanını veren bir ferman hazırladı. Wuzong ise Nisan 846’da, Li Shi yola çıkmadan öldü.[25] Wuzong’un halefi Xuanzong tahta çıkınca vezirleri ikinci bir unvana karşı çıktı. Uygurlar bir unvanı güçlerinin doruğunda almıştı ve bir başkası başa bela olurdu.[3] Saray 847’de yine de Li Ye’yi belgelerle gönderdi. Kırgızlara, planlanandan daha kısa bir unvan olan Yingwu Chengming Kağan unvanını verdi.[3] Xin Tang Shu’nun bir yorumuna göre, Ordu-Balık’ı alan hükümdar büyük olasılıkla 6 Şubat 847’den önce, görevlilerinden biri tarafından öldürülerek ölmüştü.[26]

Kırgızlar hanedanlarını, MÖ 99’da Asya Hunlarına geçen Han generali Li Ling’e dayandırdı.[27] Xin Tang Shu, kara gözlü Kırgızların onun soyundan sayıldığını söyler.[3] Li Deyu’nun mektubuna göre Tang hanedanı Han’ın Youbeiping valisi Li Guang’dan geliyordu. Kırgız kağanı ise Li Guang’ın torunu Li Ling’den geliyordu. Mektup bu yüzden iki hanedanın aynı soydan olduğu sonucuna varır.[28] Li Ling soyundan gelme iki sarayın da yaptığı bir iddiadır. Kaynaklar onu sınamak için bir yol vermez. Bir yoruma göre her iki taraftaki söylem siyasi amaçlarla kullanılan bir retoriktir.[29] Ayrı bir görüş Kırgız ülkesinde üç katman bulur: kızıl saçlı, Avrupaî bir katman, Baykal Gölü’nden gelen Moğoloid bir katman ve Altay ile Kem’den gelen Türk bir katman. Göktürk döneminin Türkleşmesinin yalnızca yönetici sınıfa ulaştığını savunur.[30]

848’de Kırgız veziri Apa, Çin metinlerinde 阿播, 70.000 kişiyle Shiwei’ye karşı yürüdü. Shiwei, Uygur kalıntısını yedi boyu arasında paylaşmıştı.[16] Apa onları yendi ve Uygurları çölün kuzeyine geri getirdi.[16]

Kırgız gücünün kapsamı

Michael R. Drompp Tang mektuplarını okudu ve Kırgızların Orhun’da Uygurların yerini almadığı, yukarı Yenisey’de merkezlenmiş kaldıkları sonucuna vardı.[17] Daha eski bir anlatım da aynı biçimde koyar. Zaferden sonra Kırgızlar kuzeye ve geleneksel yaşam biçimlerine döndü, zafer ne güçlü bir konfederasyon ne de yeni bir imparatorluk doğurdu.[31] İlk elçi 842’de, Kırgızların He-luo-chuan’a taşınacağını bildirdi. Kırgızlar eski Uygur topraklarını işgal edecek, Anxi’yi, Beiting’i ve beş Tatar boyunu kazanacaktı.[32] Bu yalnızca bir duyuruydu. Kırgızlar Anxi’ye ya da Beiting’e hiç saldırmadı ve onları hiç yönetmedi.[33] 845 baharında eski steller yanından geçen yolun kapalı olduğundan yakındılar. Herhangi bir büyüklükteki sürekli bir Kırgız karakolu bu yolu açık tutardı.[34] Kırgızlar nüfuzlarını yurtlarının ötesinde “birkaç yıl” ileri sürdü. Denetimlerinin platoya “geçici olmanın ötesinde bir biçimde” ulaştığına dair “hiçbir kanıt yoktur”.[35] Gök Kağan unvanını istemeleri, kendilerini en azından siyasi olarak Göktürklerin ve Uygurların mirasçısı gördüklerini gösterir. Bu unvanı Yenisey’den istediler.[36]

Drompp’unkine karşı üç yeniden kurgu durur. Birincisi Kyzlasov’unkidir. Buna göre Kırgızların devleti Hakas-Minusinsk havzasını, Altay’ı, orta Irtış’ı, Ob’u ve Angara’yı, Tuva’yı, kuzeybatı Moğolistan’ı ve Baykal Gölü’nü elinde tutuyordu. Bazı Uygur boyları Moğolistan’da Kırgızların üstün egemenliği altında kalmıştı. Bu yeniden kurgu büyük ölçüde varsayıma dayanır.[37] İkincisi, Kırgızistan ve Hakasya’daki ulusal tarih yazımının 840’tan 924’e Büyük Kırgız Devleti’dir. Bu devlet Moğolistan’dan Doğu Türkistan’a uzanan bir güçtür.[38] Üçüncüsüne göre Kırgız imparatorluğu yaklaşık 917’ye kadar sürdü. O yıl Kitanlar Kuzey Çin’i ve Moğolistan’ı birleştirdi ve kağan Yenisey’deki eski merkezine döndü. Bunun bir çeşidi imparatorluğun 924’e kadar sürdüğünü söyler. O yıl Kitanlar Kırgızları Orhun’dan geri itti.[39] Türk el kitapları bunu bir olay olarak verir, birinde 920, ötekinde 924 diye tarihler ve hiçbir kaynak göstermez.[40]

Mezarlar geniş bir yayılım gösterir. Dokuzuncu ve onuncu yüzyılların Kırgız yakma mezarları Minusinsk havzasında ve Tuva’da, Altay’da ve doğu Kazakistan’da bulunur. Usinsk havzası, savaşın en şiddetli evresi geçtikten sonra iskân edildi.[41] Minusinsk havzasında bulunan Çin sikkeleri 544’te başlar ve Tang dönemi boyunca 846’ya kadar sürer.[42] Kopen, Uybat ve Kapchal’daki yedinci ile dokuzuncu yüzyıl mezarları Kırgızları çiftçi ve demirci olarak gösterir. Mezarlarda saban demirleri, oraklar ve Uybat’ta bir sulama kanalı vardı. Kopen’deki prens mezarında runik yazılı ve av sahneli bir altın ve bir gümüş kap bulundu.[43] Uybat’ta 1928’de kazılan, Chaa-tas kültürüne ait bir mezardan çıkan gümüş bir kasede birkaç runik işaret vardır.[44] Bilginler mezarı buluntularına göre sekizinci yüzyılın sonuna ve dokuzuncu yüzyılın ilk yarısına tarihler.[45]

Ülke, merkez ve ekonomi

Xin Tang Shu ülkeyi Uygurların üç bin li kuzeybatısına koyar. Are’nin ordugâhından Uygur ordugâhına giden yolu deveyle kırk gün olarak verir.[3] Are ordugâhını Mavi Dağ’da kurdu. Ordugâhta duvar yerine çit vardı ve keçe çadırlar birbirine eklenmişti. Are’nin kendi çadırının adı Midizhi idi, öteki reisler küçük çadırlarda yaşardı.[3][46] Are tek bir sancak diktirdi ve herkes onun altında kırmızıyı onur rengi sayardı.[3][46] Hudûd el-Âlem kağanın ikametgâhını K.m.jkath dediği bir kente koyar. Bu kent ülkedeki tek yerleşimdir.[47] Yayımcıları adı Midizhi’nin bozulmuş biçimi sayar. Kyzlasov ise adı Kemijkat diye okur: Kem üzerinde bir kent, Tuva’daki Ulug-Khem üzerindeki eski Uygur kale şehirlerinden biri.[48]

Kırgızlar darı, buğday ve arpa ekerdi. İri atlar, develer, koyunlar ve her şeyden çok sığır beslerlerdi. Zenginlerin binlercesi vardı.[3] Tahılı değirmenlerde öğütür, ondan un ve lapa yaparlardı.[3] İki Türk el kitabı değirmenler için kullanılan sözcüğü farklı karşılar, biri ayakla işleyen değirmenler, öteki küçük el değirmenleri olarak.[49][50] Altın, demir ve kalay vardı. Metne göre her yağmurdan sonra demir bulunurdu ve Kırgızlar ondan silah yapardı.[3] Hudûd el-Âlem misk, kürk, khadang ve khalanj ağacını ve khutu boynuzundan bıçak saplarını ülkenin ihraç malları arasında sayar. Eserdeki Kırgızlar, çadırlar ve keçe kulübelerle ırmaklar ve çayırlar boyunca dolaşan avcılardır.[51]

Kumaş dışarıdan geldi. Xin Tang Shu, Kırgız kadınlarının yün, brokar, yün kumaş ve dimi giydiğini söyler. Bunları onlara Anxi, Beiting ve Araplar satardı.[3] Anxi, Tarım havzasındaki Tang koruyuculuğuydu ve merkezi Kuça’daydı. Beiting merkezi Beşbalık olan bir koruyuculuktu.[52][53] Metin, Arapların ağır bir brokarı olduğunu ekler. Bu brokarın bir parçasını taşımak için yirmi deve gerekirdi. Kimse onu bütün hâlinde taşıyamadığı için yirmi boya kesilirdi ve üç yılda bir böyle bir parti Kırgızlara gönderilirdi.[3][54] Aynı pasaj Kırgızların Araplara, Tibetlilere ve Karluklara yaslandığını söyler. Tibetli yolcular Uygur akıncılarından korkardı ve Kırgızlar onlara eşlik edene kadar Karluklar arasında beklerdi.[3]

İki anlatım aynı zamanı anlatmaz. Xin Tang Shu’nun notu farklı dönemlere ait haberlerden yamalı bir bohçadır. Düzenli olarak Göktürklere gittiğini söylediği demir, 840’tan önceki döneme aittir.[55] Bir anlatım, Kırgızların Göktürklere silah uçları için sert maden gönderdiğini, altının, demirin ve kalayın onların zenginliği olduğunu ekler.[49] Not büyük olasılıkla kısmen 843’teki elçilerin sorgulanmasına dayanır. Hangi kısmın dayandığı söylenmez.[56]

Yazı ve inanç

Kırgızlar Eski Türk runik yazısıyla, Orhun yazıtlarının yazısının bölgesel bir çeşidiyle yazdı. Bu, Soğd yazısından gelen sonraki yüzyılların Uygur yazısı değildi.[8] Xin Tang Shu, Kırgız yazısının ve dilinin tıpkı Uygurlarınki olduğunu söyler.[3] Bu cümle, o sırada Uygurlar arasında yayılan ve Moğolların sonradan aldığı alfabeyi kastetmez. Anahtarını Orhun yazıtlarının verdiği daha eski yazıyı kasteder. Yenisey havzasının çok sayıdaki yazıtı, Kırgızların bu yazıyı bildiğini gösterir.[8] Yenisey alfabesinin yanında, bilginlerin Güney Yenisey dediği ikinci bir runik alfabe Sayan-Altay yaylalarından bilinir.[57] Bu alfabeyle yazılmış yaklaşık on yedi kısa metin vardır. Metinler kaya yüzlerine, dikili taşlara, bir menhire ve mezarlardan çıkan nesnelere oyulmuştur.[58] Onları tanıtan bilginler metinleri, taşıyan mezarlara ve dikili taşlara bakarak sekizinci ile onuncu yüzyıl arasına tarihler. Metinlerin hiçbiri tarih vermez.[59] Hiçbiri güvenle okunamamıştır.[60] Aynı bilginler metinleri Tuva Göktürklerine bağlar, ama metinlerin hiçbir halkın adını anmadığını ve yazının tek bir taşıyıcısı olması gerekmediğini söylerler.[61]

Yanında numaralı çeviriyazısıyla runik yazı satırları
Yukarı Yenisey'den Uyuk-Arhan yazıtı, runik yazıyla ve çeviriyazısıyla, Wilhelm Radloff'un 1895'te bastığı biçimde. W. Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei, St Petersburg 1895, p. 305. Public domain.

Yukarı Yenisey’den, Yenisey yazıtları denen, runik metinli 150’den fazla anıt bilinir.[62] Hiçbirinin tarihi yoktur. Xin Tang Shu ise Kırgızların yılları on iki yıllık hayvan devri ile saydığını söyler.[63] Taşların tarihlendirilmesi tartışmalıdır. Taşların çoğu yedinci yüzyıla konmuştur. Başka bir öneri onları Orhun yazıtlarından iki ya da üç yüzyıl öncesine koyar. Begre steli ise dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısına tarihlenmiştir.[64] S. G. Klyashtorny, Kuzey Moğolistan’daki Suji taşını, Uygur hanedanı Yağlakar kağanlarının düşüşüne katılan bir Kırgız görevliyi adlandıran bir yazıt olarak okur. Taşı 840’tan sonraya tarihler.[65] Başka bir tarihleme taşı sekizinci yüzyılın sonuna koyar.[66]

Xin Tang Shu, Kırgızların yalnızca su ve ot ruhlarına taptığını ve şamanlarına gan dediğini söyler.[3] Sözcük Türkçe kam’dır ve mezar kitabeleri onu kullanmaz.[8] Biri ölünce Kırgızlar ağlayarak bedenin etrafında üç kez dolaşırdı. Bedeni yakar, kemikleri toplar ve mezarı bir yıl sonra yaparlardı.[3] Hudûd el-Âlem de ateşe saygı gösterdiklerini ve ölülerini yaktıklarını söyler.[51] On ikinci yüzyılda Merverzî, faghīnūn denen bir adamın her yıl belirli bir günde sorguya çekildiğini ekler. Adam baygınlık içinde yılın olaylarını önceden bildirirdi.[67] Hudûd el-Âlem ile Merverzî kayıp tek bir coğrafya eserine, Ceyhânî’nin eserine dayanır ve tek tanık sayılır.[68] Hiçbir kaynak Budist ya da Müslüman misyonların bir başarısını bildirmez.[8]

Suji taşında Süryanice mar sözcüğü geçer. Sözcük efendi ya da öğretmen demektir. Öğretmen bir Nasturi olabilir. Soylular Karluklarla ittifaktan ve Maniheist Uygurlara karşı savaştan sonra böyle bir öğretmeni tutardı, dolayısıyla sözcük Doğu Kilisesi’nin bir işareti olurdu. Farklı bir açıklama öğretmeni bir Maniheist sayar ve Maniheizm’i Kırgızların beş yüzyıl boyunca devlet dini yapar.[69]

848’den sonra ve son

848’den sonra kayıt incelir.[70] Xiantong döneminde, 860 ile 873 arasında üç Kırgız elçiliği geldi. Xin Tang Shu’ya göre bunlardan sonra saray tarihçileri elçilikleri ve unvan verilişlerini kaydetmedi.[71] Zizhi Tongjian, Yizong döneminde 867’de bir unvan verilişi ekler.[70] Xin Tang Shu Are’den sonra hiçbir Kırgız kağanının adını vermez. Sonraki kağanlar adlarıyla bilinmez.[3]

924 yılı Kitanlara aittir.[72] O yıl Kitan hükümdarı Abaoji, Moğolistan’a, Göktürklerin ve Uygurların eski hükümdar topraklarına bir ordu götürdü. Bilge Kağan’ın yazıtlarını kendi yazıtlarıyla değiştirtti.[73] Orada örgütlü bir devletle karşılaşmadı. Karşısında yalnızca ona direnemeyen parçalanmış topluluklar vardı.[72] Kırgızlara karşı bir Kitan zaferini bildiren bilinen hiçbir kaynak yoktur ve Kırgızlar seferin anlatımlarında görünmez.[74] 924 yılı bu yüzden dönemin sonu için bir uzlaşımdır, Kırgız tarihinde bir olayın tarihi değildir.[72]

Yenisey’deki Kırgızlar 924’te yok olmadı.[75] Liao yıllıkları onlardan 952 ve 977’de haraç elçilikleri kaydeder.[75] 982 tarihli Hudûd el-Âlem hâlâ bir Khirkhiz-khâqân’ı anar.[51] Eserin Türk halklarına dair notları büyük olasılıkla onuncu yüzyılın başına gider. Yayımcılar bu notlardan hangilerinin daha eski malzemeye dayandığı konusunda uyuşmaz.[76]

Ad ve unvanlar

Tang tarihleri adı 黠戛斯, Xiajiasi diye yazar ve bunun, Jiegu da denen eski Jiankun ülkesi olduğunu söyler.[3] Adın Kırgızları mı, yoksa sonraki Hakasların adını taşıyan daha eski bir devleti mi andığı 1992’deki bir tartışmada ele alınır. S. G. Klyashtorny, S. E. Yakhontov ve V. Ja. Butanaev, Jiankun’u, Jiegu’yu ve Xiajiasi’yi tek bir halkın, Kırgızların yazımları sayar. Hakas adını ise 1917 ve 1918’de ortaya çıkmış bir kendini adlandırma sayarlar. I. L. Kyzlasov, Xiajiasi’yi ortaçağ devletinin adı olan Hakas’ın Çince biçimi, Kırgız’ı da onun yönetici katmanının adı sayar.[77]

Xin Tang Shu’ya göre Kırgızların efendisine Are, 阿熱 denirdi ve hanedan adını ondan aldı.[3] Türkçe biçimiyle aco ya da ace olan sözcük için beş açıklama vardır. Birincisi onu inal’ın Çince yazımı sayar. İkincisi onu Samoyedce asse, “baba” sözcüğü sayar. Üçüncüsü Az boy adı sayar. Dördüncüsü Türkçe idi, “efendi” sayar ve Anvarbek Mokeev bunu savunur.[78] Beşincisi onu hükümdarın kendi adı sayar, çünkü ona karşılık gelen bir Eski Türkçe sözcük yoktur.[79] Kazak bir bilgin ikinci açıklamaya katıldı. Ona göre aco önce büyük bir ataerkil ailenin başı anlamına geliyordu ve devlet doğunca bir hükümdarın unvanı oldu.[80] Mokeev’in inal ve boy adı türetmelerine yanıtı üç noktadan oluşur. Xin Tang Shu boy önderlerini boylarının adıyla anar, Kırgız efendisini ise başka bir sözcükle. inal ile Az boyu arasında sesbilgisel bir bağ yoktur. Ayrıca inal başka yerlerde bir devletin değil, bir beyliğin başını adlandırır.[81] Ona göre aco, kağan unvanı kullanıma girmeden önce Kırgızların en yüksek rütbesiydi.[82]

Çin kaydı hükümdara birkaç unvan verir. Bu unvanlar, Uygurların verdiği Bilga Ton Irkin’den, yaklaşık 820’de alınan kağan unvanı ve 847’nin Yingwu Chengming Kağan unvanı üzerinden, Hudûd el-Âlem’in Khirkhiz-khâqân’ına uzanır.[83] On üçüncü yüzyılda Reşîdüddin, Kırgız prenslerinin unvanının inal, yüksek soyluların unvanının idi olduğunu söyler.[84] Mokeev, Kırgızların kağan unvanını büyük devletin onuncu yüzyılın ilk çeyreğinde sona ermesiyle kaybettiğini savunur. Bu, Hudûd el-Âlem’in khâqân’ıyla pek bağdaşmaz.[85]

Hükümdarlar

  1. Are Khan—

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Karluk Yabgu Devleti758 – 840

    • İttifak758 – 840Karluklar ve Kırgızlar birbirine dayandı
    • Evlilik820kağanın eşi, bir Karluk yabgusunun kızı

  2. Abbasi Halifeliği758 – 840

    • Ticaret758 – 840Araplardan üç yılda bir yirmi top brokar

  3. Tibet İmparatorluğu758 – 840

    • İttifak758 – 840Tibetliler ve Kırgızlar birbirine dayandı

  4. Uygur Kağanlığı820 – 840

  5. Tang842 – 867

    • Elçilik842 – 867842'den 844'e dört elçi, 847'de unvan verilmesi

Notlar

  1. ^ a b c Drompp 2005, p. 36
  2. ^ a b Tekin 2003, p. 93
  3. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  4. ^ Drompp 2005, p. 38,197,200
  5. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  6. ^ Drompp 2005, p. 125,182
  7. ^ a b Ḥudūd al-ʿĀlam
  8. ^ a b c d e Barthold 1927, p. 22
  9. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  10. ^ Kül Tegin inscription; Golden 1992, p. 180
  11. ^ Golden 1992, p. 180
  12. ^ Khazanov 1994, p. 257
  13. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  14. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Drompp 2005, p. 36
  15. ^ a b Drompp 2005, p. 37
  16. ^ a b c d e Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  17. ^ a b Drompp 2005, p. 38
  18. ^ Drompp 2005, p. 103,131,138,145
  19. ^ Drompp 2005, p. 103,276
  20. ^ Drompp 2005, p. 131
  21. ^ Drompp 2005, p. 138,145–146
  22. ^ Drompp 2005, p. 130,131
  23. ^ Drompp 2005, p. 292; Lung 2010, p. 292
  24. ^ Drompp 2005, p. 139–141
  25. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Drompp 2005, p. 149,151
  26. ^ Drompp 2005, p. 158
  27. ^ Drompp 2005, p. 126
  28. ^ Drompp 2005, p. 290–291
  29. ^ Drompp 2005, p. 183,190
  30. ^ Ögel 1984, p. 209–210
  31. ^ Kwanten 1979, p. 53
  32. ^ Drompp 2005, p. 103,277
  33. ^ Drompp 2005, p. 104,132
  34. ^ Drompp 2005, p. 147
  35. ^ Drompp 2005, p. 197,200
  36. ^ Drompp 2005, p. 140,141
  37. ^ Golden 1992, p. 181
  38. ^ Mokeev 2019, p. 34,87; Kalkan 2005, p. 34,87
  39. ^ Minorsky 1970, p. 282,78; Minorsky 1942, p. 282,78
  40. ^ Kafesoğlu 1997, p. 138–139, 107; Rásonyi 1993, p. 138–139, 107
  41. ^ Savinov 1978, p. 212,110–112; Mitko 2025, p. 212,110–112
  42. ^ Ögel 1984, p. 210
  43. ^ Ögel 1984, p. 210–217, 222
  44. ^ Kızlasov 1990, p. 104
  45. ^ Kızlasov 1990, p. 124
  46. ^ a b Ögel 2000, p. 19
  47. ^ a b Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 97
  48. ^ a b Golden 1992, p. 182
  49. ^ a b Ögel 1984, p. 208
  50. ^ Ögel 2000, p. 147
  51. ^ a b c Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 96
  52. ^ Chavannes 1913, p. 201
  53. ^ Laufer 1919, p. 488
  54. ^ 樂史 10th c., p. 489; Laufer 1919, p. 489
  55. ^ Golden 1992, p. 178
  56. ^ Drompp 2005, p. 133
  57. ^ Kızlasov 1990, p. 116,129
  58. ^ Kızlasov 1990, p. 104–105,109–116
  59. ^ Kızlasov 1990, p. 124–125
  60. ^ Kızlasov 1990, p. 127–128
  61. ^ Kızlasov 1990, p. 131–133
  62. ^ Butanaev 2015, p. 5
  63. ^ Barthold 1927, p. 22; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  64. ^ Barthold 1927, p. 22,200; Tishin 2019, p. 22,200
  65. ^ Butanaev 2015, p. 9–10
  66. ^ Barthold 1927, p. 15
  67. ^ Minorsky 1942, p. 30,104
  68. ^ Minorsky 1955, p. 262
  69. ^ Butanaev 2015, p. 10
  70. ^ a b Drompp 2005, p. 155
  71. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Golden 1992, p. 181
  72. ^ a b c d Drompp 2005, p. 203
  73. ^ Golden 1992, p. 183
  74. ^ Barthold 1927, p. 24,183; Golden 1992, p. 24,183
  75. ^ a b Golden 1992, p. 186
  76. ^ Golden 1992, p. 182,262–263; Minorsky 1955, p. 182,262–263
  77. ^ Klyashtorny 1992, p. 59–60,61,63–65; Yakhontov 1992, p. 59–60,61,63–65; Butanaev 1992, p. 59–60,61,63–65
  78. ^ a b Mokeev 2019, p. 31–34
  79. ^ Golden 1992, p. 177–178,37; Drompp 2005, p. 177–178,37
  80. ^ Mokeev 2019, p. 31
  81. ^ Mokeev 2019, p. 32
  82. ^ Mokeev 2019, p. 28–29
  83. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Drompp 2005, p. 36,154; Ḥudūd al-ʿĀlam
  84. ^ Mokeev 2019, p. 33
  85. ^ Mokeev 2019, p. 30

Kaynaklar

Literatür

  • Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • V. V. Barthold, Kirgizy: istoričeskij očerk [Киргизы: исторический очерк] (1927)
  • V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)
  • V. Minorsky, Addenda to the Ḥudūd al-ʿĀlam (1955)
  • V. Minorsky, Sharaf al-Zamān Ṭāhir Marvazī on China, the Turks and India (1942)
  • D. G. Savinov, Etnokul'turnye svjazi enisejskich kyrgyzov i kimakov v IX–X vv. [Этнокультурные связи енисейских кыргызов и кимаков в IX–X вв.] (1978)
  • Oleg A. Mitko, «This Long Ninth Century»: Yenisei Kyrgyz in the Usinsk Basin (2025)
  • V. Ja. Butanaev, Literaturnoe nasledstvo enisejskich kyrgyzov vremën drevnetjurkskich kaganatov [Литературное наследство енисейских кыргызов времён древнетюркских каганатов] (2015)
  • V. V. Tishin, K datirovke enisejskoj runičeskoj nadpisi Begre (E 11) [К датировке енисейской рунической надписи Бегре (Е 11)] (2019)
  • Anvarbek Mokeev, Yenisey ve Altay Kırgızlarında siyasi unvan olarak aco ve idi terimlerinin menşesi ve anlamı (2019)
  • Mustafa Kalkan, Kırgız Boylarının Yenisey'den Çıkarılmaları ve Coğrafî Dağılımları (2005)
  • S. G. Klyashtorny, O stat'e I. L. Kyzlasova [О статье И. Л. Кызласова «О самоназвании хакасов»] (1992)
  • S. E. Yakhontov, Slovo chakas v istoričeskoj literature [Слово хакас в исторической литературе] (1992)
  • V. Ja. Butanaev, Vopros o samonazvanii chakasov [Вопрос о самоназвании хакасов] (1992)
  • Rachel Lung, Sogdian Translators in Tang China: An Issue of Loyalty (2010)
  • Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
  • Édouard Chavannes, Les documents chinois découverts par Aurel Stein dans les sables du Turkestan oriental (1913)
  • Yue Shi 樂史, 太平寰宇記 Tàipíng Huányǔ Jì (10th c.)
  • Talât Tekin; Mehmet Ölmez, Türk Dilleri: Giriş (2003)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş II: Türklerde ziraat kültürü (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VI: Türklerde tuğ ve bayrak (2000)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)
  • Leonid R. Kızlasov; İgor L. Kızlasov, Sayan-Altay Türklerinin Yeni Runik Yazısı (1990)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler19

Kişiler
Abaoji · Are Khan
Savaşlar
Uyghur–Kirghiz War
Muharebeler ve olaylar
Kirghiz Embassies to the Tang (842–848)
Yerler
Minusinsk Basin
Halklar
Az · Eurasian Nomads · History of the Turkic peoples · The Great Empires of the Steppe · Yenisei Kirghiz
Soylar
Are
Kurumlar ve Unvanlar
Raw Materials and Trade among the Turkic Peoples · Women among the Turkic Peoples
Dinler
Shamanism
Kaynaklar
Altın Köl Inscriptions · Yenisei inscriptions
Tartışmalar
The Khakas name debate · The Kirghiz descent from Li Ling · The Kirghiz origin debate

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Yenisei Kirghiz Khaganate.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/kirghiz-khaganate/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026