Minusinsk Havzası

Minusinsk havzası, Sayan Dağları’nın kuzeyinde, yukarı Yenisey’in ovasıdır. Yenisey Kırgızları devletinin merkezi oraya yerleştirilir.^[1] Tang tarihleri havzayı adıyla anmaz. Kırgız ülkesini Uygurların üç bin li kuzeybatısına koyar, hükümdarın Mavi Dağ ordugâhı ise ülkenin kalbindedir.^[2] Dokuzuncu ve onuncu yüzyılların yakma mezarları Kırgızları havzadan Tuva’ya kadar işaret eder.^[3] En kuzeydeki mezarlar Krasnoyarsk yakınındadır. Dokuzuncu yüzyılın ortasına kadar güney sınırı batı Sayan boyunca uzanıyordu. Tuva’da mezarlar, havza dahil, her yerden daha çoktur.^[3]

Bazı araştırmacılar kağanın merkezini havzaya yerleştirir. Başkaları onu Tuva’daki Kem üzerinde, Kemijkat’a koyar.^[4] Kırgızların Asya Hunları zamanından beri burada yaşayıp yaşamadığı ya da başka bir yerden gelip gelmediği, Kırgız kökeni tartışmasının konusudur.^[5] 840’tan sonra Uygurların yerini Orhun’da almadılar. Merkezleri yukarı Yenisey vadisinde kaldı.^[6]

Toprak ve ekonomi

840’ta Uygurları yenen Kırgızlar yukarı Yenisey’de, bugünkü Minusinsk ve Abakan çevresinde yaşıyordu.^[7] Havza bir geçiş bölgesidir. Orman, çayır ve dağ burada, Sibirya tayqasının güney kenarında, bozkır ve ağaçlı bozkırla buluşur. Arazi daha kuzeyde olmasına karşın Orhun ülkesinden daha alçaktır.^[8] Burada çok eski çağlardan beri tahıl yetiştirilir. Sulama tesisleri en az MÖ birinci bin yıla kadar uzanır.^[8] Irmak vadileri boyunca yüksek fırın kalıntıları ve cüruf yığınları yer alır. Kömür, demir ve altın bugün Minusinsk ve Abakan yakınındadır.^[9] Arazi tahıl, sığır ve madene dayalı karma bir ekonomiye elverişliydi. Bu ekonomi, Türk Atlası’nın kağanlık başlığı altında anlattığı gibi, Kırgızların 840’tan sonra burada kalmasının nedenlerinden biridir.^[10]

Notlar

^ Minorsky 1970, p. 282,211; Savinov 1978, p. 282,211
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ a b Savinov 1978, p. 212
^ Minorsky 1970, p. 283,182; Golden 1992, p. 283,182
^ Khudyakov 2021, p. 111
^ Drompp 2005, p. 38
^ Drompp 1999, p. 391
^ a b Drompp 1999, p. 400
^ Drompp 1999, p. 401
^ Drompp 1999, p. 400–402

Kaynaklar

Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217 (after Jiu Tangshu)

Literatür

V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)
D. G. Savinov, Etnokul'turnye svjazi enisejskich kyrgyzov i kimakov v IX–X vv. [Этнокультурные связи енисейских кыргызов и кимаков в IX–X вв.] (1978)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
Michael R. Drompp, Breaking the Orkhon Tradition: Kirghiz Adherence to the Yenisei Region after A.D. 840 (1999)
Michael R. Drompp, The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest (2002)
Yu. S. Khudyakov; A. Yu. Borisenko, Localization of the Kyrgyz Residence Areas in Southern Siberia and Central Asia within the Periods of late Antiquity, Early and High Middle Ages (2021)