Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Стела Орхондағы ұйғыр астанасының басты көшесінің шығыс жағында тұрған. Қала орыс экспедициясы тасты 1889 жылы тапқанға дейін баяғыда қираған еді. Қосымша сынықтар 1890 және 1891 жылдары шықты.[1]

Үш жақ

Стелада үш мәтін бар: біреуі қытайша, біреуі соғдыша, біреуі көне түрікше.[1] 1909 жылы үшінші мәтіннің тілі ұйғырша емес, соғдыша деп анықталды.[2] Үшеуінің ішінде қытайшасы әлдеқайда жақсы сақталған және оқылған да сол.[1] Көшірмелер оқуға Цзунли ямэнь мүшелеріне берілді. Олардың нәтижелері Орхон ескерткіштеріндегі қытай жазбаларының орыс жинағында жарияланды, ал қытайша жақ содан бері еуропа тілдеріне бірнеше рет аударылды.[1] Соғдышаның және көне түрікшенің сақталғаны бөлек жарияланды және әлдеқайда аз.[1] Руникалық мәтін қатты тозған. Тастың басындағы бес жол ғана оқылады, және олардың әрқайсысында бірінші әріп жоқ. Радлов қалпына келтіруінде олар былай оқылады: «Бұл көкте құт тапқан ұйғыр қағаны Алп Білге Тәңірінің жазуы».[3]

Тас тоғызыншы ғасырдың алғашқы онжылдықтарында қашалған сияқты.[1] Түрік дәуірі ескерткіштерінің бір тізімі оны 825 жылға жатқызады.[4]

Куәгер ретіндегі мәні

Ұйғыр қағанаты тарихындағы екі нәрсе осы тасқа сүйенеді және басқа ештеңеге емес.

Біріншісі манихейлікке өту. Қытай әулеттік шежірелері оны атамайды. Ол ұйғырлар үшін өте маңызды, ал Қытай үшін мүлде маңызды емес еді, және шежірелер соған қарай таңдайды. Қарабалғасун жазбасы мен бірнеше Тұрфан құжаты болмаса, Бөгү хан билігінің ең маңызды шешімі көрінбей қалар еді.

Қытайша жақта кейінгі оқу ішінара толтырған олқылық та бар. Манихейліктің енгізілуі туралы бөлімде екі иероглифтік олқылықтан кейін hi-si-to иероглифтері келеді. 1913 жылғы аудармашылар оларды «толық ізгілік» деп берді және бұдан жақсысын таппағандықтан солай жасағанын айтты. 1929 жылғы оқу оларды иран тіліндегі mayistag, «ұстаз» сөзінің қытайша транскрипциясының соңы деп алады, ол манихей шіркеуінің бес дәрежесінің үшіншісі. 731 жылы аударылған қытай катехизисі сол дәрежелерді тізеді: он екі ұстаз, жетпіс екі епископ, үш жүз алпыс ұстаз, таңдаулылар және тыңдаушылар.[5]

Екіншісі екінші әулеттің негізін қалаушы тұсында ұйғыр мемлекетінің қалпына келтірілуі. Оны тек жазба баяндайды.[1]

Ұйғыр серіктес

Қытайша жақты жазуға бір ұйғыр көмектесті. Қытайлар оның атағын Иньчжу деп таңбалайды. Ол өзі жазған оқиғаларды көрген болуы мүмкін, немесе оларды көргендерден естіген болуы мүмкін. Бұл қытай шежірелерінің қайсысы жететіннен де оқиғаларға жақынырақ.

Мұндай стелалардың авторлары шындыққа мұқият назар аударды. Олардың баяндарын, тіпті мәнері тарихи емес, эпостық болса да, әдетте деректі деп қабылдауға болады.

Ескертпелер

  1. ^ a b c d e f g Mackerras 1972
  2. ^ von Le Coq 1913, p. 4
  3. ^ Orkun 1994, p. 85
  4. ^ Tekin 2003, p. 20
  5. ^ Pelliot 1929, p. 248–249

Әдебиет

  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei (1894–1895, parts 1–3)
  • Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
  • Talât Tekin; Mehmet Ölmez, Türk Dilleri: Giriş (2003)
  • Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)

Articles resting on this source 10

Ancestor Cult · Bögü Khan · Huaixin's campaign against the Kirghiz · Kün Tengri · Manichaean Diet of the Uyghurs · Old Uyghur · Ordu-Balık · Orkhon valley · Uyghur Khaganate · Yaglakar

Байланысты

What links here9

Persons
Bayanchur Khan · Bögü Khan
States
Uyghur Khaganate
Conflicts
Uyghur–Kirghiz War
Battles & Events
Huaixin's campaign against the Kirghiz
Places
Ordu-Balık · Orkhon valley
Religions
Manichaean Diet of the Uyghurs
Sources
Tariat inscription

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Қарабалғасун жазбасы.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/karabalghasun-inscription/

Last revised: 8 November 2026