- 400
- 500
- 600
- 700
- 800
- 900
- Rouran 400–554
- Birinci Göktürk 552–630
- Tang 630–682
- İkinci Göktürk 682–744
- Uygur 744–840
- Kırgız 840–924
- Hunlar 370–469
- Batı Göktürk 552–659
- Türgiş 699–766
- Karluk 766–800
- Hazar 650–969
Stel, Orhun kıyısındaki Uygur başkentinin ana caddesinin doğusunda duruyordu. Şehir çoktan harabeye dönmüştü ve bir Rus heyeti taşı 1889’da buldu. Başka parçalar 1890 ve 1891’de ortaya çıktı.[1]
Üç yüz
Stelde üç metin vardır: biri Çince, biri Soğdca, biri Eski Türkçe.[1] 1909’da üçüncü metnin dilinin Uygurca değil Soğdca olduğu belirlendi.[2] Üç metin arasında en iyi korunmuş olan Çince metindir ve okunabilen de yalnızca odur.[1] Kâğıt baskılar, çözmeleri için Zongli Yamen üyelerine verildi. Sonuçlar, Orhun anıtlarındaki Çince yazıtların Rusça derlemesinde yayımlandı. Çince yüz o zamandan beri Avrupa dillerine birkaç kez çevrildi.[1] Soğdcadan ve Eski Türkçeden günümüze ulaşanlar ayrıca yayımlanmıştır, ancak çok daha azdır.[1] Runik metin kötü aşınmıştır. Taşın başındaki yalnızca beş satır okunabilir ve her birinin ilk harfi eksiktir. Radloff’un onarımında şöyle okunurlar: “Bu, gökte qut bulan Uygur kağanı Alp Bilge Täŋri’nin yazısıdır.”[3]
Taş, dokuzuncu yüzyılın ilk onyıllarında yontulmuş görünür.[1] Türk dönemi anıtlarının bir listesi onu 825’e tarihler.[4]
Güvenilirlik
Uygur Kağanlığı tarihinde iki olay yalnızca bu taşa dayanır.
Birincisi Maniheizm’e geçiştir. Çin hanedan tarihleri bundan söz etmez. Geçiş Uygurlar için son derece önemliydi, Çin için ise hiç önemli değildi, tarihler de olayları buna göre seçti. Karabalgasun yazıtı ve bir avuç Turfan belgesi olmasaydı, Bögü Kağan’ın saltanatının en sonuç doğurucu kararı görünmez kalırdı.
Çince yüzde, sonraki bir okumanın kısmen doldurduğu bir boşluk da vardır. Maniheizm’in getirilişine dair bölümde iki karakterlik bir boşluğun ardından hi-si-to karakterleri gelir. 1913 çevirmenleri bunları, daha iyisini bulamadıkları için, “tam erdem” diye çevirdi. 1929 tarihli bir okuma bunları, Maniheist kilisenin beş derecesinin üçüncüsü olan İranca mayistag, “usta”, sözcüğünün Çince yazımının sonu sayar. 731’de çevrilen Çince ilmihal bu dereceleri sayar: on iki öğretmen, yetmiş iki piskopos, üç yüz altmış usta, seçilmişler ve dinleyiciler.[5]
İkincisi, ikinci hanedanın kurucusu döneminde Uygur devletinin yeniden kurulmasıdır. Bunu yalnızca yazıt anlatır.[1]
Uygur işbirlikçi
Çince yüzün yazımına bir Uygur yardım etti. Çinliler onun unvanını Yinanzhu diye yazıya geçirdi. Kaydettiği olayları belki kendisi görmüştü, belki de onları görenlerden duymuştu. Bu, Çin tarihlerinin hiçbirinin ulaşamadığı kadar olaylara yakındır.
Bu türden stellerin yazarları doğruluğa büyük özen gösterirdi. Anlatımları tarihî değil destansı olsa bile, anlatılanlar normal olarak olgusal kabul edilebilir.
Notlar
Literatür
- Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
- Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
- Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei (1894–1895, parts 1–3)
- Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
- Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
- Talât Tekin; Mehmet Ölmez, Türk Dilleri: Giriş (2003)
- Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
Bu kaynağa dayanan maddeler 10
Ancestor Cult · Bögü Khan · Huaixin's campaign against the Kirghiz · Kün Tengri · Manichaean Diet of the Uyghurs · Old Uyghur · Ordu-Balık · Orkhon valley · Uyghur Khaganate · Yaglakar
Buraya bağlantı verenler9
- Kişiler
- Bayanchur Khan · Bögü Khan
- Devletler
- Uyghur Khaganate
- Savaşlar
- Uyghur–Kirghiz War
- Muharebeler ve olaylar
- Huaixin's campaign against the Kirghiz
- Yerler
- Ordu-Balık · Orkhon valley
- Kaynaklar
- Tariat inscription
Bu maddeyi kaynak göster
Yavuz, Emre-E. “Karabalghasun inscription.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/karabalghasun-inscription/
Son güncelleme: 8 Kasım 2026
