Тиелелердин жеңилүүсү, 546

546-жылы Алтайдын батышында Жунгарияда көчүп жүргөн тиелелер жужандарга каршы чыкты.^[1] Алардын курамындагы топтор талаанын кең тилкесине чачырап жайгашкан эле, сокку урганга чейин чогулушу керек болчу. Ашина ниеттен кабардар болгудай жакын жерде жашачу. Бумын аларды жортуулда тосуп алып, жеңди. Элүү миңден ашуун тиеле ага баш ийди.^[1] Бул сан түтүндөрдү же чатырларды санайт. Аны жалпы калкка айландыруу заманбап экстраполяция, ал беш эсеге чейин айырмаланат.

546-жылы тиелелердин жеңилүүсүнүн картасы: тиелелер Жунгариядан жужандарга каршы жүрөт, Бумын менен Ашина аларга Алтайдан сокку урат, жеңилген тиелелер жужан кагандыгынын ичиндеги, түштүктө Турфанга чейин жеткен Ашина жерине өтөт — 546: тиелелер жужандарга каршы жүрөт. Бумын аларды жортуулда тосуп алып, жеңет, жана элүү миңден ашуун тиеле чатыры ага баш ийет. Дагы эле жужандардын карамагындагы Ашина Алтайды жана түштүктө Турфанга чейинки жерди кармайт. Заманбап карта. Жолдор менен салгылашуунун жери тартылган.

Сандар

Эки күчтүн бири да канча экенин эч бир булак айтпайт. Бир эсеп боюнча Бумындын болжол менен он миң атчаны, тиеле аскеринде болжол менен элүү миң киши болгон, абайлоорак сан жыйырма миңден отуз миңге чейин. Кайсы окуу болбосун, Ашина бир нече эсе аз болгон. Жеңиш али чогулуп бүтө элек аскерге сокку уруу менен жеңилген.

Кийинки окуяларга салмагы тийгени экинчи сан. Бир чатырга беш кишиден эсептесек, элүү миң чатыр болжол менен чейрек миллион киши болот. Бир мезгилдин ичинде Бумындын бийлигине өткөн киши саны ушул чоңдукта. Эки элүү миңди чаташтырбоо керек. Чжоу шунун саны баш ийген чатырларды санайт, жогорудагы сан болсо согушкан кишилерди санайт. Алардын жакын болушу кокустук эмес, бул талаанын кадимки эсеби, анда бир чатыр майданга бир атчан чыгарат.

Бумындын өз атчандары болжол менен он миң болчу. Ага каршы чейрек миллион киши жеңиштен да көп эле. Ашина Алтайда жолдоочулары миңдеп саналган баш ийген уруу болчу. Бир мезгилдин ичинде алар жүз миңдеп саналган күчкө айланды, жана муну эч кимден уруксат сурабай жасады.

Бумын балким тиелелердин кыймылы жөнүндө кабар айтып, жужан сарайына элчи жиберген. Элчи дагы жолдо жүрүп жатканда ал жортуулга чыкты. Ошентип каган козголоң жөнүндө да, анын басылганы жөнүндө да бир эле убакытта билди. Чжоу шу натыйжаны берет, ырааттуулукту бербейт.

Кийинки окуялар

Бумын тиеле жерин алган жок. Уруу башчылары ага жеке өзүнө баш ийди, алардын жолдоочулары жөн гана өзүнүкүнө кошулду. Бумын өзүнүн кожоюнуна каршы көтөрүлүштү эч ким сурабаса да басты. Ал жужандарды муну өздөрү жасоонун чыгымынан куткарды, жана катышкандарды өзүндө калтырды. Анагуй бир да жоокер жиберген эмес. Аны согуштан куткарган киши эми анын мамлекетинин батыш четинде Ашина бир жыл мурун болгондон көп эсе ашкан жолдоочуларга ээ болду.

Анын ордуна Бумын жужан ханбийкесин сураган. Анагуй четке какты, жана четке кагуу кемсинтүү менен бирге болду. Ал согушту баштады.^[1] Согушту ушул четке кагуудан, 546-жылдан баштоо туура, тиелелердин жеңилүүсү анын биринчи бөлүгү болду. Алты жылдан кийин жужандарды талкалаган Бумындын аскеринде тиелелер болгон. Алар ага баш ийген, анын үй-бүлөсүнө эмес. Ал өлгөндө байланыш үзүлүп, кайра түзүлүшү керек болгон.