Tielelerin yenilgisi, 546

546’da Altay’ın batısında Cungarya boyunca dolaşan Tiele, Rouranlar’a karşı harekete geçti.^[1] Tiele’yi oluşturan topluluklar bozkırın geniş bir kuşağına dağılmıştı ve vurmadan önce toplanmaları gerekiyordu. Aşinalar planı öğrenecek kadar yakındı. Bumin onları yolda karşıladı ve yendi. Elli binden fazla Tiele ona boyun eğdi.^[1] Bu sayı haneleri ya da çadırları sayar. Toplam nüfusa yapılan çeviriler modern tahminlerdir ve beş kat farkla değişir.

546: Tieleler Rouranlara karşı harekete geçer. Bumin onları yolda karşılar ve yener, elli binden fazla Tiele çadırı ona boyun eğer. Hâlâ Rouranlara tabi olan Aşinalar Altay'ı ve güneyde Turfan'a doğru uzanan toprakları tutar. Modern harita, güzergâhlar ve savaşın yeri çizilmiştir.

Sayılar

Hiçbir kaynak iki kuvvetten herhangi birinin gücünü vermez. Bir hesap Bumin’e yaklaşık on bin atlı, Tiele ordusuna yaklaşık elli bin verir. Daha temkinli rakam yirmi ile otuz bindir. İki okumaya göre de Aşinalar kat kat azınlıktaydı. Zafer, toplanmasını bitirmemiş bir orduya vurularak kazanıldı.

Sonraki yıllar için ağırlığı olan ikinci sayıdır. Çadır başına beş kişiyle elli bin çadır aşağı yukarı çeyrek milyon insan eder. Tek bir mevsimde Bumin’in egemenliğine geçen kitle bu büyüklüktedir. İki elli bin birbirine karıştırılmamalıdır. Zhou Shu’nun rakamı boyun eğen çadırları sayar, yukarıdaki rakam ise savaşan adamları. Birbirine yakın olmaları rastlantı değildir. Bu, bir çadırın sahaya bir atlı çıkardığı bozkırın olağan hesabıdır.

Bumin’in kendi on bin atlısı vardı. Buna karşı çeyrek milyon insan, bir zaferden fazlasıydı. Aşinalar Altay’da maiyeti binlerle sayılan tebaa bir boydu. Tek bir mevsimde yüz binlerle sayılan bir güç oldular ve bunu kimseden izin almadan yaptılar.

Bumin büyük olasılıkla Tiele hareketini bildirmek üzere Rouran merkezine bir elçi gönderdi. Elçi daha yoldayken yürüdü. Böylece kağan ayaklanmayı da bastırılışını da aynı anda öğrendi. Zhou Shu sonucu verir, sırayı vermez.

Sonrası

Bumin hiçbir Tiele toprağı almadı. Boy beyleri ona kişisel olarak boyun eğdi ve maiyetleri doğrudan onunkine eklendi. Bumin, efendisine karşı bir ayaklanmayı kimse istemeden bastırmıştı. Rouranları bunu kendilerinin yapma yükünden kurtarmış ve katılanları kendine bağlı tutmuştu. Anagui tek bir asker göndermemişti. Onu savaştan kurtaran adam ise şimdi ülkesinin batı ucunda, Aşinaların bir yıl önceki halinin kat kat üstünde bir maiyete sahipti.

Bunun karşılığında Bumin bir Rouran prensesi istedi. Anagui reddetti ve ret bir hakaretle geldi. Bu, savaşı başlattı.^[1] Savaşı bu retten, 546’dan başlatmak en doğrusudur ve Tiele’nin yenilgisi onun ilk perdesidir. Altı yıl sonra Rouranları yıkan Bumin ordusunda Tiele de vardı. Onlar Bumin’e boyun eğmişlerdi, onun hanedanına değil. O ölünce bağ çözüldü ve yeniden kurulması gerekti.