Ань Лушань

Ань Лушань 703-жылы согду атасынан жана көк түрк энесинен туулган. Атасы Ань Яньянь көк түрк аскерлериндеги согду офицери болгон. Энеси көк түрктөрдүн улуу Ашидэ уруусуна таандык болгон. Анын аты согдуча Rōxšan, «жаркыраган» деген сөздүн жакшы транскрипциясы. Кытайдагы башка согдулар да бул ысымды алып жүргөн. Үй-бүлө, кыязы, Күл Тегин 716-жылы бийликти алгандан кийин Кытайга качкан. Аны таякеси Ань Бочжу асырап алган. Ал Кытайдын түндүк-чыгышындагы аскерий шаарлардын базарларында иштеген жана ал жерде соода котормочусу болуп кызмат кылган дешет.^[1] Мындай болгон-болбогону башка эки фактыга караганда анчалык маанилүү эмес. Бир кытай жазуучусу базар котормочусунун кесибин согдулардын эң мыкты ишмердиги деп эсептеген, ал эми бир нече булак анын тилдерди билгенин белгилейт.^[1] Ал кытандарга каршы согуштарда жоокер катары атак-даңкка жетти. 742-жылы ал Корея жана кытан чек арасындагы Пинлу аскерий облусунун губернатору болду. Ал башкы министр Ли Линьфунун көлөкөсүндө көтөрүлдү, ал кытай аристократтарынан көрө жапайы генералдарды артык көргөн. Козголоңго чейин ал түндүк-чыгыштагы бардык аскерлерди башкарган. Бул аскерлер анын өлүмүнөн кийин да көпкө чейин ага сыйынуу салтын сактап келишти. Жаштыгын ал Корея чек арасындагы Кытайдын башкы чебинде, Инчжоуда өткөргөн. Өкмөт ал жерге батыштык соодагерлерди шаар 717-жылы кайра негизделгенде отурукташтырган. Бул кокустук эмес болчу.^[1]

Көтөрүлүш (755–763)

Ал 755-жылдын декабрында көтөрүлдү. 756-жылдын июлунда ал борборду алды. Анын уулу Ань Цинсюй аны өлтүрүп, 757-жылдын январында анын ордуна отурду. Падышалык аскерлер Гансудан уюштурулду, аларга Тарим тараптан чакыртылган аскерлер кошулду. Уйгурлардын жардамы менен алар ноябрда Чанъаньды, декабрда Лоянды кайра алышты. 759-жылдын октябрында Лоян кайрадан кулады, бул жолу Ань Лушаньдын генералдарынын бири Ши Сымингге. Ши Сымин Ань Цинсюйду өлтүрүп, өзүн император деп жарыялаган. Көтөрүлүш акыры 763-жылдын январында басылды. Жети жылдык козголоң Таң Кытайын кыйратты. Династия бир да жолу борборлоштурулган мамлекетти кайра орното алган жок. Облустардын губернаторлору өз алдынчалыгын алышты. Эң алыскы облустар, Тарим жана Туркстан, алардын аскерлери чакыртылганда түп-тамырынан жоголду. Тибеттиктер менен уйгурлар эски ээликтерди өз ара бөлүшүштү. Күчүнүн эң чокусунда Ань Лушань өлкөнүн үчтөн бирин гана кармап турган. Ал согду жамааттары эң бай болгон батышты багындырууга араң аракет кылды.

Көтөрүлүштүн мүнөзү

Көтөрүлүштүн так маданий өзгөчөлүгү болгон.^[1] Анын офицерлери аралаш ирандык-көк түрк тегинен чыккан hu болчу. Алардын ичинде Ань Лушань, анын үй-бүлөсү жана Ши Сымин бар эле. 753-жылдын февралында Ань Лушань муну губернатор Гэшу Ханьга өзү айткан. Гэшу Ханьдын атасы көк түрк, энеси hu болгон. Ань Лушань ага мындай деди: «Менин атам hu болгон, энем көк түрк аял. Сенин атаң көк түрк, энең hu. Үй-бүлөлөрүбүз такыр бирдей, кантип дос болбой коёбуз?» «Ань Лушаньдын тарыхы» окуялардан болжол менен элүү жыл өткөндөн кийин жазылган. Ал батыштык соодагерлер облустарда жашыруун базарларды ачып, ага жыл сайын миллионго татыган чет элдик товарларды алып келгенин баяндайт. Текст ошондой эле анын hu кийими менен кош керебетте отурганын, ал эми ыштык түтөп, hu тобу жыгылып жатканын жана сыйкырчы аялдар добулбас кагып жатканын баяндайт. Андан ары ал huларды облустарга жибергенин баяндайт: аларга жибектерди, кызыл жана кызгылт көк халаттарды, балык формасындагы белгилүү алтындалган капчыктарды жана миллиондогон кемерлерди сатыш керек эле. Бул көтөрүлүш үчүн сегиз же тогуз жылдык запас түзүү максатында болгон. Заманбап баяндамалар көтөрүлүш аралаш ирано-көк түрк чөйрөсүндө башталган деген жыйынтыкка келишет. Анын түпкүсү дыйкандардыкы эмес, аскердик жана соода болгон. Ал ошондой эле бүт түндүктүн согду соода тармактарын колдонгон. 756-жылы Ордостогу алты hu уездинин согдулары ал үчүн Шэньсини ээлеп алууга аракет кылышты. 757-жылы анын уулу Лоянды ошол эле уездердин huлары менен таштап качты. Ошол эле жылы Лянчжоуда Ань Мэньунун жетекчилиги астында козголоң чыкты. Анын атчан аскери согду čākar наамын алып жүргөн. Ши Симингдин жакында табылган мүрзөсү анын өзүн Чжаову хуанди, Император Jamūk («асыл таш») деп атаганын көрсөтөт. Бул наам согду ханзадаларынын наамын Кытай императорлорунун наамына бириктирет.

Кесепети

Реакция huга бир эл катары тийди. Падышалык аскерлер шаарларды кайра алганда, huларды өлтүрүүнү буйрушту. Пекинде Гао Цзюйжэнь өлтүрүлгөн ар бир hu үчүн сыйлык сунуштаган. Цзе huлары кыйратылды. Кичинекей балдарды абага ыргытып, найзанын учу менен кармашкан. Көп бурундуу эркектер ката менен өлтүрүлгөн. Таң поэзиясы чет элдиктерди сүйүүдөн алардан жийиркенүүгө өттү. 756-жылы Баоюй үй-бүлөсү өз ысымын Аньдан Лиге өзгөрттү, анын фамилиясын бөлүшкөнгө уялгандыктан. Согдулар өздөрүн алыскы түштүктөн чыккан деп жарыялашты. Бир муундун ичинде алар булактардан жоголот. Уйгур каганынын 762 жана 763-жылдары Лоянда манихейчиликке өтүшү реакцияны токтотту. Бул кадам менен Кытайдагы согдулар Таң баш тарта алган жок бир гана аскердик күчтүн коргоосуна өздөрүн койду.^[1] Ань Лушань согду жана түрк тегинен чыккан көрүнүктүү кытай аскердик жана саясий ишмери болгон. Анын баштаган башаламандыктары 757-жылдын башындагы өлтүрүлүшүнөн кийин да уланды.^[2]

Ань Лушаньдын тегинин жана карьерасынын калыбына келтирилиши кытай булактарына экинчи колдон таянат.