An Lushan

An Lushan 703’te Soğdlu bir babanın ve Göktürk bir annenin oğlu olarak doğdu. Babası An Yanyan, Göktürk ordularında görev yapan Soğdlu bir subaydı. Annesi, büyük Göktürk klanı Aşide’ye mensuptu. Adı, Soğdca Rōxšan’ın, yani “parlak olan”ın iyi bir çevriyazısıdır. Çin’deki başka Soğdlular da bu adı taşırdı. Aile büyük olasılıkla Kül Tegin 716’da iktidarı ele aldıktan sonra Çin’e kaçtı. Amcası An Bozhu onu evlat edindi. Çin kuzeydoğusundaki askerî kasabaların pazarlarında çalıştı ve orada ticari tercüman olarak görev yaptığı söylenir.^[1] Tercüman olarak çalışıp çalışmadığı, iki başka olgudan daha az önem taşır. Bir Çinli yazar pazar tercümanlığını ideal bir Soğdlu mesleği sayıyordu, birçok kaynak da onun dil bilgisine dikkat çeker.^[1] Kıtanlara karşı savaşlarda asker olarak ün kazandı. 742’de Kore ve Kıtan sınırındaki Pinglu askerî eyaletinin valisi oldu. Barbar generalleri Çinli aristokratlara tercih eden baş vezir Li Linfu’nun gölgesinde yükseldi. İsyanından önce Çin kuzeydoğusundaki bütün orduların komutanıydı. Bu ordular, ölümünden çok sonra da onun kültünü sürdürdü. Gençliğini, Kore sınırındaki başlıca Çin kalesi Yingzhou’da geçirdi. Hükümet, şehir 717’de yeniden kurulduğunda oraya batılı tüccarları yerleştirmişti. Bu bir rastlantı değildi.^[1]

İsyan (755–763)

Aralık 755’te ayaklandı. Temmuz 756’da başkenti aldı. Oğlu An Qingxu onu öldürdü ve Ocak 757’de yerine geçti. Gansu’dan örgütlenen imparatorluk orduları, Tarım’dan geri çağrılan birliklerle takviye edilmişti. Uygurların yardımıyla Kasım’da Chang’an’ı, Aralık’ta Luoyang’ı geri aldılar. Luoyang, Ekim 759’da yeniden, An Lushan’ın generallerinden Shi Siming’in eline düştü. Shi Siming, An Qingxu’yu öldürmüş ve kendini imparator ilan etmişti. İsyan en sonunda Ocak 763’te bastırıldı. Yedi yıl süren isyan Tang Çin’ini mahvetti. Hanedan bir daha merkezî bir devlet kuramadı. Eyalet valileri özerklik kazandı. En uzak eyaletler, Tarım ve Türkistan, orduları geri çağrılınca büsbütün kaybedildi. Tibetliler ile Uygurlar eski mülkleri aralarında paylaştı. Gücünün doruğunda An Lushan ülkenin yalnızca üçte birine sahipti. Soğd cemaatlerinin en zengin olduğu batıyı fethetmeye neredeyse hiç girişmedi.

İsyanın niteliği

İsyanın belirgin bir kültürel kimliği vardı.^[1] Subayları, karışık İranlı ve Göktürk soyundan gelen hu halkındandı. Aralarında An Lushan, ailesi ve Shi Siming de vardı. Şubat 753’te An Lushan bu noktayı kendisi vali Geshu Han’a söyledi. Geshu Han’ın babası Göktürk, annesi hu idi. An Lushan ona şöyle dedi: “Babam hu, annem bir Göktürk kadınıydı. Senin baban Göktürk, annen hu. Ailelerimiz tümüyle aynı, nasıl dost olmayız?” An Lushan’ın Tarihi, olaylardan yaklaşık elli yıl sonra yazıldı. Bu metin, batılı tüccarların ilçelerde gizlice pazarlar kurup ona her yıl bir milyon değerinde yabancı mal getirdiğini anlatır. Metin ayrıca onun hu giysisiyle çift kişilik bir yatakta oturduğunu, tütsü yanarken hu kalabalığının yere kapandığını ve büyücü kadınların davul çaldığını anlatır. Yine metne göre An Lushan, hu’ları ilçelere gönderdi: ipek, kırmızı ve mor kaftan, balık biçimli nişanlı yaldızlı kese ve kuşakları milyonlarla satacaklardı. Bu, isyan için sekiz ya da dokuz yıllık bir yedek oluşturmak içindi. Çağdaş çalışmalar, isyanın karışık İranlı ve Göktürk çevrelerinde başladığı sonucuna varır. İsyanın arka planı köylü değil, askerî ve ticariydi. İsyan ayrıca bütün kuzeyin Soğd tüccar ağlarından yararlandı. 756’da Ordos’un altı hu ilçesindeki Soğdlular, onun adına Shaanxi’yi ele geçirmeye çalıştı. 757’de oğlu, aynı ilçelerin hu’larıyla Luoyang’dan kaçtı. Aynı yıl Liangzhou’da An Menwu önderliğinde bir isyan çıktı. Atlıları Soğdca čākar unvanını taşıyordu. Yakın zamanda bulunan Shi Siming’in mezarı, onun kendisini Zhaowu Huangdi, yani İmparator Jamūk (“mücevher”) olarak adlandırdığını gösterir. Bu unvan, Soğd prenslerinin unvanını Çin imparatorlarının unvanıyla birleştirir.

Sonrası

Tepki, bir halk olarak hu’ların üzerine çöktü. İmparatorluk birlikleri şehirleri geri aldıkça hu’ların öldürülmesini emretti. Pekin’de Gao Juren, öldürülen her hu için ödül verdi. Jie hu’ları yok edildi. Küçük çocuklar havaya atılıp mızrak uçlarında yakalandı. Büyük burunlu birçok adam yanlışlıkla öldürüldü. Tang şiiri ksenofilden ksenofobiye döndü. Baoyu ailesi, onunla aynı soyadı taşımanın utancıyla 756’da adını An’dan Li’ye çevirdi. Soğdlular uzak güneyden geldiklerini öne sürdü. Bir kuşak içinde kaynaklardan kayboldular. Uygur kağanının 762 ve 763’te Luoyang’da Maniheizm’e geçmesi tepkiyi durdurdu. Bu adımla Çin’deki Soğdlular, kendilerini Tang’ın reddedemeyeceği tek askerî gücün korumasına bıraktı.^[1] An Lushan, Soğd ve Türk kökenli, önde gelen bir Çinli askerî ve siyasi şahsiyetti. Başlattığı karışıklıklar, 757 başındaki suikastından sonra da sürdü.^[2]

An Lushan’ın kökeninin ve kariyerinin yeniden kuruluşu, Çin kaynaklarına ikinci elden dayanır.