Аре деген кытайлар Енисей кыргыздарынын башчысына берген ат. Ал 820-жылдардын тегерегинде өзүн хан деп атады жана 840-жылы уйгур кагандыгын талкалады.[1] Анын башка аты жазылган эмес.[1]

Аты жана наамы

Син Таң шу кыргыздар өз бийин Аре деп атайт дейт. Алар Аре уруу атын андан алышат.[1] Майкл Р. Дромп (Michael R. Drompp) бул атты фамилия да, наам да деп окуйт. Ал муну башка эч нерсе колдобой турганын жана ага туура келген эч бир байыркы түрк сөзү жок экенин белгилейт.[2] 2002-жылы Дромп кошумчалайт: кытай булактары уйгур бийлигинин убагы үчүн кыргыз башчысын хан эмес, Аре деп атайт. Тескерисинче, дейт ал, Карабалгасун стелласынын кытай текстинде ошол эле доордогу кыргыз башчысы хан деп аталат. Ал кытайлар Аре дегенди башчынын уруу аты катары да бергенин белгилейт. Ошентип баяндар карама-каршы келет. Аре наам эмес, жеке ат болушу мүмкүн.[3] Атты окуулар ар башка. Бири аны inal наамынын кытайча формасы деп эсептейт, экинчиси ата дегенди билдирген самоед сөзү деп, үчүнчүсү Аз уруу аты деп, төртүнчүсү бий дегенди билдирген түрк idi сөзү деп эсептейт. Бул окууларга сереп салган иште алардын бири да бекем эмес деген тыянак чыгарылат.[4] Бир казак окумуштуусу «ата» деген сөздү алган окууга кошулду. Бул көз караш боюнча aco адегенде чоң патриархалдык үй-бүлөнүн башчысын билдирген, мамлекет пайда болгондо бийлөөчүнүн наамына айланган.[5] inal жана уруу аты катары окууларга болгон бир жоопто үч пункт айтылат. Син Таң шу уруу башчыларын өз уруулары менен атайт, ал эми кыргыз бийин башка сөз менен атайт. inal менен Аз уруусунун ортосунда үндүк байланыш жок. Жана inal башка жерде мамлекеттин эмес, князьдыктын башчысын атайт.[6] 931-жылдагы бир кытай билдирүүсү ошол эле эки иероглифти бир түрктүн аты катары берет. Бирок ал жердеги туура форма А-шу окшойт, аны Асук (Asuq) деп окушкан.[2]

Уйгурлардын 758-жылдан кийин Bilga Ton Irkin наамын бергенинен 840-жылдагы согушка чейин кытай текст кыргыз башчысын Аре деп атайт.[1] Эки датанын ортосунда сексен жылдан ашык убакыт бар. Бир бийлик мезгили муну камтышы күмөн. Ошондуктан бул атты бир кишинин эмес, бийлөөчүнүн белгилениши катары кабыл алган жакшы. Согуштагы Аре 820-жылдардын тегерегинде хан наамын алган киши.[7]

Үй-бүлөсү

Анын энеси түргеш аял болгон, ал эне-катун болду. Анын аялы карлук ябгусунун кызы болгон, ал катун болду.[1] Экөөнүн тең аты аталган эмес. Окурмандар түргеш энесин кызыктай деп табышкан, анткени түргеш кагандыгы анын убагынан он жылдар мурун талкаланган.[8] Эки байланыш тең түштүк-батышты, Балкаш көлүнүн аймагындагы карлук жана түргеш жерлерин көрсөтөт. Кыргыздар бул жерлер менен соода кылып, алар менен союздаш болушкан.[9] Дромп бул үй-бүлөлүк байланыштар кыргыз башчысын 820-жылдардын тегерегинде хан наамын алууга үндөдү деп божомолдойт. Ал муну уйгурлардын бийлигин алсыраткан уйгур сарайындагы топтор жөнүндө да божомолдойт.[3]

Согуш

Уйгурлар алсырагандан кийин Аре өзүн хан деп атады.[1] Ага каршы жиберилген уйгур канцлери жеңген жок. Эки эл жыйырма жыл согушту.[1] Аре уйгур ханына анын бактысы түгөндү деп, өзү алтын чатырды алып, анын алдында жылкыларын чаптырып, туусун ошол жерге тикчүсүн айтты.[1]

840-жылы ал өзү майданга чыкты.[1] Ал уйгур ордосун жана алтын чатырды өрттөп, кенчти алып кетти. Ал Тайхэ ханбийкесин тапты. Андан кийин өз ордосун Лао тоосунун түштүгүнө көчүрдү.[1] Согуш Уйгур–кыргыз согушунда, ал эми 840-жылдагы чабуул Ордубалыктын кулашында баяндалат.

Сарайы

Кышында Аре самурдун бөркүн кийчү. Жайында төбөсү учтуу, четтери ороп бүктөлгөн, алтын тогосу бар бөрк кийчү.[1] Ал бир гана туу кармачу. Анын эли кызылды жактырчу.[1][10] Ал Көк тоодо бири-бирине кошулган кийиз чатырларда жашачу. Аларды дубал турчу жерде туруп, палисад курчап турду. Анын чатыры Мидичжи деп аталчу. Башка башчылардын чатырлары кичине болчу.[1] Бөлүмдөгү кыргыздардын сүрөттөмөсү ар башка доордогу баяндардан түзүлгөн. Ошондуктан бул саптар анын мурункуларын да сүрөттөшү мүмкүн.[11]

Элчилер жана уруунун катталышы

Аре Тайхэни коштоо менен үйүнө жөнөткөн. Уйгур ханзадасы Уцзе элчилерди өлтүрдү.[12] Таң сарайына башка жолу болбогондуктан, Аре жаңы элчи Чжуу Хэсуну жиберди. Император Уцзун бул элчини Бохай элчилеринен жогору койду.[1] Кыргыздар өздөрүнүн Хань генералы Ли Линден тарагандыгын, жана аны менен бирге Таң императорлорунун уруу атын дагы талап кылышты.[13] Сарай Арени императордук уруунун катталышына киргизүүнү буйруду.[1] Turkic Atlas элчилер жөнүндө элчиликтер макаласында баяндайт. Ал талап жөнүндө Ли Линден тараган тек макаласында баяндайт.

Аре Уцзенин уйгурларынын калдыктарына сокку уруу үчүн Таңдын аскерин сурады. Сарай аны Цзунъин Сюнъу Чэнмин хан кылып инвеститура берүү үчүн Ли Шини тандады. Бирок Уцзун Ли Ши жолго чыкканга чейин өлдү.[1] Акырында элчи Ли Е кыргыздарга Инъу Чэнмин хан наамын 847-жылы берди.[1]

Өлүмү

Аре ал кезде өлүп калган эле. Анын өз чиновниктеринин бири аны Хуэйчан жылдарында, 847-жылдын 6-февралына чейин өлтүрдү. Кабар Таң сарайына кийинчерээк гана жетти.[14] Син Таң шу 847-жылдагы инвеститура үчүн эч бир бийлөөчүнү атабайт.[1] Башка бир баянда Аре 847-жылы өлөт.[15] Дромп бул дата далилсиз берилгенин белгилейт.[16] Дромп өлтүрүү жөнүндөгү билдирүүнү Син Таң шунун Хуэйчан жылдары жөнүндөгү сүйлөмүнөн алат: 會昌中，阿熱以使者見殺，無以通於朝. Ал текстин тартибин өлүмдү элчи Чжуу Алп Солдун миссиясынан мурун коюп окуйт. Элчи борборго 843-жылдын 16-мартында жетти.[16][1] Ошол эле сөздөр Аренин элчилери өлтүрүлгөндүктөн сарайга жетүүгө жолу болгон эмес деп да түшүндүрүлөт. Turkic Atlas аларды ушул маанинде элчиликтер макаласында берет.[1]

Булактар туулган жылын да, жашын да бербейт.[1] Turkic Atlas анын Енисейде башкарган мамлекети жөнүндө Кыргыз кагандыгы макаласында баяндайт.

Эскертүүлөр

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  2. ^ a b Drompp 2005, p. 37
  3. ^ a b Drompp 2002, p. 482
  4. ^ Mokeev 2019, p. 31–34
  5. ^ Mokeev 2019, p. 31
  6. ^ Mokeev 2019, p. 32
  7. ^ Drompp 2005, p. 36–37
  8. ^ Barthold 1927, p. 15
  9. ^ Drompp 1999, p. 402
  10. ^ Mokeev 2019, p. 30
  11. ^ Golden 1992, p. 178
  12. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  13. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  14. ^ Drompp 2005, p. 158
  15. ^ Barthold 1927, p. 17
  16. ^ a b Drompp 1999, p. 403

Булактар

Адабият

  • Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
  • Michael R. Drompp, Breaking the Orkhon Tradition: Kirghiz Adherence to the Yenisei Region after A.D. 840 (1999)
  • Michael R. Drompp, The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest (2002)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Anvarbek Mokeev, Yenisey ve Altay Kırgızlarında siyasi unvan olarak aco ve idi terimlerinin menşesi ve anlamı (2019)
  • V. V. Barthold, Kirgizy: istoričeskij očerk [Киргизы: исторический очерк] (1927)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)

Байланыштуу

What links here18

Persons
Emperor Wuzong of Tang · Külüg Bagha · Li Shi (Tang envoy) · Princess Taihe
States
Yenisei Kirghiz Khaganate
Conflicts
Uyghur–Kirghiz War
Battles & Events
Kirghiz Embassies to the Tang (842–848) · Rescue of Princess Taihe (840–843) · Tang investiture of the Kirghiz (847) · The fall of Ordu-Balık, 840
Places
Kemijkat
Peoples
Az · Heichezi · History of the Turkic peoples · The Great Empires of the Steppe
Lineages
Are
Institutions and Titles
Furs and Musk among the Turkic Peoples · Women among the Turkic Peoples

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Аре хан.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/are-khan/

Last revised: 8 November 2026