Are, Çinlilerin Yenisey Kırgızlarının hükümdarına verdiği addır. Bu hükümdar 820 dolayında kendine kağan dedi ve 840’ta Uygur kağanlığını yıktı.[1] Onun için kayıtlı başka bir ad yoktur.[1]

Adı ve unvanı

Xin Tang Shu’ya göre Kırgızlar efendilerine Are der ve Are klan adını ondan alır.[1] Michael R. Drompp adı hem soyadı hem unvan olarak yorumlar. Adı destekleyen başka hiçbir şey olmadığını ve ona karşılık gelen bir Eski Türkçe sözcük bulunmadığını belirtir.[2] Drompp 2002’de şunu ekler: Uygur egemenliği dönemi için Çin kaynakları Kırgız hükümdarına kağan değil Are der. Ona göre Karabalgasun stelinin Çince metni ise aynı çağdaki bir Kırgız hükümdarına kağan der. Çinlilerin Are’yi hükümdarın klan adı olarak da verdiğini belirtir. Anlatımlar bu yüzden çelişir. Are bir unvan değil, bir özel ad olabilir.[3] Adın yorumları birbirinden ayrılır. Biri adı inal unvanının Çince yazımı sayar, ikincisi Samoyedce baba sözcüğü, üçüncüsü Az boy adı, dördüncüsü Türk dillerindeki idi (efendi) sözcüğü. Bu yorumları inceleyen çalışma hiçbirinin sağlam olmadığı sonucuna varır.[4] Kazak bir bilgin, sözcüğü “baba” olarak alan yoruma katıldı. Ona göre aco önce büyük bir ataerkil ailenin başı anlamına geliyordu ve devlet doğunca bir hükümdarın unvanı oldu.[5] inal ve boy adı yorumlarına verilen bir yanıt üç noktadan oluşur. Xin Tang Shu boy önderlerini boylarının adıyla anar, Kırgız efendisini ise başka bir sözcükle. inal ile Az boyu arasında sesbilgisel bir bağ yoktur. Ayrıca inal başka yerlerde bir devletin değil, bir beyliğin başını adlandırır.[6] 931 tarihli bir Çin raporu aynı iki karakteri bir Türk’ün adı olarak verir. Oradaki doğru biçim ise A-shu gibi görünür ve bu Asuq diye tanımlanmıştır.[2]

Uygurların 758’den sonra Bilga Ton Irkin unvanını vermesinden 840 savaşına kadar Çince metin Kırgız hükümdarına Are der.[1] İki tarih arasında seksen yıldan fazla vardır. Tek bir saltanatın bunu kapsaması pek olası değildir. Bu yüzden adı, tek bir adamın değil, hükümdarın adlandırması olarak almak daha doğrudur. Savaşın Are’si, 820 dolayında kağan unvanını alan adamdır.[7]

Aile

Annesi bir Türgiş kadınıydı ve katun ana oldu. Karısı bir Karluk yabgusunun kızıydı ve katun oldu.[1] İkisi de adlandırılmaz. Okurlar Türgiş annenin varlığını tuhaf bulmuştur, çünkü Türgiş kağanlığı onun zamanından onlarca yıl önce yıkılmıştı.[8] Her iki bağ da güneybatıya, Balkaş Gölü yöresindeki Karluk ve Türgiş topraklarına işaret eder. Kırgızlar bu topraklarla ticaret yaptı ve ittifak kurdu.[9] Drompp, bu aile bağlarının Kırgız hükümdarını 820 dolayında kağan unvanını almaya yüreklendirdiğini öne sürer. Aynı şeyi, Uygur gücünü zayıflatan Uygur yönetimi içindeki hizipler için de öne sürer.[3]

Savaş

Uygurlar zayıflayınca Are kendine kağan dedi.[1] Ona karşı gönderilen Uygur veziri kazanamadı. İki halk yirmi yıl savaştı.[1] Are, Uygur kağanına talihinin tükendiğini, altın çadırı alıp atlarını önünde koşturacağını ve sancağını oraya dikeceğini söyledi.[1]

840’ta sahaya bizzat çıktı.[1] Uygur ordugâhını ve altın çadırı yaktı, hazineyi götürdü. Prenses Taihe’yi buldu. Sonra kendi ordugâhını Lao Dağı’nın güneyine taşıdı.[1] Savaş Uygur–Kırgız Savaşı maddesinde anlatılır, 840 saldırısı ise Ordu-Balık’ın düşüşü maddesinde.

Hükümdarlık merkezi

Kışın samur bir başlık takardı. Yazın ise altın tokalı, tepesi sivri, kenarı kıvrık bir başlık takardı.[1] Tek bir sancak tutardı. Halkı kırmızıyı severdi.[1][10] Mavi Dağ’da, birbirine eklenmiş keçe çadırlarda yaşardı. Çadırları, duvarın duracağı yere kurulmuş bir çitle çevriliydi. Onun çadırına Midizhi denirdi. Öteki reislerin çadırları küçüktü.[1] Bölümün Kırgızları anlatan kısmı farklı tarihlerin anlatımlarından bir araya getirilmiştir. Bu satırlar bu yüzden selefleri için de geçerli olabilir.[11]

Elçiler ve klan kütüğü

Are, Taihe’yi bir refakatçi birliğiyle geri göndermişti. Uygur prensi Wujie elçileri öldürdü.[12] Tang yönetimine ulaşacak başka yolu kalmayınca Are yeni bir elçi, Zhuwu Hesu’yu gönderdi. İmparator Wuzong bu elçiyi Bohai elçilerinin üstünde saydı.[1] Kırgızlar, Han generali Li Ling’in soyundan geldiklerini ve bununla birlikte Tang imparatorlarının klan adına sahip olduklarını ileri sürdü.[13] Tang yönetimi, Are’nin imparatorluk klanının kütüğüne yazılmasını emretti.[1] Türk Atlası elçileri elçilikler başlığı altında anlatır. İddiayı ise Li Ling’den geliş başlığı altında anlatır.

Are, Wujie’nin Uygurlarının kalıntılarına vurmak için Tang birlikleri istedi. Tang yönetimi ona Zongying Xiongwu Chengming Kağan unvanını vermek üzere Li Shi’yi seçti. Ancak Wuzong, Li Shi yola çıkmadan öldü.[1] Sonunda elçi Li Ye, Kırgızlara 847’de Yingwu Chengming Kağan unvanını verdi.[1]

Ölümü

Are o zamana kadar ölmüştü. Kendi görevlilerinden biri onu Huichang yıllarında, 6 Şubat 847’den önce öldürdü. Haber Tang yönetimine ancak sonra ulaştı.[14] Xin Tang Shu 847 atamasında hiçbir hükümdarın adını vermez.[1] Başka bir anlatıma göre Are 847’de öldü.[15] Drompp bu tarihin kanıtsız verildiğini belirtir.[16] Drompp cinayet haberini Xin Tang Shu’nun Huichang yıllarına ilişkin cümlesinden alır: 會昌中，阿熱以使者見殺，無以通於朝. Metnin sırasını, ölümü elçi Zhuwu Alp Sol’un görevinden öncesine koyuyor diye anlar. Elçi başkente 16 Mart 843’te ulaştı.[16][1] Aynı sözlerin, Are’nin elçileri öldürüldüğü için Tang yönetimine ulaşacak yolu olmadığını söylediği de kabul edilir. Türk Atlası sözleri bu anlamda Elçilikler başlığı altında verir.[1]

Kaynaklar ne doğum yılı ne de yaş verir.[1] Türk Atlası, Yenisey üzerinde hükümdarlık ettiği devleti Kırgız kağanlığı başlığı altında anlatır.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  2. ^ a b Drompp 2005, p. 37
  3. ^ a b Drompp 2002, p. 482
  4. ^ Mokeev 2019, p. 31–34
  5. ^ Mokeev 2019, p. 31
  6. ^ Mokeev 2019, p. 32
  7. ^ Drompp 2005, p. 36–37
  8. ^ Barthold 1927, p. 15
  9. ^ Drompp 1999, p. 402
  10. ^ Mokeev 2019, p. 30
  11. ^ Golden 1992, p. 178
  12. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  13. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  14. ^ Drompp 2005, p. 158
  15. ^ Barthold 1927, p. 17
  16. ^ a b Drompp 1999, p. 403

Kaynaklar

Literatür

  • Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
  • Michael R. Drompp, Breaking the Orkhon Tradition: Kirghiz Adherence to the Yenisei Region after A.D. 840 (1999)
  • Michael R. Drompp, The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest (2002)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Anvarbek Mokeev, Yenisey ve Altay Kırgızlarında siyasi unvan olarak aco ve idi terimlerinin menşesi ve anlamı (2019)
  • V. V. Barthold, Kirgizy: istoričeskij očerk [Киргизы: исторический очерк] (1927)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler18

Kişiler
Emperor Wuzong of Tang · Külüg Bagha · Li Shi (Tang envoy) · Princess Taihe
Devletler
Yenisei Kirghiz Khaganate
Savaşlar
Uyghur–Kirghiz War
Muharebeler ve olaylar
Kirghiz Embassies to the Tang (842–848) · Rescue of Princess Taihe (840–843) · Tang investiture of the Kirghiz (847) · The fall of Ordu-Balık, 840
Yerler
Kemijkat
Halklar
Az · Heichezi · History of the Turkic peoples · The Great Empires of the Steppe
Soylar
Are
Kurumlar ve Unvanlar
Furs and Musk among the Turkic Peoples · Women among the Turkic Peoples

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Are Khan.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/are-khan/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026