Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Стела Орхондогу уйгур борборунун башкы көчөсүнүн чыгыш жагында турган. Шаар көптөн бери урандыга айланган болчу, ал эми орус экспедициясы ташты 1889-жылы тапкан. Башка сыныктар 1890 жана 1891-жылдары чыккан.[1]

Үч бет

Стелада үч текст бар: бири кытайча, бири согдчо, бири эски түркчө.[1] 1909-жылы үчүнчү тексттин тили уйгурча эмес, согдчо экени аныкталган.[2] Үчөөнүн ичинен эң жакшы сакталганы кытайча текст, окулганы да ошол гана.[1] Кагаз көчүрмөлөр чечмелеш үчүн Zongli Yamen мүчөлөрүнө берилген. Алардын натыйжалары Орхон эстеликтериндеги кытайча жазуулардын орусча жыйнагында жарыяланган, кытайча бет ошондон бери европалык тилдерге бир нече жолу которулган.[1] Согд жана эски түрк тилиндеги сакталып калганы өзүнчө даярдалып чыккан, бирок алар алда канча аз.[1] Руникалык текст катуу эскирген. Таштын башындагы беш сап гана окулат, алардын ар биринин биринчи тамгасы жок. Радловдун калыбына келтирүүсүндө алар мындай окулат: «Бул көктө qut тапкан уйгур каганы Alp Bilge Täŋri’нин жазуусу.»[3]

Таш тогузунчу кылымдын алгачкы он жылдыктарында оюлган көрүнөт.[1] Түрк доорундагы эстеликтердин бир тизмеси аны 825-жылга жатказат.[4]

Күбөлүк катары мааниси

Уйгур кагандыгынын тарыхындагы эки нерсе ушул ташка гана таянат, башка эч нерсеге таянбайт.

Биринчиси — манихейликти кабыл алуу. Кытай династиялык тарыхтары бул жөнүндө айтпайт. Бул уйгурлар үчүн өтө чоң мааниге ээ болгон, Кытай үчүн эч мааниси болгон эмес, ал эми тарыхтар ошого жараша тандаган. Карабалгасун жазуусу жана бир тутам Турфан документтери болбосо, Бөгү хандын бийлигиндеги эң чоң натыйжа берген чечим көрүнбөй калмак.

Кытайча бетте кийинки бир окуу жарым-жартылай толтурган боштук да бар. Манихейликтин киргизилиши жөнүндөгү бөлүктө эки иероглифтик боштуктан кийин hi-si-to иероглифтери келет. 1913-жылдагы котормочулар аларды андан жакшысын таппаганы үчүн «толук ыймандуулук» деп которушкан. 1929-жылдагы окуу аларды манихей чиркөөсүнүн беш даражасынын үчүнчүсү болгон ирандык mayistag, «устат», сөзүнүн кытайча транскрипциясынын аягы деп эсептейт. 731-жылы которулган кытайча катехизис ошол даражаларды санайт: он эки окутуучу, жетимиш эки епископ, үч жүз алтымыш устат, тандалгандар жана угуучулар.[5]

Экинчиси — экинчи династиянын негиздөөчүсүнүн тушунда уйгур мамлекетинин кайра орношу. Аны жазуу гана баяндайт.[1]

Уйгур кызматташ

Кытайча беттин жазылышына бир уйгур жардам берген. Кытайлар анын наамын Yinanzhu деп транскрипциялашат. Ал өзү жазган окуяларды өз көзү менен көргөн болушу мүмкүн, же аларды көргөн адамдардан укканы мүмкүн. Бул кытай тарыхтарынын бирине да жеткен окуяларга караганда окуяларга жакыныраак.

Мындай стелалардын авторлору чындыкка өтө көңүл бурушкан. Алардын баяндары, тил-жазуусу тарыхый эмес, эпикалык болсо да, адатта фактылык деп кабыл алынышы мүмкүн.

Эскертүүлөр

  1. ^ a b c d e f g Mackerras 1972
  2. ^ von Le Coq 1913, p. 4
  3. ^ Orkun 1994, p. 85
  4. ^ Tekin 2003, p. 20
  5. ^ Pelliot 1929, p. 248–249

Адабият

  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei (1894–1895, parts 1–3)
  • Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
  • Talât Tekin; Mehmet Ölmez, Türk Dilleri: Giriş (2003)
  • Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)

Articles resting on this source 10

Ancestor Cult · Bögü Khan · Huaixin's campaign against the Kirghiz · Kün Tengri · Manichaean Diet of the Uyghurs · Old Uyghur · Ordu-Balık · Orkhon valley · Uyghur Khaganate · Yaglakar

Байланыштуу

What links here9

Persons
Bayanchur Khan · Bögü Khan
States
Uyghur Khaganate
Conflicts
Uyghur–Kirghiz War
Battles & Events
Huaixin's campaign against the Kirghiz
Places
Ordu-Balık · Orkhon valley
Religions
Manichaean Diet of the Uyghurs
Sources
Tariat inscription

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Карабалгасун жазуусу.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/karabalghasun-inscription/

Last revised: 8 November 2026