Şahincilik

Irk Bitig’in dört falında şahinler geçer.^[1] Dördüncü falda şahin konuşur. Beyaz benekli bir kuştur ve sandal ağacına konmayı sever.^[2] Kırk üçüncü falda bir şahin nehir kuşlarını avlamaya çıkar ve yırtıcı bir kartal onu karşılamak üzere havalanır. Fal kötüdür.^[3] Bu falın fiili, kuş avlamaya çıkmak anlamına gelir.^[4] Kırk dördüncü falda çevirinin atmaca dediği bir kuş gökten bir tavşanın üstüne iner ve pençeleri yırtılmış olarak ayrılır. Tavşan kurtulur. Fal kötüdür.^[3] Bu falın atmacası için de ötekilerin şahinleri için de Türkçe sözcük aynıdır: togan kuš.^[5] Altmış dördüncü falda boynu beyaz, gri bir şahin geniş manzaralı bir kayanın üstüne konar ve yazı bir kavak ağacında geçirir. Fal çok iyidir.^[6]

Dördünün hiçbirinde bir insan kuşu besler ya da uçurur.^[7] Şahinler kendileri için avlanır. Fal kitabı onları bu yüzden avcının aracı olarak değil, avcı olarak gösterir.

Kaşgarlı Mahmud kuşu bir adamın elinde gösterir.^[8] 1070’lerde yazılan sözlüğü, yırtıcı bir kuş olan şahini, yani lāčin’i, ve sungur anlamındaki čaγri’yi sayar.^[8] Čaγri maddesindeki bir beyit bir av anlatır. Avcı sungurunu eline alır, çevik bir ata binip dağ keçilerinin peşine gider ve köpekleriyle yabanıl hayvanları ve tilkileri avlar.^[9] İki sözcük de adam adı olarak kullanılır.^[8] İki metin de Göktürk kağanlıkları için kanıt değildir. Irk Bitig Uygur dönemine, sözlük on birinci yüzyıla aittir.^[10]

Avcının elindeki şahin on birinci yüzyıl için tanıklıdır. Kendi başına avlanan şahin ise onuncu yüzyıl için tanıklıdır. Göktürklerin avı için kaynaklar hiçbir kuş adı vermez.