Irk Bitig, Eski Türkçe olup runik yazıyla kâğıt üzerine, kitap biçiminde yazılmış tek uzun metindir.[1][2] Öbür runik elyazmaları daha kısadır. Birkaçı Orta İran dillerindedir. Runik yazının geri kalanı taşta, kayada ve nesnelerin üzerinde durur.[3] 1990’da kâğıt üzerinde runik yazıyla yazılmış yaklaşık elli metin biliniyordu: otuz dördü Almanya’da, on ikisi İngiltere’de, ikisi Japonya’da, birer tanesi Sovyetler Birliği’nde ve Fransa’da.[4] Almanya’daki otuz dört parçanın beşi Eski Türkçe değil, Orta İran dilinde yazılmıştır.[5] Bu parçalar onuncu yüzyılın Maniheist ortamına yerleştirilmiştir.[6] Aynı yazı fal metinleri için de Maniheist metinler için de kullanılmıştır.[7] Bu kitap ise ciltlendi, taşındı ve içine yazıldı. Dunhuang’da duvarla örülmüş bir odada, on binlerce başka elyazmasıyla birlikte bırakıldı.

Elyazması

Kitap, elli sekiz yapraklık küçük bir ciltlemedir. Uç uca yapıştırılmış yirmi dokuz tabakadan yapılmıştır. Yüksekliği yaklaşık 13,6, genişliği 8 santimetredir.[1] Türkçe metin beşinci yaprağın arkasında başlar ve elli yedinci yaprakta biter. Metin yüz dört küçük sayfa tutar. Son iki sayfada kırmızı mürekkeple yazılmış bir kolofon vardır.[1] Önde ve arkada boş bırakılmış sayfalar sonradan Çince yazıyla dolduruldu. Çinli eller Türkçe metnin iki sayfasının kenarlarını da kapladı.[1] Metinde sözcükler çoğunlukla tek tek ayrılmıştır ve ünlüler taş anıtlardakinden daha sık yazılır.[8]

Kitap kendi adını verir. 101. sayfada ırk bitig, yani fal yazısı, yazılıdır. Elli yedinci falın sonuna eklenen nottan, ırk’ın her bir paragrafın adı olduğu anlaşılır.[1] Sözcük, kehanet ve alamet terimiyle ilişkilidir. Talih, şans ve rastlantı için kullanılan eski sözcükle aynı anlama geldiği belirtilir. Bu, kitabı kendi adıyla Kut ile aynı alana yerleştirir.[1]

Kitabın demirbaş numarası Or. 8212’dir. Aurel Stein onu Dunhuang yakınındaki Bin Buda Salonları’nda, duvarla örülmüş odada buldu.[1] Dili, genellikle Maniheist ny lehçesi denen çeşittir. Kitap, iç gerekçelerle dokuzuncu yüzyıla tarihlenir.[1][9] Lehçenin adı, eski damak genizsili ñ’nin yazımına dayanır: çoğu Uygur metni bu sesi y ile yazarken bu lehçe ny yazar. Böyle bir yazımın bir lehçeyi mi yoksa dilin daha eski bir evresini mi gösterdiği tartışmalıdır.[10]

Kolofon

Kolofon sayesinde bu elyazması, çoğundan daha kesin biçimde yerleştirilebilir. Kolofona göre kitap, bir kaplan yılında ikinci ayın on beşinci günü yazılmıştır. Bu tarih on iki yıllık döngüye aittir ve bir çağa bağlanmamıştır. Bu yüzden tarih 17 Mart 930’a ya da 4 Mart 942’ye çıkar.[1] 1993 tarihli yayın, dil nedeniyle dokuzuncu yüzyılı her iki tarihten de daha olası bulur.[11]

Kolofon, işin içindeki kişileri de adlandırır. Okumalar ayrılır. Kitabın uzun süre Isig Sangun ve Itachuk adlı iki mürit için yazıldığı sanıldı. Tekin kolofonu başka okur. Ona göre Tayguntan manastırında genç ve dindar bir mürit kitabı ağabeyi Sangun Itachuk, yani “general Itachuk” için yazmıştır ve yazıcı adsız kalır.[1] Zieme iki ağabey okur, Isig Sangun ve It Açuk, ve yazıcıya bir ad verir: İranlı bir ad olan Murwā Khurshid.[2] Her yorumda kolofon bir manastır ve bir gün verir. Bir bozkır elyazması için bu, kendisini alışılmadık ölçüde eksiksiz anlatan bir kayıttır.

Fallar

Kitapta numaralı altmış beş paragraf vardır. Her biri kısa bir sahnedir ve her biri aynı formülle kapanır: böyle bil, fal iyidir, ya da çok iyidir, ya da kötüdür.[1] Sahneler, yolda olan bir adamın dünyasıdır. Sarı atlı bir ulak ile koyu kahverengi atlı bir elçi iyi haber getirir.[1] Zengin bir adamın koyunu kaçar ve bir kurtla karşılaşır. Kurdun ağzı bir şekilde zehirli hâle geldiği için koyun sağ kalır.[1] Terk edilmiş bir konakta yalnız kalan dindar bir yaşlı kadın, yağlı bir kepçeyi yalayarak kendini hayatta tutar.[1] 15. falda yukarıda sis durur, aşağıda toz kalkar ve yavru kuşlar, yavru geyikler ve çocuklar yollarını şaşırır. Gök’ün lütfuyla hepsi üçüncü yılda sağ salim yeniden buluşur ve fal iyidir.[12] 33. falda bir adam keçeyi suya koyar. Metin ekler: daha çok dövün ve sıkıca bağlayın. Fal kötüdür.[13] İki fal ordu sözcüğünü, yani hükümdarın ordugâhını kullanır. 28. falda tahta oturmuş bir kağan bir ordu kurar ve ülkesi sağlam kalır. 34. falda düşmanı bozguna uğratmış bir kağan askerleriyle sevinç içinde ordusuna döner. İki fal da iyidir.[13] Türk Atlası bu iki satırı taş yazıtların yanına Ordu maddesinde koyar. Altmış beş falın yaklaşık kırkında konu bir hayvandır. Bunların arasındaki kuşlar doğan, ibibik, kartal, kuğu, kuzgun ve turnadır.[14]

Her falın başında üç daire grubu durur. Her grupta bir ila dört daire vardır.[15] Bu daireler, bir zarın üç atışının kaydı olarak anlaşılır. Zar, yan yüzlerinde bir ila dört daire işaretli bir çubuktur. Kitap da atışları yorumlama kılavuzu olarak kabul edilir.[16] Her biri dört olası sonuç veren üç atış, altmış dört bileşim verir. Kitapta ise altmış beş fal vardır, yani atışların üretebileceğinden bir fazla.[17]

Fallardan üçü Eski Türk dünyasının dinini ilgilendirir. Üçü de kendi maddelerinde ele alınır. Birincisi Çin imparatorunun sesiyle konuşur: Ben Tensi’yim, Gök’ün Oğlu’yum, sabah akşam altın tahtta otururum. Tensi, bir Türk fal kitabına taşınmış Çince bir unvandır.[1] İkincisi yol tanrısıdır. Alacalı bir ata biner ve kendisinden korkan iki yolcuyla karşılaşır. Onlara korkmamalarını söyler, çünkü ilahi lütfunu onlara verecektir.[1] On ikincisinde bir adam avda yere düşer ve gökte güçlü bir tanrı olduğunu söyler. Güçlü sözcüğü ärklig’tir. Türk Atlası Erklig maddesini, bu sözcüğün burada ad değil sıfat olmasına dayandırır.[1]

Güvenilirlik

Kitap, Göktürk kağanlıkları için bir kaynak değildir. Uygur dönemine aittir. Bazı Türkçe el kitapları yine de ona Göktürk kitabı der, çünkü runik yazıya Göktürk yazısı derler.[18] Sözcük dağarcığı, Maniheist ve Budist terimlerin dolaşımda olduğu bir dünyadan gelir. Kolofondaki manastır da bir bozkır kurumu değildir. Kitabın değeri daha dardır, ama gerçektir. Kitap, runik yazının Orhun anıtlarından iki yüzyıl sonra hâlâ yazıldığını, okunduğunu ve bir kitap için kullanıldığını gösterir. Bu anıtların ilahi sözcük dağarcığının da imparatorluk meşruiyetiyle ilgisi olmayan bir metinde yaşadığını gösterir. Bu sözcük dağarcığı arasında, yukarıda durup insanların aşağıda yaptıklarını duyan Tengri de vardır.[19]

Irk Bitig’de ölülerin efendisi yoktur. Umay yoktur, katmanlı gök yoktur, dünya ağacı yoktur.[1] Bunlar yeniden kurulmuş tabloya aittir. Yazıtlarla İslami kaynaklar arasındaki dönemden günümüze ulaşan tek uzun runik metne ait değildir.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Tekin 1993
  2. ^ a b Zieme 2000, p. 378
  3. ^ Erdal 2004, p. 7,40
  4. ^ Sertkaya 1990, p. 167–168
  5. ^ Sertkaya 1990, p. 172–173
  6. ^ Sertkaya 1990, p. 173
  7. ^ Edward 1993, p. 38
  8. ^ Şükürlü 1993, p. 133
  9. ^ Tekin 2003, p. 236
  10. ^ Erdal 2004, p. 12–13, 33–35
  11. ^ Tekin 1993, p. 1–2
  12. ^ Tekin 1993, p. 12–13
  13. ^ a b Tekin 1993, p. 16–17
  14. ^ Korkmaz 2026, p. 82–83
  15. ^ Tekin 1993, p. 3
  16. ^ Tekin 1993, p. 3; 113–114; 1437; von Gabain 2025, p. 3; 113–114; 1437; Seçkin 2015, p. 3; 113–114; 1437
  17. ^ Tekin 1993, p. 3; 114; von Gabain 2025, p. 3; 114
  18. ^ Ögel 1995, p. 571
  19. ^ Tekin 1993, p. 1438–1439; Seçkin 2015, p. 1438–1439

Literatür

  • Talat Tekin, Irk Bitig: The Book of Omens (1993)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Annemarie von Gabain, Eski Türk Edebiyatı (2025)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Kuban Seçkin, Irk Bitig: Toplumsal İyi ve Toplumsal Kötünün İnşasında İdeolojik Bir Fal Kitabı (2015)
  • Kadir Korkmaz, Irk Bitig’de Falın Niteliğini Belirleyen Bir Unsur Olarak Kuşlar ve Sembolik İşlevleri (2026)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)
  • Osman Fikri Sertkaya, Kâğıda yazılı Göktürk metinleri ve kâğıda yazılı Göktürk alfabeleri (1990)
  • Elisa Cebrailoğlu Şükürlü, Göktürk Yazıtlarında Kelimelerin Noktalanması Özellikleri (1993)
  • Tryjarski, Edward, Anonymity, Adaptation and Diffusion of the Asian and European Runic Scripts (1993)
  • Peter Zieme, Runik Harfli Birkaç Pasaj Üzerine Kimi Yorum Önerileri (2000)

Bu kaynağa dayanan maddeler 19

Erklig · Falconry · Felt · Hunting among the Göktürks · Old Turkic · Old Uyghur · Omens and Divination · Ordu · Soul Words · Stakes and Wagers · Tengri · Tengrism · The Battue · The making of Tengrism · The Old Turkic script · The Turkic languages · Umay · Water Cult · Yol Tengri

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler17

Kurumlar ve Unvanlar
Ordu · Post and Communication
Dinler
Erklig · Iye · Omens and Divination · Tengri · Tengrism · Water Cult · Yol Tengri
Diller
Old Turkic · Old Uyghur · The Old Turkic script
Gelenekler ve eğlenceler
Falconry · Hunting among the Göktürks · Stakes and Wagers · The Battue
Tartışmalar
The making of Tengrism

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Irk Bitig.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/irk-bitig/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026