Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Dîvân, Arapça yazılmış ve Arapça okuyanlara yönelik bir Türk dilleri sözlüğüdür. Moğol dönemi öncesinden günümüze ulaşan Türk dünyası anlatılarının en kapsamlısıdır. Yazarı malzemeyi yolda, dillerini kaydettiği halkların arasında topladı ve kitabı Bağdat’taki halifeye ithaf etti.[1] Kitap bir sözlükten fazlasıdır, çünkü yabancı bir okura, anadili Türkçe olan bir okurun açıklanmasına hiç ihtiyaç duymayacağı şeylerin anlatılması gerekir. Maddeler bu yüzden sözcüklerin yanında boyları, damgaları, bir takvimi, bir haritayı, atasözlerini, şiirleri ve yemek tariflerini de içerir.

Yazar

Maḥmūd ibn al-Ḥusayn ibn Muḥammad, bilinen adıyla Kâşgarlı, on birinci yüzyılın ilk yarısında Issık Göl yakınındaki Barskan’da doğdu. O sırada Orta Asya’ya ve Maveraünnehir’e hükmeden Karahanlı hanedanının bir oğluydu.[1] Kendi dediği gibi Türk halklarının arasında “kentlerini ve bozkırlarını dolaşıp lehçelerini ve uyaklarını öğrenerek” gezdi.[1]

Onda nadiren bir araya gelen iki şey buluşmuştu. Soylu doğmuş bir Türk’tü ve Arap beşerî ilimlerinde yetişmiş bir Müslüman’dı. Amacı, birinci geleneği ikincisinin terimleriyle açıklamaktı.[1] Onun zamanında Türkler İslam dünyasının egemen gücü olmuştu ve bunu girişte kendisi söyler: Tanrı, Talih Güneşi’ni Türklerin burcunda doğdurmuştu.[1] Kitabı, 1075 ile 1094 arasında hüküm süren halife el-Muktedî’ye ithaf etti. Yakın amacı, Abbasi sarayına kendi Selçuklu efendilerinin dilini ve âdetlerini anlatmaktı.[1]

Tarih

Kâşgarlı kitabın içinde kendini birden çok kez tarihler ve tarihler tam olarak uyuşmaz. bars maddesinde kitabı yazdığı yılın Muharrem 466 olduğunu, yani 1073 Eylül ya da Ekim’ine denk geldiğini ve yılan yılının başlamakta olduğunu yazar.[1] nagh maddesinde kitabı yazdığı yılın ‘69, yani ejderha yılı olduğunu yazar.[1] İthaf, aralığın öbür ucunu belirler, çünkü el-Muktedî ancak 1075 Nisan’ında hüküm sürmeye başladı.[1] Eser dolayısıyla 1073 ile 1077 arasında biçimlendi ve 1075’ten sonra sunuldu.

Yapı

Bir giriş bölümü, Türk sözlükbilimi ve lehçebiliminin ilkelerini sıralar. Aynı bölüm, lehçe gruplarının nerede durduğunu gösteren bir dünya haritası da içerir.[1] Kitabın büyük kısmı sözlüktür. Alfabetik değil, büyük Arapça sözlükleri örnek alan ayrıntılı bir kök kalıpları sistemiyle düzenlenmiştir.[1] Bu sistemde aynı eki taşıyan sözcükler bir arada düşer. Kâşgarlı bu yüzden kalıbın elverdiği her yerde dilbilgisine geçebildi. İkinci kitaptaki uzun bir bölüm, fiil sisteminin tamamını sıralar.[1]

Anlattığı dile Turkiyya der. Bu dil, esasen Karahanlı konfederasyonunun Çigil boyunun konuşmasıdır.[1] Karahanlı sarayına özgü sözcükleri Khāqāniyya diye işaretler.[1] İki lehçe grubuna eşit ağırlık verir. Biri, aralarında Çigil ve Tuhsi’nin bulunduğu asıl Türklerinki, öbürü, çoğu zaman Kıpçakları da kapsayan Türkmen ya da Oğuzlarınkidır.[1] Selçuklular Oğuzların Kınık boyundandı ve kitabın boy örgütlenmesi hakkında söylediklerinin çoğu Oğuzlarla ilgilidir.[1]

Kâşgarlı kendi lehçesi dışındaki lehçelerden de biçimler aktarır. Dîvân bu yüzden Türkçenin öteki erken çeşitlerinin en eski kanıtıdır.[2] Olumsuz ikinci çoğul kişi emrinin Oğuzca ve Kıpçakça biçimleri olarak koymaŋız ile kıymaŋız’ı verir. Oğuzların ve Kıpçakların, öbürlerinin kod- dediği yerde koy- kullandığını ekler.[3] Bu biçimler, on birinci yüzyılın ikinci yarısında en azından bazı lehçelerde d’nin y’ye dönüşmüş olduğunu gösterir.[4] Birinci kişi geçmiş zaman bardum ‘gittim’ biçimini Argulara bağlar. Oğuzlarda bardam, öteki Türklerde bardım der.[5] Mahmud modern anlamda bir saha araştırmacısı değildi, bu yüzden lehçeler konusunda ne kadar güvenilir olduğu henüz belli değildir. Kanıtları ikna edici görünür. Lehçeler hakkında söylediklerinin çoğu henüz modern ve karşılaştırmalı verilerle sınanmadı.[2]

Sözlüğün ötesindeki içerik

Dîvân’da, daha önceki hiçbir Türk kaynağında bulunmayan dört şey özellikle yer alır.

Birincisi boylar ve damgalarıdır. Oğuz alt boylarına ilişkin bir risale, her birini sürülerine basılan işaret olan tamga’sıyla birlikte verir.[1]

İkincisi hayvan takvimidir. Kaplanı anlatan bars maddesinde on iki yıllık hayvan döngüsünün on iki adı eksiksiz durur. Madde, hesabın İli’de nasıl başlatıldığını da anlatır.[1] Listenin tamamı, modern döneme kadar Türkçede yalnızca burada okunabilir. Yazıtlar yalnızca tarihlendirdikleri yılları verir.

Üçüncüsü halk etimolojileridir. Anlatı bölümleri önemli sözcükleri bir hikâyeyle açıklar ve bunların çoğu Orta Asya İskender efsanesine dayanır. En uzunu türkmän maddesinin altındadır.[1]

Dördüncüsü halkın yaşamıdır. Akrabalık ve toplumsal düzen, yemek tarifleri, halk ilaçları, halk inanışı ve âdetler maddelere dağılmıştır, çünkü bir sözcük bunlar olmadan bir yabancıya açıklanamaz.[1] Yiyecekler arasında, “çalkalanmış süt” diye açıklanan ayrān durur, ayranın en eski kaydı.[6] Kâşgarlı, Arap sözlükçüleri örnek alarak maddelerini cümlelerle, atasözleriyle ve şiirlerle de örnekler. Bu, yazıtlar dışındaki en geniş erken Türk şiiri külliyatıdır.[1]

Yazma nüsha

Dîvân tek bir yazma nüshada ve başka hiçbirinde günümüze ulaşmıştır.[1] Nüsha 1917’den önce İstanbul’da ortaya çıktı. Ali Emiri Efendi onu satın aldı ve ilk olarak Kilisli Rifat’ın yayımıyla basıldı. Eser hakkında bilinen her şey bu tek nüshaya dayanır.[1] Nüsha yazarın kendi eli değildir. Biraz sonradır.[2]

Güvenilirlik

Belirleyici olgu tarihtir. Kâşgarlı on birinci yüzyıl Karahanlı kullanımına tanıklık eder ve kağanlıklar 744’te sona ermişti. Orhun anıtları ile Dîvân arasında üç yüzyıl, bir din değişikliği ve bir yazı değişikliği vardır. Türk dünyasının ağırlık merkezi de Orhun’dan Maveraünnehir’e kaydı.

O boşluğun ötesine taşınan bir sözcük çok eski olabilir, ama geçiş bununla kanıtlanmış olmaz. Dîvân pek çok şeyin en eski tanığıdır. Ritüel uzmanı için qam sözcüğü bunlardan biridir.[1] Bir şeyin en eski tanığı olmak, o şeyin kadim olduğunu göstermekle aynı değildir. Yazıtlarla Dîvân’ın uyuştuğu yerde uyuşma sayılır. Yalnızca Dîvân’da bulunan bir sözcüğü Türk Atlası kullandığında bunu söyler.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Dīvān Lughāt al-Turk
  2. ^ a b c Erdal 2004, p. 8
  3. ^ Erdal 2004, p. 9, 20
  4. ^ Erdal 2004, p. 9
  5. ^ Erdal 2004, p. 16
  6. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 145

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)

Bu kaynağa dayanan maddeler 68

Afrasiab · Animism · Argu · Ayran · Balasaghun · Beg · Bread · Captives and the Unfree · Culture of the Turkic Peoples · Diplomacy of the Steppe Empires · Envoys and Embassies · Er At · Falconry · Feasts in Kashgari's Dictionary · Felt, Cloth, Leather and Wood in Kashgari's Dictionary · Fourteen (Köčürmä Oyun) · Funeral Games of the Caucasian Huns · Göktürk Games · History of the Turkic peoples · Hunting among the Göktürks · Iye · Kam (Turkic Shaman) · Kamos · Kara-Khanid Khanate · Khalaj · Kipchak · Kirghiz Iron and Gold · Knucklebones · Kumys · Kunçuy · Kut · Metals and Metalworking in Kashgari's Dictionary · Millet · Millet Beer · Oghur Turkic · Oghuz · Oghuz and Kipchak speech in Kashgari · Old Turkic · Old Uyghur · Ötüken · Peri · Polo · Qurut · Sacred Mountains · Salt among the Turkic Peoples · Scapulimancy · Shamanism · Sogdians · Soul Words · Stakes and Wagers · Tengrism · Terken · The Battue · The Iron Oath · The New Year on the Steppe · The Old Turkic script · The Turkic languages · The twelve-year animal cycle · Töre · Tuğ · Turkic Songs at the Tang Court · Tutmaç · Umay · Water Cult · Wood and Woodworking · Wrestling · Yada Stone · Yol Tengri

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler38

Kişiler
Afrasiab
Devletler
Kara-Khanid Khanate
Halklar
Khalaj · Kipchak · Oghuz
Kurumlar ve Unvanlar
Felt, Cloth, Leather and Wood in Kashgari's Dictionary · Metals and Metalworking in Kashgari's Dictionary · Salt among the Turkic Peoples · The Iron Oath · The twelve-year animal cycle
Dinler
Kam (Turkic Shaman) · Tengrism
Diller
Oghuz and Kipchak speech in Kashgari · Old Turkic · Old Uyghur · The Khalaj language · The Turkic languages
Yeme içme
Ayran · Bread · Kamos · Kumys · Millet · Millet Beer · Qurut · Tutmaç
Gelenekler ve eğlenceler
Er At · Falconry · Feasts in Kashgari's Dictionary · Fourteen (Köčürmä Oyun) · Hunting among the Göktürks · Knucklebones · Polo · Stakes and Wagers · The Battue · The New Year on the Steppe · Turkic Songs at the Tang Court · Wrestling
Kaynaklar
Kutadgu Bilig

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Dīvān Lughāt al-Turk.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/divanu-lugatit-turk/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026