Göktürklerde av

Zhou Shu, Göktürklerin su ve otun peşinde dolaştığını, keçe çadırlarda yaşadığını, hayvancılığı ve atışı ve avı işleri edindiğini söyler.^[1] Bei Shi cümleyi tekrarlar.^[2] Yeniden kurulan kağanlığın ilk Göktürkleri, zaferlerinden önceki yıllarda avla geçindi.^[3]^[4] Çin tarihleri kağanları barışta ve savaşın eşiğinde avlanırken gösterir. Yaylarının elinden alındığı bir halkın avla yaşayamayacağını da gösterir.^[5]

Yiyecek olarak av

Tonyukuk’un yazıtında kağanın ilk adamları Čogay’ın kuzeyindeki Kara Kum’da oturdu. Av ve tavşan yediler, halkın boğazı doldu.^[6]^[7] Av için kullanılan sözcük kiyik’tir, olağan çeviri onu geyik sayar.^[3]^[8] Avlanan yabanıl dört ayaklı bir hayvan için genel bir sözcüktür.^[9]

İşbara ve Sui elçisi

Zhou prensesi Qianjin, İşbara’nın ordugâhına götürüldüğünde, Sui Shu’ya göre Zhangsun Sheng onunla birlikte yardımcı elçi olarak gitti.^[10] O yıllarda gelen onlarca elçiden çoğuna İşbara nezaketsiz davrandı.^[10] Sheng’den hoşlandı, onunla sık sık avlandı ve onu bir yıl boyunca yanında tuttu.^[10] Bir keresinde iki kartal bir et parçası için dövüşerek havalandı, İşbara Sheng’e iki ok verdi ve onları vurmasını istedi.^[10] Sheng dörtnala atıldı ve kartalları birbirinin pençesine kenetlenmiş buldu. Tek atışla ikisini de deldi.^[10] İşbara çok sevindi.^[10] Oğullarına ve soylularına Sheng’le dost olmalarını söyledi. Ondan atıcılık öğrenmeyi umuyordu.^[10]

Avlar aynı zamanda bir görevdi. Sheng, İşbara’nın kardeşi, Çinlilerin Chuluohou dediği Bağa ile avlandı. Bu yolla ülkenin durumunu ve boyların gücünü öğrendi.^[10] Hepsini o sırada Zhou’nun başvezirliğini yapan, sonradan Sui imparatoru Wen olan adama bildirdi.^[10] Hikâyeyi yalnızca Sui tarihleri anlatır ve kendi ajanları için anlatır.

587’nin ilk ayında İşbara, Heng ile Dai arasında avlanmak için izin istedi. Bir günde on sekiz geyik öldürdü. Bir aydan biraz fazla sonra öldü.^[11] Av, Sui Shu’nun tek bir paragrafına dayanır.^[11]

Bahane olarak av

Jiu Tang Shu, Zhenguan’ın ilk yılı olan 627 için bir kar yağışı kaydeder. Kar İlig’in halkının koyun ve atlarını öldürdü ve onları aç bıraktı.^[12] İlig, Tang ordusunun bu anı kullanmasından korktu. Birliklerini Shuozhou’ya sürdü ve ortak bir av ilan etti, ama gerçekte savunmaya hazırlanıyordu.^[5] Tang saray mensupları bozulan yemini bir saldırıyla karşılamak istedi.^[12] Taizong reddetti: sıradan bir adam sözünü tutmalıdır, bir imparator ise daha da çok.^[12] Ortak av, iki tarafın silahlı adamlarının savaşmadan birbirine yakın durabildiği bir vesileydi.

Bir esirin av alanı

Tang, 630’da İlig’i tutsak aldıktan sonra İlig başkentte bitkin ve zayıf düştü.^[12] İmparator bunu gördü ve onu serbestçe avlansın ve tabiatını yitirmesin diye karaca ve geyik ülkesi dağlık Guozhou’nun valisi yaptı.^[5] İlig kabul etmedi. Bunun yerine ona general rütbesi, bir ev ve tarlalar verildi.^[12]

Yaylar ve oklar

Bilge Kağan’ın saltanatında Tang komutanı Zhang Zhiyun, teslim olmuş hanelerin silahlarını aldı ve onları nehrin güneyine taşıdı.^[12] Müfettiş Jiang Hui, yaylarının ve oklarının olmadığını, bu yüzden avlanamadıklarını söyleyen şikâyetlerini duydu. Silahları geri verdi.^[13] Xin Tang Shu, yay ve okun yasak olmasından şikâyet ettiklerini söyler. O anlatımda avla yaşamaktan başka yolları yoktu.^[14] Silahlarla Zhang Zhiyun’u Qinggang sırtında yendiler ve sağ yakaladılar.^[13]

Jiu Tang Shu ve Tongdian, aşağı yukarı aynı zamanda yaşlı danışman Tonyukuk’un ağzına bir konuşma koyar.^[13] Bilge Kağan şehir surları ve tapınaklar yapmak istedi, Tonyukuk ise Göktürklerin az olduğunu, Çinlilerin yüzde biri kadar bile olmadığını söyleyerek karşılık verdi.^[13] Ona göre yine de direnebilirlerdi, çünkü su ve otun peşinden gider, sabit bir meskenleri yoktu, atışı ve avı işleri edinmişlerdi ve hepsi silah kullanmak üzere eğitilmişti.^[13] Güçlü olduklarında ilerler ve akın ederlerdi. Zayıf olduklarında dağ ormanlarına saklanırlardı ve büyük bir Tang ordusu kendini harcayacak bir şey bulamazdı.^[13] Bilge Kağan ve halkı öğüdü doğru buldu.^[13] Konuşma yalnızca Çin tarihlerinden bilinir.

Av sırasında ordugâh

Batı kağanlığına son veren Tang seferinde Su Dingfang’ın ordusu, halkı o sırada ava çıkmış olan Aşina Helu’nun ordugâhına iki yüz li kala geldi.^[14] Su’nun birlikleri ordugâha saldırdı. On binlerce esir aldılar, davulları, sancakları ve silahları ele geçirdiler. Helu İli’yi geçip kaçtı.^[14]

Av ve inanç

Yenisey ve Moğolistan mezar yazıları avı ölünün işleri arasında sayar.^[15] Begre steli’nde ölü, yedi kurt öldürdüğünü, barïš’ı ve kökmäk’i öldürmediğini söyler.^[16] Bazı araştırmacılar esirgenen hayvanları kendi halkının, öldürülenleri başka halkların totemleri sayar, çünkü öldürülen bir düşmanın öbür dünyada katiline hizmet ettiğine inanılırdı.^[17] Bilge Kağan zamanında Tarduşların bir begi olan Kül İç Čor için dikilmiş bir Moğolistan taşı, onun yedi yaşında bir karaca, dokuz yaşında bir yaban domuzu öldürdüğünü söyler.^[18] Bu yaşlar, bir gencin erkek adını kazandığı avların yaşları olarak anlaşılır.^[18]

Irk Bitig’in altmış üçüncü falında kağan karacayı kendi eliyle yakalar. Bu, av hayvanının kanının dökülmemesi kuralına uygun olarak, önderin avın kan suçunu üstlenmesi diye görülmüştür.^[19] Eski Uygur Budist ve Maniheist metinleri avı bir günah sayar: avcılar, canlıları öldürenler arasında kuşçuların ve balıkçıların yanında durur ve cehennemlerde yeniden doğar.^[20]

Sonraki tanıklar

Irk Bitig Dunhuang’da bulundu ve büyük olasılıkla dokuzuncu yüzyılda yazıldı.^[21] On ikinci falında bir adam ava çıkar ve yere düşerek gökte güçlü bir tanrı olduğunu söyler. Fal kötüdür.^[22] Fiilin bir yorumu onu düşürür. Daha eski bir yorum onu dağda şamanca hileler yaptırır.^[23] Altmış üçüncü falında bir kağanın ordusu ava çıkar ve içinde bir çevirme av anılır.^[24] Dört başka falda bir şahin ya da atmaca görünür, birinde nehir kuşlarını avlar (şahincilik).^[25]

1070’lerde Kaşgarlı Mahmud sözlüğünde, addan türeyen bir fiile örnek olarak beg qušladı, “beg kuş avladı”, cümlesini verir.^[26] Aynı sözlük kralların tebaalarıyla yaptığı halka avı anlatır.^[27]

Turfan yakınındaki Bezeklik manastırının 9 numaralı tapınağındaki bir duvar resminde beyaz bir ata binmiş, zırhlı bir atlı görülür. Yanında bir tazı koşar, yanında silahlı adamlar vardır. Bir tarif, resmin bu kısmını ava çıkan bir prens olarak anlar.^[28] Başka bir tarif Bezeklik’teki benzer bir grupla ilgilidir: iki kadın tarafından karşılanan ve sekiz yoldaşın eşlik ettiği zırhlı bir atlı, yoldaşlar arasında bir köpek bakıcısı, bir baltacı, bir gürzcü, bir okçu ve bir sancaktar. Bu tarif atlıyı yaksha sınıfından bir koruyucu tanrı olarak tanımlar. İki tarif aynı resimle ilgili olabilir.^[29] Aynı duvarda zırhlı bir Lokapāla ve iblisler vardır. Resim Budist bir hücreye aittir ve tarihi belirsizdir. Bu yüzden Göktürklerde av için kanıt vermez.

Altıncı yüzyıldan sekizinci yüzyıla kadarki kaynaklar avı kıt yıllarda yiyecek olarak, kağanların eğlencesi olarak ve elçiler ile hileler için bir vesile olarak gösterir. Tonyukuk’un ağzına konan sözlerde av, kağanlığı bağımsız tutan yaşam biçiminin bir parçasıdır.

Notlar

^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
^ a b Tonyukuk inscription
^ Tekin 1968, p. 284
^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ Tonyukuk inscription
^ Tekin 1968, p. 283–284
^ Tekin 1968, p. 350
^ Tekin 1993, p. 38
^ a b c d e f g h i Sui Shu (Book of Sui), juan 51
^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ a b c d e f Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ a b c d e f g Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Tongdian, juan 198
^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ Tuncel 2023, p. 1124–1127
^ Tishin 2019, p. 202; 1126; Tuncel 2023, p. 202; 1126
^ Tuncel 2023, p. 1126, 1133
^ a b Tuncel 2023, p. 1127
^ Tuncel 2023, p. 1128–1129
^ Tuncel 2023, p. 1131
^ Tekin 1993, p. 1–2
^ Irk Bitig; Tekin 1993, p. 11
^ Tekin 1993, p. 32
^ Irk Bitig; Tekin 1993, p. 27
^ Irk Bitig; Tekin 1993, p. 9, 21, 27
^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 79
^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 281
^ von Le Coq 1913, pl. 31
^ Grünwedel 1920, i 63, 65

Kaynaklar

Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99 (after Wei Shu, Zhou Shu and Sui Shu)
Sui Shu (Book of Sui), juan 51, 84
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
Tongdian, juan 198 (after Sui Shu and Zhou Shu)
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
Tonyukuk inscription
Irk Bitig
Dīvān Lughāt al-Turk

Literatür

Talat Tekin, Irk Bitig: The Book of Omens (1993)
Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
Riza Tuncel, Eski Türk Avcılığının İnançsal ve Ritüelistik Boyutları (2023)
V. V. Tishin, K datirovke enisejskoj runičeskoj nadpisi Begre (E 11) [К датировке енисейской рунической надписи Бегре (Е 11)] (2019)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
Albert Grünwedel, Alt-Kutscha. Archäologische und religionsgeschichtliche Forschungen an Tempera-Gemälden aus buddhistischen Höhlen der ersten acht Jahrhunderte nach Christi Geburt (1920)