Çay, Uygurlara bir Çin malı olarak ulaştı. Elçileri çayı Tang sarayında satın alırdı.[1] Sekizinci yüzyılın sonunda yazan Tang görevlisi Feng Yan, çay içme âdetinin Çin’in kalbinden sınırın ötesine nasıl yayıldığını anlatır.[1] Geçmiş yıllarda, diye ekler, Uygurlar saraya gelirdi. Oraya çok sayıda seçme at sürer, çay satın alır ve evlerine dönerlerdi.[1] Xin Tang Shu bu notu, çay yazarı Lu Yu’nun biyografisinde tekrarlar.[2] İki Tang tarihinin Uygurlara ayrılmış bölümleri çaydan söz etmez.[3]

Feng Yan’ın anlatımı

Feng Yan’ın notları, yani Fengshi wenjian ji, altıncı bölüme çayla başlar.[1] Güneyin insanları, diye yazar, çay içmeyi severdi. Kuzeyliler ise başlangıçta az içerdi.[1] 713’ten 741’e kadar süren Kaiyuan döneminde bir Chan ustası, Tai Dağı’ndaki Lingyan manastırında meditasyon öğretti.[1] Öğrencileri uykudan kaçınacak ve akşamları hiçbir şey yemeyecekti. Usta hepsinin çay içmesine izin verdi.[1] Bundan sonra insanlar çayı yanlarında taşıdı ve gittikleri her yerde demledi. Bu alışkanlık âdet oldu.[1] Âdet Zou, Qi, Cang ve Di vilayetlerinden başkente yayıldı. Kentlerde birçok dükkân, ister dünyevi ister rahip olsun, parasını koyan herkese demlenmiş çay sattı.[1] Çay Yangzı ve Huai ülkelerinden tekneyle ve arabayla geliyordu.[1]

Chu’lu Lu Hongjian, çayın erdemleri ve nasıl demlenip kavrulacağı üzerine bir inceleme yazdı. Çay için yirmi dört araçtan oluşan bir takım da yaptı. Xin Tang Shu onun kişisel adını Lu Yu olarak verir.[4] Chang Boxiong incelemeyi genişletti. Feng Yan’a göre bundan sonra çay yolu o kadar yaygınlaştı ki sarayda onu içmeyen bir prens ya da görevli kalmadı.[1] Eskiler de çay içmişti, ama sabahtan akşama kadar içildiği kendi çağındaki tutkuyla değil.[1] Âdet orta ülkelerde başlamış ve sınırın ötesine akmıştı.[1] Sonra Uygurlara dair cümle gelir.[1] Geçmiş yıllarda Uygurlar saraya geldi, oraya çok sayıda seçme at sürdü, çay satın aldı ve evine döndü: 往年回鶻入朝，大驅名馬市茶而歸.[1] Feng Yan bunu da şaşılacak bir şey buldu.[1]

İpek karşılığı atlar

Feng Yan’ın cümlesindeki atlar, Uygurların Tang’a sattığı maldı. Jiu Tang Shu, 758’den 760’a kadar süren Qianyuan döneminden itibaren Uygurların ipek karşılığı at ticareti için defalarca elçi gönderdiğini söyler.[5] Her yıl gelirlerdi. Her at için kırk top ipek alırlardı, çoğu kez on binlerce at için.[5] Saray bu ticaretten zarar gördü. Uygurların ipeği hiçbir zaman yetmiyordu ve atlar bir işe yaramıyordu.[5] Xin Tang Shu atların zayıf ve hizmete elverişsiz olduğunu ekler.[6] İpek, Uygurların evlerine götürdüğü ana maldı. Çay, tüccarlarının satın aldığı öbür mallar arasındaydı.[7]

Feng Yan atları ve çayı aynı saray ziyaretlerine bağlar.[1] Çayın atların bedeliyle mi ödendiğini söylemez.[1]

Xin Tang Shu’daki not

Xin Tang Shu çayın hikâyesini, inzivaya çekilenler arasında yer alan Lu Yu biyografisinde anlatır.[2] Aynı çay ustaları, Lu Yu ve Chang Boxiong, buradadır. Aynı sahne de buradadır: Lu Yu’yu hor gören başsavcı Li Jiqing ile karşılaşma.[8] Sonra çay sevgisinin bir moda olduğunu söyler. O sırada, diye devam eder, Uygurlar saraya gelmiş ve ilk kez çay satın almak için oraya at sürmüştü.[2] Anekdotların sırası ve Uygurlara dair kapanış notu Feng Yan’ı izler. Bu yüzden bölüm ikinci bir tanık değildir. Feng Yan’ın “geçmiş yıllarda” yazdığı yerde Xin Tang Shu “ilk kez” der.[8]

Kağanlığın Uygurları, çayın Çin kaydında Tang sarayında alıcı olarak görünür. Bu not, bir Çinli görevlinin, bir Çin âdetinin ne kadar yayıldığına dair sözüdür. Uygurların çaylarını nasıl hazırladığını ve aralarında kimin içtiğini Çin kaynakları söylemez.[9]

Sınırın ötesinde çay

Çin’in çay satın alan komşuları yalnızca Uygurlar değildi. Tibetliler Tang döneminden itibaren çay aldı. Çay, Çin ile Tibet ilişkilerinde başlıca ekonomik mal oldu.[10] Bir araştırmaya göre Batı Asya halkları için çay içme alışkanlığı on üçüncü yüzyıldan önce kayıtlı değildir. Moğollar bu alışkanlığı oraya yaymış olabilir.[10] Uygurlara dair not bu yüzden çayın Çin dışındaki hikâyesinde erken bir yerde durur.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Fengshi Wenjian Ji, juan 6
  2. ^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 196
  3. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  4. ^ Fengshi Wenjian Ji, juan 6; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 196
  5. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  6. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  7. ^ Mackerras 1972, p. 47–48
  8. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 196; Fengshi Wenjian Ji, juan 6
  9. ^ Fengshi Wenjian Ji, juan 6; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  10. ^ a b Laufer 1919, p. 553

Kaynaklar

Literatür

  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Devletler
Uyghur Khaganate
Kurumlar ve Unvanlar
Raw Materials and Trade among the Turkic Peoples
Kaynaklar
Fengshi Wenjian Ji

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Tea among the Uyghurs.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/foods/tea-among-the-uyghurs/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026