Jiu Tang Shu (Eski Tang Kitabı)

Çeviri

Adı Duoji olan Shibi Kağan, Qimin Kağan'ın oğluydu.

Sui'nin Daye döneminde tahta çıktı. Dünya büyük bir karışıklık içindeydi ve Çin'den ona sığınanlar çoktu.

Halkı güçlü ve gürbüzdü. Doğuda Kıtanlar ve Shiwei'den batıda Tuyuhun ve Gaochang devletlerinin sonuna kadar hepsi ona bağlıydı.

Bir milyondan fazla okçusu vardı. Kuzeydeki Di halkları arasında böyle bir güç daha önce görülmemişti.

Yin Dağları'ndan başı dik bakıyordu ve Çin'i hafife alma niyeti taşıyordu.

Kağan, eskinin şanyüsü gibidir. Eşine katun denir, eskinin yanzhi'si gibidir.

Oğullarına ve kardeşlerine tegin denir, ayrı oymaklarda ordu yönetenlerin hepsine she denir.

Yüksek makamları Qulüchuo'dur, onu Abo, onu Xielifa, onu Tutun, onu Sijin izler. Makamları kuşaktan kuşağa, sabit bir sayı olmadan taşırlar. Baba ya da ağabey ölünce oğullar ve kardeşler miras alır.

Çeviri

Taizong, Saray Görevlisi Gao Shilian, Kançılarya Müdürü Fang Xuanling ve general Zhou Fan ile birlikte altı atlıyla Wei Nehri kıyısına koştu. Geçidin karşı yakasındaki Xieli ile konuştu ve onu antlaşmayı bozmakla suçladı.

Beyleri çok şaşırdı, hepsi attan inip sıra sıra eğildi.

Çok geçmeden ordunun geri kalanı da yetişti. Xieli ordunun heybetli görünüşünü gördü ve Sili'nin alıkonduğunu öğrendi. Bunun üzerine çok korktu.

Taizong su kenarında Xieli ile yalnız konuştu ve birliklere geri çekilip düzen almalarını işaret etti.

Xiao Yu bunun düşmanı hafife almak olduğunu düşünerek atının önünde ısrarla itiraz etti. İmparator şöyle dedi: “Ben bunu çoktan hesapladım. Bunu senin bilmen mümkün değil.

Göktürklerin bütün ülkelerini boşaltıp doğrudan Wei kıyısına gelmelerinin nedeni, devletimizde yeni iç sıkıntılar yaşandığını ve benim tahta yeni çıktığımı duyup bize karşı koymaya cesaret edemeyeceğimizi sanmaları olmalı.

Kapıları kapatırsam düşman mutlaka büyük yağmaya girişir. Güçlünün ve zayıfın dengesi bu tek hamleye bağlıdır.

Bu yüzden onları küçümsediğimi göstermek için tek başıma çıktım. Ayrıca ordunun heybetini sergiledim ki savaşacağımızdan emin olduklarını bilsinler.

Olay beklenmedik biçimde gelişti ve ilk planlarını bozdu. Bu kadar derine girdikleri için düşmanın kendi kendinden korkması gerekir.

Onlarla savaşırsak mutlaka kazanırız, barış yaparsak barış mutlaka sağlam olur. Asya Hunlarını boyun eğdirmek bundan başlıyor!”

O gün Xieli barış istedi ve bir fermanla kabul edildi. İmparatorluk arabası aynı gün saraya döndü.

Yiyou gününde yeniden şehrin batısına gitti, beyaz bir at kurban etti ve Bianqiao Köprüsü'nün üzerinde Xieli ile ittifak yemini etti. Xieli askerlerini alıp geri çekildi.

Çeviri

Dördüncü yılın birinci ayında Li Jing ilerleyip Eyang Sırtı'nda ordugâh kurdu ve geceleyin Dingxiang'a saldırdı. Xieli telaşa kapılıp şaşkına döndü ve karargâhını Qikou'ya taşıdı.

Hu reisi Kang Sumi ve diğerleri bunun üzerine Sui İmparatoriçesi Xiao ve Yang Zhengdao ile birlikte gelip teslim oldu.

İkinci ayda Xieli çaresiz kaldı ve hâlâ on binlerce askerle Demir Dağ'a kaçtı. Özür dilemesi için Zhishi Sili'yi saraya gönderdi ve bütün ülkesiyle bağlanmak istedi.

Taizong onu yatıştırmak için Honglu bakanı Tang Jian ile general An Xiuren'i yetki belgesiyle gönderdi. Xieli yavaş yavaş kendini güvende hissetti.

Jing fırsattan yararlanıp saldırdı, onu bütünüyle yendi ve devletini yok etti.

Xieli bin li giden bir ata binip tek başına yeğeni Shaboluo'nun boyuna kaçtı.

Üçüncü ayda sefer ordusu komutan yardımcısı Zhang Baoxiang adamlarıyla Shaboluo'nun ordugâhına ansızın geldi, Xieli'yi sağ yakaladı ve başkente gönderdi.

Taizong ona şöyle dedi: “Bana hizmet edenleri asla unutmam, bana kötülük edenleri ise sonunda anımsamam.

Suçların tartılırsa gerçekten küçük değildir. Ancak Wei Nehri'nde yüz yüze ittifak yemini ettiğimizden beri derin bir suç işlemedin. Bu yüzden bunu göz önüne alıyor ve seni suçlamıyorum.”

Ayrıca Xieli'nin hanesinin kendisine geri verilmesini emretti, onu Taipu Dairesi'nde konaklattı ve ona erzak verdirdi.

Xieli kederliydi ve umduğunu bulamıyordu. Bazen ailesiyle karşı karşıya oturup hüzünlü şarkılar söyleyerek ağlardı.

Çeviri

Batı Göktürkleri aslında Kuzey Göktürkleriyle aynı atadan gelir.

Başlangıçta Mugan ile Shabolüe Kağan arasında bir ayrılık çıktı ve bu yüzden ikiye bölündüler.

Ülkeleri Wusunların eski toprağıydı. Doğuda Göktürk ülkesine, batıda Leizhu Denizi'ne, güneyde Shule'ye, kuzeyde Han Denizi'ne uzanıyordu. Chang'an'ın yedi bin li kuzeyindeydi.

Yanqi Krallığı'ndan kuzeybatıya yedi günlük yolla güney saraylarına varılır, oradan tam kuzeye sekiz günlük yolla kuzey saraylarına varılır.

Tiele, Kucha ve Batı Bölgeleri'nin çeşitli Hu devletleri hep onlara bağlandı.

Halkları arasında Dulu ve Nushibi, Geluolu, Chuyue, Chumi, Yiwu ve başka soylar karışık olarak bulunur.

Âdetleri genel olarak Göktürklerinkiyle aynıdır, yalnızca dilleri biraz farklıdır.

Makamları arasında Yehu ve Tegin vardır. Bunlara hep kağanın oğulları, kardeşleri ve soydaşları atanır. Ayrıca Yijin, Qulichuo, Yanhongda, Xielifa, Tutun, Sijin ve benzeri makamlar vardır. Hepsi görevlerini kuşaktan kuşağa miras alır.

Çeviri

Tong Yehu Kağan cesur ve tedbirliydi, saldırıda ve savaşta ustaydı.

Kuzeyde Tiele'yi kendine kattı, batıda Perslere karşı durdu, güneyde Jibin ile komşu oldu. Hepsi ona bağlandı.

Yüz binlerce okçusu vardı, Batı Bölgeleri'nde üstünlük kurdu ve Wusunların eski topraklarına yerleşti.

Sarayını ayrıca Shi Krallığı'nın kuzeyindeki Qianquan'a taşıdı.

Batı Bölgeleri'ndeki devletlerin bütün krallarına Xielifa unvanını verdi. Ayrıca onları denetlemek ve yönetmek, vergi ve haraçlarını gözetmek için birer Tutun gönderdi.

Batıdaki Rong halkları arasında böyle bir güç daha önce görülmemişti.