Türk halklarına ilişkin kaynaklarda iki tür mal görünür. Demir, tuz, maden, kürk ve misk kendi topraklarından gelirdi. İpek, yeşim ve kumaş dışarıdan gelirdi. Kaynaklar ikinci türü birincisinden çok daha iyi anlatır.

Demir

Ana maddeler: Göktürklerde Demircilik, Göktürk Silahları, Çin’in Demir İhracatı Yasakları

Aşinalar Çin tarihlerine demirci olarak girer. Zhou Shu, onların Altın Dağ’ın güney yamacında Rouranların demircileri olarak yaşadığını söyler.[1] Altın Dağ Altay’dır.[2] 546’da Rouran kağanı Anagui, Bumin’in evlilik isteğine “Sen benim demirci kölemsin” sözleriyle karşılık verdi.[1] Altay, İç Asya’nın bakır, kalay, altın ve demir barındıran en zengin maden bölgelerinden biridir.

569’da Soğdiana’daki Göktürkler Roma elçisi Zemarkhos’a demir sundu.[3] Menandros, onların demir madenleri olduğunu göstermek istediklerini düşündü, çünkü aralarında demirin zor bulunduğu söylenirdi.[3]

Xin Tang Shu, Kırgızların ülkesindeki demiri anlatır. Orada altın, demir ve kalay vardır ve her yağmurdan sonra demir bulunur. Kırgızlar ondan silah yapar.[4] Kayıt, bu demirin düzenli olarak Göktürklere teslim edildiğini ekler.[4] Kayıt farklı dönemlerin haberlerinden oluşan bir yamadır ve teslimat 840’tan önceki döneme aittir.[5]

Kaynaklar Aşinaları demirci olarak adlandırır ve bir demir teklifini kaydeder. Hiçbir Göktürk demirci ocağını anlatmaz.

Tuz

Ana maddeler: Türk Halklarında Tuz, Karlukların Tuz Gölü

982 tarihli Hudûd el-Âlem, yedi Karluk boyunun tuzunu Tuz Köl denen bir gölden aldığını söyler.[6] Bunun hangi göl olduğu tartışmalıdır.[7] Tuva’da Uvs Nuur’un kuzeyindeki Dus-Dag’da bir kaya tuzu yatağı “çok eski zamanlardan beri” bilinir.[8] Mervezî, Kimeklerin kendi tuzu olmadığını söyler. Tüccarlar tuzu getirirdi ve bir maund karşılığında bir tilki ve samur postu alırdı.[9]

Göktürk çağının hiçbir kaynağı tuz işletmesini bildirmez ve hiçbiri Aşinaların bir tuz madenini anmaz. Bumin’in zamanında Altay çevresindeki topraklarda tuz işletmesi mümkündür. Bu kaydedilmemiştir.

Altın, gümüş ve bakır

Ana maddeler: Altay, Kafkasya Seferi, 627–629, Orhun Yazıtlarında Altın ve Gümüş, Türgeş ve Karluk Sikkeleri

Kırgızların ülkesinde altın ve kalay anılır.[4] Altay bakır, kalay ve altın barındırır. Hiçbir kaynak bir Göktürk madenini anlatmaz.

Altın ve gümüş Göktürklere başka yollarla ulaşır. Kül Tegin yazıtında kağan, Çinlilerin istenmeden altın, gümüş, ham ipek ve desenli ipeği o kadar çok verdiğini söyler.[10] Theophylaktos Simokattes, Göktürk devletinin İran’dan gelen ödemelerle zenginleştiğini söyler.[11] Onun sözleriyle Göktürkler “altın sedirler, masalar, kadehler, tahtlar, kaideler, at takımları, zırhlar dövdü”.[12]

Movses Dasxuranci’nin Albanya vakayinamesi, Kafkasya’daki bir kuzey ordusundan söz eder.[13] İran kralı Artaşir’in ikinci yılında, der vakayiname, kuzey prensi görevlilerini altın, gümüş, dövme demir ve bakır işinde usta zanaatkârlara gönderdi. Kur ve Aras’ın tüccarlarından ve balıkçılarından da ağır haraç aldı.[13] Vakayiname kuzey ordusunu Hazar diye adlandırır. Onun Göktürklerle ilişkisi tartışmalıdır.

Burada anılan kaynaklarda altın ve gümüş Göktürklere armağan, ödeme, ganimet ve haraç olarak ulaşır. Hiçbiri Göktürklerin çıkardığı altını ya da gümüşü kaydetmez.

İpek ve at

Ana maddeler: Sınır Pazarları, Uygurların At ve İpek Ticareti, Uygurlarda çay

Göktürkler Çin sınırında ilk kez tüccar olarak görünür. Zhou Shu, Bumin zamanında onların ipek ve ipek tiftiği için sınıra gelmeye başladığını söyler.[1] Evlilikle kağanlığa bağlı olan Kuzey Zhou ona her yıl yüz bin top ipek verirdi.[1] Ödemeler ipekle yapılırdı ve paranın ya da altının bunlara girmesi nadirdi.[14]

Göktürkler karşılığında at verirdi. 573’te ve 574’te yine Taspar Kağan Zhou’ya at gönderdi.[15] Bunların değeri Çin armağanlarının değerinin yalnızca bir kesriydi.[14] Altıncı yüzyıl Göktürklerinin kendi sürülerinin gereksiniminden fazla hayvanı olmuş olabilir. “Topraklarının ürünleri” olan armağanları at, koyun ve develerdi, saraylar bunların karşılığını ipekle öderdi.[16] Tulan Kağan zamanında boy reisleri Sui’ye on bin at, yirmi bin koyun, beş yüz deve ve beş yüz sığır gönderdi. Kısa süre sonra sınırda pazarlar istediler.[17] 727’de Tang, Bilge Kağan’a batıdaki Shouxiang kentinde bir pazar tanıdı.[18] Oraya her yıl Göktürklere armağan olarak yüz binlerce top ipek gönderilirdi.[18]

Uygurlar Tang’a ipek karşılığında at sattı.[19] Jiu Tang Shu, 758’den 760’a kadar her yıl geldiklerini ve her at için kırk top ipek aldıklarını, çoğu kez on binlerce at için aldıklarını söyler.[19] Tang ortalama olarak yılda 7.500 atı 300.000 top ham ipeğe satın aldı.[20] Çay, Uygur tüccarların aldığı öteki mallar arasındaydı.[21]

Kürk ve misk

Ana madde: Türk Halklarında Kürk ve Misk

Hudûd Toghuzghuzlar, Tukhsiler ve Kırgızlar için misk ve kürk, Kimekler için samur sayar.[22] Bilge Kağan’ın yazıtı, kağanın halkı için kazandığı mallar arasında kara samurları ve mavi sincapları anar.[23] 647’de Tiele boyları Tang’a yıllık vergiyi samur postu olarak ödeyecekti.[24] Xin Tang Shu, Kırgızların vergisinin samur ve sincap postuyla ödendiğini söyler.[4]

Yeşim

Ana maddeler: Rudan Tegin, Hotan

Yeşim bozkırdan gelmezdi. Han Shu, Hotan ülkesinde çok yeşim bulunduğunu söyler.[25] Tulan Kağan zamanında prens Rudan Tegin Sui sarayına Hotan yeşiminden bir asayla geldi ve imparator ona Çin rütbesi ve unvan verdi.[17] 843’te Kırgızların Tang tahtına sunduğu beyaz bir samur kürkü ve bir yeşim yüzük Taiyuan’daki Prenses Taihe’ye gönderildi.[26] Beş Hanedan döneminde Gançou Uygurları Çin’e çoğunlukla at satmaya gelirdi.[27] Getirdikleri yeşim ilçe yargıçlarına giderdi ve kuralın dışında onu satın alan çoğu kez cezalandırılırdı.[27]

Keçe ve kumaş

Ana madde: Keçe

Keçe, nem, ısı ve basınçla birbirine kenetlenmiş yündür. Çadırı örter, içindeki zemini oluşturur, ceketi astarlar ve eyer örtüsü olarak kullanılır. Sui Shu, Göktürklerin keçeden kubbeli çadırlarda yaşadığını söyler.[17][1]

Dokuma kumaş dışarıdan gelirdi. Xin Tang Shu, Kırgız kadınlarının yün, brokar, yünlü kumaş ve dimi giydiğini, bunları Anxi’nin, Beiting’in ve Arapların sattığını söyler.[4]

Tüccarlar ve yollar

Ana maddeler: Soğdlular, Göktürk-Sasani Ticaret Çatışması

Soğdlular en başından beri Göktürk kağanlarının yanında durdu.[28] Kağanlığın ticari çıkarlarını yönettiler ve onu, Göktürklerin Çin’den çektiği ipeğin son pazarı olan Konstantinopolis’e doğru ittiler.[29] 560’larda İran’ın Hüsrev I’i Göktürklerin ipeğini ve elçilerini geri çevirdi.[30] Göktürkler ipeklerini ve elçilerini İran’ın çevresinden dolandırarak Konstantinopolis’e göndererek karşılık verdi.[31]

Karlukların ülkesinde Hudûd, Mirki’yi tüccarların uğradığı bir köy, Kirminkath’ı da her yerden tüccarların yerleştiği büyük bir köy olarak anar.[32]

Kaynaklar malların değişimini üretimlerinden çok daha iyi anlatır. Göktürklerin madenleri, taş ocakları ve tuz işletmeleri, varsa, anlatılmaz.

Notlar

  1. ^ a b c d e Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ Golden 1992, p. 120
  3. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 117
  4. ^ a b c d e Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  5. ^ Golden 1992, p. 178
  6. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 54,98
  7. ^ Minorsky 1970, p. 28,184
  8. ^ Mongush 2016, p. 67
  9. ^ al-Marwazī early 12th c., p. 32; Minorsky 1942, p. 32
  10. ^ Kül Tegin inscription
  11. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, iii.6.10–11, pp. 80–81
  12. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, iii.6.11, p. 81
  13. ^ a b Movsēs Dasxurancʿi; Dowsett 1961, II.16, p. 104
  14. ^ a b Sinor 1990, p. 307
  15. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 5
  16. ^ Ecsedy 1968, p. 138,141
  17. ^ a b c Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  18. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  19. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  20. ^ de la Vaissière 2005a, p. 309
  21. ^ Mackerras 1972, p. 47–48
  22. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 94,96,99
  23. ^ Bilge Khan inscription
  24. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 198
  25. ^ Han Shu, juan 96
  26. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 83
  27. ^ a b Jagchid 1989, p. 168
  28. ^ Golden 1992, p. 122
  29. ^ Golden 1992, p. 128
  30. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 46–47
  31. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 47–49
  32. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 97,98

Kaynaklar

Literatür

  • Sharaf al-Zamān Ṭāhir al-Marwazī, طبائع الحيوان Ṭabāʾiʿ al-Ḥayawān (early 12th c.)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Ildikó Ecsedy, Trade-and-War Relations between the Turks and China in the Second Half of the Sixth Century (1968)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Charles J. F. Dowsett (trans.), The History of the Caucasian Albanians by Movsēs Dasxuranci (1961)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
  • V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)
  • V. Minorsky, Sharaf al-Zamān Ṭāhir Marvazī on China, the Turks and India (1942)
  • Andrei A. Mongush (Андрей Александрович Монгуш), О геологическом значении некоторых топонимов Тувы (O geologicheskom znachenii nekotorykh toponimov Tuvy; On the geological roots of some toponyms in Tuva) (2016)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Halklar
History of the Turkic peoples
Kurumlar ve Unvanlar
The Economy of the Steppe Empires · Trade Routes of the Steppe

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Raw Materials and Trade among the Turkic Peoples.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/raw-materials-and-trade-among-the-turkic-peoples/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026