Uygur Kağanlığı

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Uygurlar, Tiele halklarından, yazıtlardaki Dokuz Oğuz’dan biriydi. Bir yüzyıl boyunca doğu bozkırının gücü oldular. 744’te önderleri Kutlug Bilge Kül (Guli Peiluo), Basmıllar ve Karluklarla birlikte İkinci Göktürk Kağanlığı’nın son kağanını devirdi. İttifak zaferinden uzun yaşamadı. Uygurlar ve Karluklar Basmıllara yöneldi ve onları boyunduruk altına aldı. Ardından Uygurlar doğudaki Karlukları denetimlerine aldı ve bozkırda yalnız kaldı. Orhun’dan, sonraki kaynakların Karabalgasun dediği yerdeki surlu bir başkentten 840’a kadar hüküm sürdüler. O yıl Kırgızlar yüz bin atlıyla Yenisey’den indi, kağanı öldürdü ve hükümdarlık merkezini yaktı.^[1]

Kurucularının yazıtı Göktürklerin gök ve yer inancını yineler. Yazıt, Ötüken’i devletinin merkezi olarak anar. On üçüncü yüzyıl tarihçisi Cuveynî bir Uygur köken öyküsü aktarır. Öyküde Tola ile Selenge’nin birleştiği yerde iki ağaç durur, bir höyük vardır ve beş çocuktan Buğu Tegin, “geyik prens”, kağan seçilir. Noin Ula mezarlarından bir gümüş levha, höyük üzerinde iki ince ağaç arasında geniş boynuzlu bir hayvanı gösterir. Bu levha, öykünün erken bir biçimi olarak okunmuştur.^[2]

Kaynaklar

Süreklilik gösteren anlatımlar Çincedir. Jiu Tang Shu’nun 195. bölümü, Tang döneminde Uygur siyasi tarihinin kronolojik bir anlatımıdır. Xin Tang Shu’nun 217. bölümü iki kısımdan oluşur. Birinci kısım tarihi 814’e kadar getirir. İkinci kısım onu tamamlar ve imparatorluğun boylarına, Uygurlarla akraba halklara ve onları Karabalgasun’dan süren Kırgızlara dair notlar ekler. Eski tarih çok daha kesin tarihlenir, çoğu kez ay ya da gün verir. Yenisi ise nadiren yıldan fazlasını verir. Yeni tarih daha kısadır, ama eskisinde bulunmayan malzeme içerir. İkisi de hemen tamamen dört hükümdarlığın, Suzong, Daizong, Dezong ve Muzong’un Gerçek Kayıtlarına (Shilu) dayanır. Kaydın ağırlığı da buna göre dağılır. Eski tarihin imparatorluk anlatımının yaklaşık yüzde doksan beşi 756’dan 795’e ve 821’den 822’ye kadar olan yıllara aittir. Bu yıllar birlikte imparatorluğun sürdüğü yüzyılın yarısından azdır. Çinliler Uygurları değil, Çin’deki Uygurları yazdı. İmparatorluğun iç tarihinin en sonuçlu olayı olan kağanın Maniheizm’e geçişi hiçbir Çin kaynağında anılmaz. Uygur adı da kapsamını değiştirdi. Sekizinci yüzyılın ortasından dokuzuncu yüzyılın ortasına kadar bu ad, Göktürklerin ardından gelen yüksek Moğolistan Türk imparatorluğunu anlattı. Sonra Turfan bölgesindeki krallığın adı oldu.^[3]

Çinlilerin dışarıda bıraktığını iki taş ve bir yolcu tamamlar. 1909’da Kuzey Moğolistan’da bulunan Şine-Usu yazıtı, ikinci kağanın savaşlarını birinci tekil kişiyle anlatır. Üç dilli Karabalgasun yazıtı 1889’da bulundu. Çince metni en iyi korunmuş olanıdır. Yazıt, Maniheizm’in getirilişi ve imparatorluğun ikinci hanedanı altında yeniden kuruluşu için tek erken kaynaktır. Müslüman yazarlar arasında Uygurlar hakkında 840’tan önce bilinen her şey Tamim ibn Bahr’a dayanır. Tamim, Karabalgasun’u kendi gözüyle gördü. Anlatımı kayıptır ve alıntılar içinde günümüze ulaşmıştır.

Uygur dönemine ait başka metinler parçalar hâlinde ya da tartışmalı okumalarla günümüze ulaşmıştır. Tes dikili taşı kırıktır, Hoyto Tamir’in boyayla yazılmış runik metinleri kopyalardan bilinir, Ulaangom mezar taşı ise Uygur harfleriyle işlenmiştir, ama kağanlıktaki yeri şüphelidir.

Tarih (744–840)

Göktürk anıtları Uygurları yalnızca bir kez anar. Buradan Uygurların, öteki Türk halklarının aksine, Göktürk kağanına itaat ettiği, haraç ödediği ve sessiz yaşadığı sonucuna varılmıştır. Bilge Kağan Oğuzlarla uğraşırken Selenge üzerindeki Uygurlara karşı yürüdü. Uygurların elteber’i yüz kadar adamla doğuya kaçtı. Bazı araştırmacılara göre ele geçirilen sürüler, hayvan kaybının ve Oğuzlarla savaşın Göktürk ordugâhına getirdiği kıtlığı sona erdirdi, böylece sefer iktisadi bir amaç taşıyordu.^[4] Jiu Tang Shu önceki önderleri adlarıyla verir. Reis Shijian ölünce boy, oğlu Pusa’yı seçti. Pusa cesur ve plan yapmakta iyiydi. Zhenguan’ın ilk yıllarında Xueyantuo ile birlikte Göktürklerin kuzey sınırına akın etti. İlig Kağan’ın oğlu Yukuk Şad, 100.000 atlıyla ona karşı yürüdü, Pusa onu Maliao Dağı’nda 5.000 adamla yendi ve Tianshan’a kadar kovaladı.^[1]^[5]

Devleti Kutlug Bilge Kül (Guli Peiluo) kurdu. Ona biçimini veren, 747’den 759’a kadar hüküm süren oğlu Bayanchur (Moyanchuo) oldu. Bir sayıma göre Uygurlar, Karluklar ve Basmıllar Göktürklerin son önemli hükümdarını 742’de bozkırdan sürdü.^[6] Kutlug Bilge Kül (Guli Peiluo) Basmılları yendi ve 744’te kağan unvanını aldı.^[7] Şine-Usu yazıtına göre huzursuz Basmıllar ve Karluklar üzerindeki Uygur hâkimiyetini sıkılaştırdı. Başkenti ve sarayı, bir de Selenge üzerinde ikinci bir şehri yaptıran da oydu. En büyük oğlunu, 755’ten 763’e süren An Lushan isyanına karşı Tang’a hizmet etmesi için gönderdi.^[7] 757’de Uygur birlikleri Chang’an ile Luoyang’ın geri alınmasına yardım etti ve Luoyang’ı üç gün yağmaladı. Şehrin ileri gelenleri onları durdurmak için on bin top ipek ödedi.^[8] Uygurlar iki şehirde kendilerine ait yerleşimler de istedi. Bunlar ancak çok büyük armağanlar sunulduktan sonra önlenebildi.^[9] İkinci oğlu Bögü (Mouyu) 759’dan 779’a kadar hüküm sürdü. İmparatorluğu gücünün doruğuna ve aynı zamanda dönüm noktasına getirdi. 762 ve 763’te Luoyang’daydı. An Lushan’ın isyanına karşı Tang’a yardım etmek için oraya gelmişti. Orada Mani’nin izleyicileriyle karşılaştı ve din değiştirdi. Kısa süre sonra inancı halkına zorla kabul ettirdi.^[10] Kendi hükümdarlık merkezinde direnişle karşılaştı. Tebaasını onarlı gruplar hâlinde örgütlemeyi gerekli buldu: her grupta bir kişi diğer dokuzunun ruhlarından sorumluydu. Maniheizm bir Soğd dinidir. Benimsenmesi, Uygur hükümdarlık merkezindeki Soğdluları devlet içinde devlet gibi bir konuma yükseltti. Soğdlular tüccar, inşaatçı ve danışmandı. İzleri Uygur yapılarının kalıntılarında durur.

Soğdlular Bögü’nün sonunu getirdi. 779’da ona, ölen bir Çin imparatorunun yasından yararlanıp Çin’i işgal etmesini önerdiler. Baş veziri ve kuzeni Tun Bagha (Dun Mohe) plana karşı çıktı. Tun Bagha akımın kendi aleyhine döndüğünü gördü. Kağanı Soğd danışmanlarının çoğuyla birlikte öldürdü ve tahta çıktı.^[10] Çin yönetimi onu 780’de tanıdı ve 789’a kadar hüküm sürdü.^[10] Soğdlulara karşı bir yönetim dönemi izledi. Büyük olasılıkla Maniheizm’den bozkırın eski kültlerine de bir dönüş yaşandı. Tun Bagha’nın (Dun Mohe) 789’daki ve halefinin 790’daki ölümünden sonra imparatorluk geriledi. Merkezde hüküm süren Yaoluoge boyunun yetkisi bir generale geçti. Batıda aynı general Beiting’i Tibetlilere karşı elinde tutamadı. Henüz gençlik çağındaki bir kağan adına naiplik yaptı. 790’da Beiting’i kurtarmak için iki kez girişti, ikisinde de başarısız oldu.^[11]

795’te taht başka bir boya, Xiedie’ye geçti. Çinlilerin Huaixin dediği bu boyun kağanı büyük olasılıkla Beiting’i kaybeden generaldi. Bir Çin kaynağı onun Çinlilerin Xiedie yazdığı Ediz boyundan olduğunu söyler. Aynı kaynağa göre kağan olunca Yaglakarların soyadını aldı. Ayrıca Tun Bagha’dan (Dun Mohe) beri gelen kağanların oğullarını, torunlarını ve genç akrabalarını Tang sarayına gönderdi.^[12] Onun döneminde imparatorluk toparlandı. Beiting geri alındı. Uygurların erişimi Fergana’ya kadar genişledi. Soğdlularla Maniheistler nüfuzlarına yeniden kavuştu. Beiting daha 791 ya da 792’de, o hâlâ vezirken Tibetlilerden geri alınmıştı. Çoğu anlatımda ise Tibetliler onu çok daha uzun süre elinde tutar.^[13] Karabalgasun steli’nin Çince metni, 808’den sonra yazılmış olup, bir kağanın imparatorluğu yeniden kurmasını anlatır. Bu kağan, ikinci hattın bu kurucusu olabilir. Bir başkası onu biraz daha sonraya tarihler.^[13] Çinlilerin Baoyi dediği halefi 808’den 821’e kadar hüküm sürdü. Devlet batıda hâlâ güçlüydü ama artık geriliyordu. Hükümdarlık merkezi lükse kapılmıştı, Tibetli komşuları ise kendine güvenini artırıyordu. Çoğu anlatım bu hattın kurucusunun ölümünü ve dolayısıyla Baoyi’nin tahta çıkışını 805’e koyar. Kağanların ardıllığını inceleyen bir çalışma 808’i savunur ve sonraki çalışmalar onu izler.^[13] Bir Maniheist ilahi kitabı Beiting, Koço, Kuça, Aksu, Kaşgar ve Karaşar’ın ileri gelenlerini anar. Bu, o yerlerde güçlü bir Uygur nüfuzuna işaret eder, ama zorunlu olarak doğrudan egemenliğe işaret etmez. Kimileri metni Baoyi’nin saltanatına, kimileri ise Hesa’nın saltanatına (824–832) tarihler.^[14]

821’den sonra imparatorluk dağıldı. Kuzeyde Kırgızlarla savaş, hükümdarlık merkezinde entrika, ülkede isyan vardı. 839’da kötü bir mevsim ve sert bir kış, her şeyin dayandığı hayvan sürülerinin büyük bölümünü öldürdü. Her iki Çin tarihi de sonu kaydeder, ama ikisi uyuşmaz. Eski tarihte, dışarıda askerler tutan bir vezir, iki komplocunun idam edilmesine duyduğu kin yüzünden 839’da kağanı öldürdü. Yerine bir başkasını geçirdi.^[1] Vezirden nefret eden bir general Kırgızlara kaçtı.^[1] Yüz bin Kırgız atlısının başında Uygur kalelerine saldırdı. Yeni kağanı öldürdü, veziri başını kestirdi, hükümdarlık merkezini yaktı ve neredeyse yok etti. Uygurlar barbar ülkelerine dağıldı.^[1]^[15] Yeni tarihte ise vezir bazı Shatuoları kağana karşı yönlendirdi. Kağan canına kıydı ve halk onun yerine bir prens çıkardı.^[16] O yıl kıtlık, salgın ve yoğun kar vardı ve koyunların ve atların çoğu öldü.^[16] 840’ta yeni bir imparatorun tahta çıkışını bildirmeye gelen Tang elçisi devleti karışıklık içinde buldu.^[16] Ardından general ve Kırgızlar, birlikte yüz bin atlı, kalelere saldırdı. Kağanı öldürdüler, veziri idam ettiler ve hükümdar ordugâhını ateşe verdiler. Bütün boylar dağıldı.^[16] Hayatta kalanlar çeşitli yönlere gitti. Bir anlatıma göre on beş boydan oluşan bir grup, Eylül 840’ta reisi ve beş yeğeninin önderliğinde Karluklara gitti ve bu grubun bir kolu Tibetlilere ve Anxi’ye geçti. Başka bir grup, Kırgızların 848’de sürdüğü Shiwei’ye sığındı. On üç boy Sarı Irmak’a gitti ve 847’de Kırgızlar ile Çinliler tarafından dağıtıldı. Küçük gruplar Kıtanlara, Moğollara ve Tunguzlara katıldı.^[17] Aynı iki ana hareketi bir Türk Oğuz tarihi de verir. On üç Uygur boyu Çin sınırına kaçtı, on beşi batıya gitti, bir kısmı Tibet’e ve oradan Gansu’ya, bir kısmı Tianshan’a.^[18] Batıdaki gruplardan birinin hükümdarı 848’e gelindiğinde kağan unvanını almıştı ve Tang yönetimi onu 856’da tanıdı.^[19] Bazı araştırmacılar Kırgızları Moğolistan’da hüküm süren son Türk halkı sayar.^[20] Yeni tarihin derleyicisi hoşnutluk gibi görünen bir cümleyle bitirir. Cümleye göre onların devleti sonunda bir daha ayağa kalkmadı.^[16]

Halklar ve hükümdarlık merkezi

Kuruluşta nüfusun çekirdeğini dokuz Türk boyundan oluşan bir birlik, Toquz Oghuz ya da Dokuz Soyadı oluşturuyordu. Bunlar Uygurlar, Bugular, Hunlar, Bayırkular ve Tongralar ile Sijieler, Qibiler, Abusiler ve Gulunwugulardı.^[21] Çinliler hepsini Tieleler arasında sayar. Son ikisi ancak 742 civarında ötekilerle eşit tutuldu.^[21] 788 tarihli bir elçiliğe Ediz boyundan bir görevli başkanlık etmişti. Edizler demek ki o sırada birliğe dahildi. Karabalgasun steli’nin Çince metni ise 808’den sonra yazıldığı hâlde kağana hâlâ “Dokuz Soyadın Kağanı” der.^[21] Bölünme o sırada etnik olmaktan çok siyasî olmuştu.^[21] Egemen boy olan Uygurların kendileri On Uygur denen on sülaleye ayrılmıştı. Bunların önde geleni Yaglakarlardı ve 795’e kadar her kağan onlardan çıktı.^[21]

Basmıllar ve doğudaki Karluklar tebaaydı ve daha az sayılırdı. Uygurlar onları savaşta öncü saflara koyardı.^[22] Başkaları, hukuken onların Uygurların kendileriyle aynı düzeyde durduğunu savunur.^[23] 774’ten sonra Uygur kağanı Basmıl hükümdarının unvanını, iduq qut’u aldı.^[24] Beiting’in 790’da Tibetlilere kaybı, Uygurlara bağlılıklarını kaybettirdi. Bu durum, Uygurlar batı bölgelerini çok geçmeden geri alana kadar sürdü.^[22] Azınlıklar arasında Çinliler ve Soğdlular en önemlileriydi. Lu ailesinden bir Çinli Karabalgasun’a gitmiş ve kağanın evlatlığı olmuştu. Tang 792’de onu Yaglakar soyadıyla onurlandırdı.^[22] Doğuda Kıtanlar 842’ye kadar Uygurları hükümdar tanıdı, sonra Tang’a geçti.^[25] Eski Türk geleneğine uyarak Uygurlar Karluk, Telengut, Tatar, Kitan, Kırgız ve başkalarını da vasallık ve haraç konumuna soktu. Göçebe vasallarına, yıllık haracın toplandığını görmeleri için özel memurlar gönderdi.^[23] Şine-Usu taşının bir satırı On Uygur ile Dokuz Oğuz’u art arda geri kalan halk olarak adlandırır. Bu, Dokuz Oğuz’un Uygurlardan ayrı bir halk olduğunu gösteren bir işaret sayılır.^[26]^[27] Bazı araştırmacılara göre Dokuz Oğuz hukuken Göktürk halkının durduğu yere yakın bir konumdaydı. Kendilerine ne kendi hükümdarları ne de hanedandan bir hükümdar verildi, kağanlar onları doğrudan yönetti.^[28] Bazıları Shatuoları, Toquz Oghuz’un 840’tan önce doğuda Tarım topraklarına geçen ve dokuzuncu yüzyılın başında Beşbalık’ı elinde tutan bölümü sayar.^[29]

Bir Çin kaydı kağanlığın Kutlug Bilge Kül (Guli Peiluo) zamanındaki genişliğini verir. Doğu ucunda Shiwei, batıda Altay, güneyde Gobi vardı. Kağanlık böylece eski Asya Hunları topraklarının tamamını elinde tutuyordu.^[16] Kuzey sınırı belirtilmez. Kağan, mülkünün en azından Baykal Gölü’ne kadar uzandığını düşünmüş olmalı.^[14] Beiting’in kaybından sonra Karluklar Futu vadisini Uygurlardan aldı. Vadi büyük olasılıkla Ötüken’in kuzeybatısındaydı ve Karabalgasun’a tehlikeli ölçüde yakındı. Çinlilere göre Uygurlar korkudan titredi ve kuzeybatı boylarını hükümdar ordugâhının güneyine çekti.^[14]

Makamlar çoğunlukla Göktürklerin makamlarıydı. 640’lı yıllarda, Tang Uygurları ilk kez düzene soktuğunda, onların başı kendine kağan demişti bile. Göktürk usulüne göre memuriyet adları da koymuştu. Görevlerin sonradan değiştiğini gösteren hiçbir şey yoktur.^[1] Boy önderleri Çince dudu, “genel vali” sözünden gelen tutuk unvanını taşırdı. On bir tanesi vardı: dokuz boyun her biri için bir ve Karluklarla Basmıllar için birer tane. Uygurların tutuğu genellikle kağanın yakın bir akrabasıydı, ama kağanın kendisi değildi.^[30] Tutuklar kendi halkları arasında yaşardı. Merkezde bir garnizon tutar ve orada nüfuz sahibi olurdu. Kağanların onların boylarında yaptıklarını denetlediğini gösteren hiçbir şey yoktur.^[31]

Ardıllık Yaglakarlarda babadan oğula geçerdi. Bögü (Mouyu) 759’da tahta ancak ağabeyi ölmüş olduğu için çıktı. Bu, Uygurların ilk oğulluk esasına uyduğunu düşündürür. Kuralı ilk kez Tun Bagha (Dun Mohe), 779’daki darbesiyle bir kenara itti.^[32] Tun Bagha 789’da ölünce yerine oğlu geçti. Ertesi yıl yeni kağan küçük kardeşi tarafından öldürüldü. Hemen bir isyan çıktı ve öldürülen kağanın, çocuktan pek büyük olmayan oğlunu tahta çıkardı. İsyana büyük olasılıkla babadan oğula geçişe duyulan güçlü duygu yol açtı.^[32] İktidar hükümdar hanedanıyla sınırlı değildi. İkinci hattın kurucusu selefi döneminde vezirdi. Tun Bagha’nın (Dun Mohe) ve sonraki kağanların baş veziri onlarla akraba görünmüyor. Soğdlular ise, çoğu Maniheist olarak, Bögü’nün (Mouyu) din değiştirmesinden beri merkezde güç sahibiydi.^[32] On üç kağandan en az beşi suikasta uğradı. Altıncısı ise bir vezirin isyanı başarıya ulaşınca öldürüldü ya da kendi canına kıydı.^[33]

On üç kağandan en az yedisinin baş eşi Çinliydi.^[34] Tang’ın yabancı hükümdarlara gelin olarak verdiği yirmiden fazla kadından yalnızca üçü imparator kızıydı: Ningguo, Xian’an ve Taihe prensesleri.^[35] Bayanchur (Moyanchuo) 759’da ölünce dul eşi Ningguo Prensesi’nin, İmparator Suzong’un kızının, onunla birlikte gömülmesi istendi. Prenses reddetti. Yasın olağan bir göstergesi olan yüzünü yarma yoluyla Uygur hükümdarlık merkezini yatıştırdı.^[36]^[37] Evlilik aynı zamanda ticaretti. Tang elçisi Bayanchur’u görevlendirdikten sonra kağan 500 at, samur kürkü ve beyaz keçe sundu ve aldığı armağanları memurları ile reisleri arasında paylaştırdı.^[8]^[38] 768’de Bögü’nün katunu öldü. Ertesi yıl Tang ona Pugu Huai’en’in daha genç bir kızını ikinci eş olarak verdi ve elçi Li Han onu görevlendirdi. Armağan 20.000 top renkli ipekti. Yönetimin parası azdı ve görevi donatmak için memurlarından katır ve deve topladı.^[16]^[38] 788’de kağan Prenses Xian’an’ı getirmek için vezirlerini bin kişiden fazla adamla, kız kardeşini de büyük reislerin eşleriyle birlikte gönderdi. İki tarih eşlerin sayısını elli ve elli altı olarak verir. Başlık parasını 2.000 at olarak ödedi.^[8]^[38]

On üç tam unvandan yedisinde teŋridä, ay teŋridä ya da kün teŋridä sözlerinden biri geçer. Bunlar “Gökten”, “Ay Tanrısından” ve “Güneş Tanrısından” anlamına gelir. Bu sözler, kağanların gücün yukarıdan geldiğine inandıklarını gösterir.^[39] Karabalgasun steli’nin Soğdca metni ikinci hattın bir kağanına, ihtişamını gökten almış büyük Türk dünya hükümdarı der.^[40] Çin tarihleri her kağanın “atanmasını”, sanki hükümdarlık hakkı imparatorun bir lütfuymuş gibi kaydeder. Uygurlar töreni muhtemelen resmî bir tanıma işlemi saydı ve kendilerini Çin vesayeti altında görmedi.^[40] Koço’dan bir Maniheist kitap yaprağı, adı yırtılmış bir kağanın Eski Uygurca unvanını taşır. İlk yayımcısı onu, ay teŋridä qut bulmïš sözleriyle başlayan dört kağan unvanının yanına koydu.^[41] Aynı harabeden, bulucularının Uygur kağanının çevresi diye tarif ettiği, Maniheist yazı ve Orta Farsça ile yazılmış bir liste taşıyan bir yaprak da çıktı.^[42]

Kağanların sözü uzak bölgelerde kısa geçerdi. Beiting ve öteki batı şehirleri Uygur topraklarının içindeydi, ama Çinliler en az 790’a kadar orada da valiler tuttu ve onları koruyuculuk bölgesi saydı.^[43] Tun Bagha (Dun Mohe) şehirden kendi topraklarına gelenlerden geçiş vergisi aldı. Budist hacı Wukong 789’da Uygur ülkesinden geçti. Sanskritçe kitaplarını güvenlik için Beiting’de bıraktı, çünkü kağanın Budist olmadığını biliyordu.^[43]

763’ten sonra Maniheizm

Bögü (Mouyu) Kasım 762’den Şubat 763 dolaylarına kadar Luoyang bölgesinde kaldı.^[44] Askerleri çevreyi yağmaladı. Kendisi ise Soğd Maniheistlerden bir grubu ziyaret etti ve dördünü eve götürdü. Bunların başı olan, Çincede Ruixi denen kişi, Karabalgasun steli’nin Çince metninde Işık Öğretisi’nde bilgili ve şelale gibi belagatli diye övülür.^[44] Karabalgasun’da üst düzey bir görevlinin başında olduğu bir hizip inanca şiddetle karşı çıktı. Ruixi’nin grubu ise kağanı buna aldırmamaya ikna etti. Kağan tebaasının dini benimsemesini buyurdu.^[44] Kağanın bu dini neden seçtiğini kaynaklar söylemez. Dört açıklama öne sürülür. Biri, inancın savaşçı bir halkın istediği disiplini inceliğe bağlamasıdır.^[45] İkincisi, Tang’dan bağımsızlığını göstermek istemesidir. Tang bu inancı sevmiyordu, 732’de kınamıştı ve yalnızca Çinli olmayanların uygulamasına izin veriyordu.^[45] Üçüncüsü, Soğdluların zenginliği ve ticaretiyle bağ kurmak istemesidir.^[45] Dördüncüsü, gerçekten etkilenmiş olmasıdır.^[45] 768’de Tang, büyük olasılıkla Chang’an’da ve Luoyang’da Maniheist tapınakların yapılmasını emretti. Üç yıl sonra Uygurların Jingzhou, Nanchang, Shaoxing ve Yangzhou’da birer tapınak yapmasına izin verdi.^[46] Kağan bu tapınakları Çin’de yaşayan Uygurları gözetmek için istemiş olabilir.^[46] Bir Türk el kitabı, Maniheist rahiplerin İranlı olduğunu ve Karabalgasun’da bir tapınak yapıldığını ekler.^[47] Uygurlar, halk olarak şamanizm yerine ahlak yasası olan bir dini benimsediği bilinen ilk Türk halkıdır.^[48]

İnanca düşman hizip Tun Bagha (Dun Mohe) döneminde güçlendi. Latince bir kayıt, 780’lerin başında bir “Türk kralı”nın Nasturi patriği I. Timotheos’tan bir başpiskopos istediğini söyler. Ancak bu makam Karabalgasun’un çok batısında, Siriderya kıyısındaydı. Dolayısıyla o kral Tun Bagha (Dun Mohe) olamaz.^[49] Onun eski dinle bağını gösteren daha iyi bir kanıt vardır. 765’te Uygur generalleri Tibetlilere karşı bir savaştan önce büyücülerine danıştı ve onlara rüzgâr ile kar getirtti. Hava Uygurların lehine dönünce büyücülere bunun payı verildi.^[1] Onun ölümünden sonra Maniheizm geri geldi ve merkezde güçlü kaldı. İkinci hattın sonuncusu dışında her kağanın unvanı Ay Tanrısını ya da Güneş Tanrısını içerir. Bu sözler kağanların unvanlarında 789’dan önce geçmez. İnancın karanlık ve ışık simgeleri olarak anlaşılırlar.^[50] 807’de, otuz yıldan uzun bir aradan sonra, Uygur elçileri Tang’dan yeniden tapınak yapma izni istedi. O tarihten sonra Uygur elçilikleriyle birlikte Maniheistler geldi.^[51]

İnanç her yerde kök salmadı. Bir değerlendirmeye göre, çilecilik göçebe yaşama uymadığından, inancın kağanın, maiyetinin ve küçük bir eğitimli grubun ötesine yayılması olası değildir.^[52] Tamim ibn Bahr, Maniheizmin başkent dışındaki şehirlerde uygulanan iki dinden yalnızca biri olduğunu söyler. Ona göre Maniheizm Karabalgasun’un kendisinde ağır basıyordu, oysa herkesi buna zorunlu kılan ferman o sırada neredeyse altmış yıllıktı.^[43] Tamim ayrıca Toghuzghuz kralının istenen zamanda yağmur, kar ve soğuk indirmeye yarayan çakıl taşları olduğunu ekler.^[53] Uygur Maniheist metinleri Ötüken’in kutsal ormanından saygıyla söz eder.^[53] Batıda ayrılıkçı bir grup vardı. Koço’daki bir Maniheist ileri gelene yazılmış Soğdca mektuplar, akan suda yıkanan, ağaçları kendi elleriyle kesen ve bahçede kazı yapan rahiplerden şikâyet eder.^[54]

Bozkır ve şehir

Eski tarih, 744’ten önceki Uygurlar için sabit konutları olmadığını söyler. Su ve otlak peşinde dolaşıyorlardı ve mükemmel atlı ve okçulardı.^[1] İmparatorluğun kuruluşundan birkaç yıl sonra bir başkentleri vardı. Bay Balıq’ın yapımı 757’de kağanın emriyle başladı. Karabalgasun da aşağı yukarı aynı sıralarda kuruldu. İkisi de Bayanchur (Moyanchuo) döneminde bitti.^[55] Tamim ibn Bahr bir hükümdar kalesinden ve dev boyutlarda on iki demir kapıdan söz eder. Ayrıca pazarları ve zanaatları olan kalabalık bir şehri, birbirine yakın köyleri ve çevresindeki ekili toprakları anlatır. Şehrin dışında kağanın ordu ordugâhını, dört kapılı bir asker halkası olarak, ordunun bütün hayvanlarının tutulduğu yerde bulduğu söylenir.^[56] Arkeoloji sulama düzenlerini, değirmen taşlarını ve havaneli, demirci, çömlekçi, dokumacı ve kuyumcuların izlerini, demir, bakır, altın ve gümüş madenciliğini ve ölülerle birlikte gömülmüş tahılı bulur. Çadır, Karabalgasun’da bile en yaygın konut olarak kaldı. Vezirler ve sıradan insanlar çadırlarda otururdu. Tamim’in sarayın üstünde gördüğü altın çadıra yüz kişi sığardı.^[57] Bu yüzyılda Uygurlar, atalarının tümüyle göçebe yaşamından şehirlerin, ticaretin ve tarımın önem taşıdığı bir yaşama doğru yolun bir kısmını aldı. Geçiş yalnızca kısmiydi. Hayvancılık ekonominin temeli olarak kaldı ve başkentten uzakta eski düzen değişmeden sürdü.^[58] Kağanın ana ordugâhı Orhun üzerindeydi, aşağı yukarı Moğol Karakurum’unun sonradan durduğu yerde. Kalıntılara bakılırsa orada büyüyen şehir sonraki Moğol şehrinden büyüktü.^[20] Başka araştırmacılara göre Uygurların zaten gerçek kentleri vardı ve nehir vadilerinde tarım gelişiyordu. Toprağı kimin işlediği açık değildir.^[59] Aynı anlatım Uygur toplumundaki toplumsal tabakalaşmanın başlangıcını dış etkilerin ve dış gelirin eseri sayar.^[59] Bir Song yazarı ilk Uygurlara basit ve neredeyse eşit insanlar olarak bakar. Kağan Tengri’nin saray yapan ilk kişi olduğunu, Tang’ın ödediği ipeklerin ve süslerin eski gelenekleri bozduğunu söyler.^[59]

Soğdlular bu hikâyenin öbür yarısıdır. Soğd ticaretine dair yazın, din değiştirmeye onların tarafından bakar. Üç dilli Karabalgasun yazıtı, kağanın 762 ve 763’te Luoyang’da Maniheizm’e geçişini anlatır. Tang, An Lushan’ın isyanından sonra Kuzey Çin’deki hu halklarına karşı dönmüştü. Maniheist Soğdlular, hanedanın reddedemeyeceği tek askerî güçten, aynı dinden olanların ve hemşehrilerinin korunmasını sağladı. Sonuç olarak Uygurlar, zulümlerin yeniden başladığı 840’a kadar Çin’deki hu halklarının koruyucusu oldu. Aynı yazın, kağanın neden razı olduğunu Uygurların neye ihtiyaç duyduğundan hareketle açıklar. Uygurlar bozkırın efendisi ancak 744’ten beri idi. Yeni bir gücü örgütlemek için bir model bulmak zorundaydılar. Çin modeli tabiiyetle fazla yüklüydü. Bunun dışındaki tek model Soğd modeliydi. Soğd modeli eski Göktürk merkezinde ve bütün sınır boyunca kök salmıştı. Dini, yazıyı, sözvarlığının büyük bölümünü ve şehir düzenini aldılar. Soğd etkisi Uygurlar üzerinde Göktürkler üzerindekinden daha büyüktü.^[60] Şine-Usu yazıtı, Bayanchur’un Soğdlulara ve Çinlilere Selenge üzerinde Bay Balıq’ı inşa etme emrini aktarır.^[61]^[62] Bazı araştırmacılar onda Uygur tarihine yayılan üç şey görür. Bunlar Çin’le yakın ilişkiler, Soğdlularla yakın ilişkiler ve şehirlere duyulan ilgidir.^[61] 779 darbesi onlara göre kaynaşmanın ters yüzüdür.^[1] Göktürk geleneğinden yana ve yabancı ithalata düşman bir kesim kağanı ve onunla birlikte dokuz adlı hu’yu, Jiu Tang Shu’nun sayımına göre iki bin kişiyi öldürdü. Bu kesim İkinci Göktürk kağanlığının merkezindekine benziyordu.^[1] Ardından Soğdlular ve dinleri toparlandı ve sonuna kadar ipek karşılığı at ticaretine ortak oldu.^[1]

At ticareti ve Soğdlular

Soğdlular Uygurlarla birlikte Çin’e geldi. Xin Tang Shu, Uygurlar Çin sarayına ne zaman gelse yanlarında Soğdlular getirdiklerini kaydeder. Soğdlular çoğu kez başkentte kalırdı. Zamanla sayıları bine yaklaştı ve malları büyük bir sermayeye dönüştü.^[63] 780’de bir Uygur görevlileri kervanı Çin’e birkaç bin deve ve atla, Uygurlar, Soğdlular ve onların Çinli cariyeleriyle ve yüz bin topu aşkın ipekle girdi.^[63] Bir Çinli görevli onları öldürmeyi önerdi. “Uygurlar kendi başlarına güçlü değil,” dedi, “ama Soğdlular onlara yardım ediyor.”^[63] Yüksek rütbeli adamlar ve kağanlığın elçileri Soğd adları taşıyordu. 807’den itibaren Maniheistler elçilik yaptı ve Chang’an’da ticaret etti.^[64] Soğdlular Uygur devletinde, Birinci Göktürk Kağanlığı’nda tuttukları yeri tuttu.^[64]

İpek atlar yoluyla geldi. Tang, Uygurlardan atları yüksek fiyata satın aldı: daha önce 25 olan yerde at başına 38 ila 40 top ipek. Alımlar, Uygurların taraf değiştireceği tehdidi altında yapıldı.^[64] Tang ortalama yılda 7.500 atı 300.000 top ham ipek karşılığında satın aldı.^[65] Elçiler eve çay da götürdü. Tang görevlisi Feng Yan, Uygurların saraya seçme atlar sürüp çayla evlerine döndüğünü yazar.^[66] İmparatorlar alımları kısmaya çalıştı, çoğu kez boşuna. Çin kaynakları bu ticaretten yakınmayla doludur.^[65] Bir değerlendirmeye göre Çin, Uygurlar için dev bir av sahası oldu. Yağmaya katlandı ve yönetimin hizmet karşılığı ödeme dediği ağır katkılar ödedi, ancak kağanlık yıkıldıktan sonra haraçtan kurtuldu.^[59] 821’de kağanın tahta çıkışında iki bin kişilik bir elçilik Tang sarayına yirmi bin at ve bin deve getirdi.^[16]^[67] Eski Tang tarihi yakınmayı başka sözlerle verir. Qianyuan dönemi (758–760) sonrasında Uygurlar her yıl gelirdi. Bir atı kırk top ipekle değiştirir ve at getirmeyi on binlerle sayardı.^[1] Ticaretin Çin kayıtları 820’ler için ayrıntılıdır ve 830’da kesilir.^[68] Uygurlar Çin’in içinde de para kazandı. An Lushan isyanından sonra bazıları orada yerleşti, evlendi, mülk edindi ve faizle borç verdi. Tang onları sınırlamaya az başarıyla uğraştı.^[69] Uygur merkezinde Soğd nüfuzu 780 ile 790 arasında bir engelle karşılaştı.^[65] Sonraki on yılda Uygurlar ve Tibetliler kuzey Tarım havzasının vahaları için, özellikle Turfan ve Kuça çevresinde savaştı. Mücadele Uygurların lehine sona ermiş görünür.^[65] 822 ya da 823’te Tibetliler, Uygurlar ve Tang arasında yapılan barış vahalar uğruna verilen uzun savaşı bitirdi. Bazı araştırmacılara göre bu barış Uygurlara o bölgenin büyük bölümü üzerindeki doğrudan denetimi kaybettirdi.^[70]

Batıya uzanış

Dokuzuncu yüzyılın ilk çeyreğinde kağanlık batı Orta Asya’ya ulaştı. Arap elçisi Tamim ibn Bahr Uygur başkentine büyük olasılıkla 821’de gitti. Tanrı Dağları’nın kuzeyindeki bütün bozkırı Çaç’a kadar Uygur denetiminde buldu. Orada menzil istasyonları ve bir posta hizmeti vardı.^[71] Aynı yıl bir Uygur ordusu Semerkant’a birkaç gün uzaklıktaki Üsrûşana’da bulunuyordu.^[72] Taberî ona Tokuz Oğuz ordusu der. Bunlar Aral Gölü Oğuzları olabilir. Başkaları ise o sırada hızla genişleyen Uygurlar olduklarını savunur.^[71]

Uygurlar daha önce de batıya gelmişti. 806’da Semerkant’ta Râfi ibn Leys’in büyük isyanı patlak verdi ve bütün Maveraünnehir’i ateşe verdi. Uygurlar, Râfi’ye asker gönderen müttefikler arasındaydı.^[71] Karabalgasun yazıtı’nın Çince metninin kaydettiği Sir Derya seferi o isyanın yıllarına aittir.^[71] Aynı sıralarda kardeşine karşı ayaklanan Me’mun, Taberî’nin Türklerin kralı dediği kağana sığınmayı düşündü. Uygurlar o sırada Maveraünnehir’in kuzeyindeki Karlukları boyunduruk altına alıyordu.^[73]

Kağanlar listesi

Standart tarihler şu sıralamayı verir. Tırnak içindeki unvanlar Çin sarayının verdikleridir. Türkçe bir biçim verilmişse, bu yazının önerdiği biçimdir.

744: Kutlug Bilge Kül (Guli Peiluo), “Huairen” Kağan
747: Bayanchur (Moyanchuo), Gele Kağan
759: Idijian, Bögü (Mouyu) Kağan, Tengli Kağan
779: Tun Bagha (Dun Mohe), Alp Kutluk Bilge Kağan, “Tianqin” Kağan
789: Duoluosi, “Zhongzhen” Kağan
790: adı verilmeyen bir gaspçı, sonuncunun küçük kardeşi
790: Achuo, “Fengcheng” Kağan
795: Gudulu, yani Kutluk, “Huaixin” Kağan, Xiedie soyunun ilki
808: “Baoyi” Kağan
821: “Chongde” Kağan
824: Prens Hesa
832: Prens Hu, “Zhangxin” Kağan
839: Prens Hesa

Bu listedeki her ölüm tarihi bir uyarı taşır. Çinliler bir kağanın ölümünü ay ya da gün olarak verdiğinde, bu gün çoğunlukla Orhun’daki ölümün değil Chang’an’daki saray yasının gününü gösterir. Yas kayıtları bunu gösterir. Kesin tarihler bu yüzden Çin olayları olarak okunmalıdır.^[58]

783’ten 850’ye kuraklık

İmparatorluğun son on yıllarının havası yalnızca yazılı kaynaklardan değil, ölçümlerden de bilinir. Orhun ülkesinden bir ağaç halkası kaydı, imparatorluğun ortaya çıktığı sırada ılımlı ile nemli arası yılları gösterir. 743’ten 782’ye kadar kırk yılın yalnızca on beşi kurak geçti.^[74] Ardından bir kuraklık başladı. Kuraklık kısa aralarla altmış sekiz yıl sürdü, 783’ten 850’ye, ve imparatorluğun doksan altı yılının elli yedisini kapsadı.^[74] En ağır dönemi 805’te başladı ve on üç yıl sürdü. 1.773 yıllık kayıtta ondan daha uzun ve daha sert olan yalnızca 1005’ten başlayan on yedi yıllık bir kuraklıktır.^[74] Bir başkası 827’de on yıl için, bir diğeri 840’ta beş yıl için başladı.^[74] Kuzeybatıda yaklaşık 200 kilometre uzaktaki Khorgo’dan ikinci bir ağaç halkası kaydı aynı seyri izler. Bu kayıt kuraklığı daha erken, 836’da bitirir. Doğu Pamir’den bir göl kaydı, iki bin yılın en kurak dönemlerinden birini 800’lerin başına koyar. Asya’nın bir kuraklık atlası ise 783’ten 844’e kadar Batı Tibet’ten Kuzey Çin’e uzanan topraklarda, İpek Yolu da dahil, kuraklık gösterir.^[75] İki bin yılı kapsayan bir kuraklık yeniden kurgusu 804’te başlayan ağır bir kuraklık gösterir. Xin Tang Shu’daki 839 kıtlığı, salgını ve karı aynı dizinin yazılı sonudur. Türk Atlası kuraklığı Kırgızların yanına İklim ve bozkır imparatorlukları maddesinde koyar.

Bu ölçümleri tarih için okuyan çalışma onlara karşı temkinlidir. Çin ve Uygur kaynakları böyle bir kuraklığın getirmesi beklenen hiçbir şeyi kaydetmez. Hayvan ölümlerinde keskin bir artış, nüfus kaybı, göç ya da komşulara karşı silahlı baskı yoktur.^[76] İmparatorluk çökmedi. Başkent yer değiştirmedi. Komşulara karşı askerî etkinlik artmadı.^[77]

İmparatorluğun bu yılları nasıl atlattığı ekonomisinden açıklanabilir. Uygurlar Tang’a at ve askerî hizmet veriyor, karşılığında ipek alıyordu. İpek, İpek Yolu boyunca para işlevi görüyordu. Merkezdeki Soğd tüccar aileleri bu ticaretin büyük bölümünü elinde tutuyordu.^[78] İpek, Orhun’daki başkentin, hükümdarlık merkezinin ve ordunun tarım bölgelerinden getirttiği yiyecekleri ve öteki gereçleri ödemiş, böylece kuraklığı hafifletmiş olabilir.^[79] Bu açıklama dolaylı kanıta dayanır. Onun için önerilen koşut, kısa bir mesafedeki Moğol başkenti Karakurum’dur. Karakurum dışarıdan beslenirdi.^[70]

At ticareti gerginliği gösterir. 795 ile 805 arasında durdu. Kaynaklar bunun nedenini vermez.^[80] Chang’an yolu üzerindeki Mu Us çölü yaklaşık 800’den beri kuruyordu. Bu, yolu büyük olasılıkla zorlaştırdı.^[80] Dönemin gözlemcilerine, aralarında şair Bai Juyi’ye göre, Uygur atları Yinshan boyunca yol üzerinde tek bir ot bırakmıyordu. Çin’e giderken her yüz attan altmış yetmişi ölüyor ya da yaralanıyordu.^[80] Ticaret en geniş hacmine 820’lerde ulaştı. Tang atlar için Şubat 822’de 50.000, Mart’ta 70.000 daha, 827’de 200.000 ve 829’un ilk ayında 230.000 parça ipek ödedi.^[1]^[81] Kaydedilen son alışverişler 829’da 5.750 at ve 830’da 10.000 attır.^[68] At başına kırk parçayla 829’daki 230.000 parça ipek, 5.750 ata denk düşer.^[1] 830’dan sonra, kuraklık sürerken, Çin’den ipek gelmemiş görünür.^[82] Otlakların uzun süreli gerilemesi savaş ve ticaret için at arzını aynı anda kısmış olabilir. Bunun ne ölçüde olduğu bilinmez.^[82]

Çöküşün nedenleri

868 ya da 869’da ölen el-Câhız, Maniheizme geçişin Uygurlara üstünlüklerini kaybettirdiğini savundu. Toghuzghuzlar, diye yazdı, Karluklar iki kat fazla olsalar bile onlara üstündü. İnancı benimsedikten sonra yenilgiler yaşamaya başladılar.^[83] Bazı araştırmacılar bunu makul bulur, çünkü inanç zihinleri savaştan uzaklaştırdı. Buna yabancı alışkanlıklara çekilen şehirlilerle eskiye bağlı kalan göçebeler arasındaki gerilimi ekler. Tek bir imparatorlukta iki toplum birbirinden uzaklaştı ve merkezin başkent dışındaki denetimi zayıfladı.^[84] Başkaları bu iddiayı abartılı bulur, çünkü Uygur kağanı Çin’deki ve Samanîler altındaki dindaşlarını hâlâ güçle savunuyordu.^[85] Kağanlar çok büyük bir orduya komuta ediyordu. Bunun önemli bir bölümü hükümdar hanedanı dışındaki boyların tutuklarının emrindeydi. Merkez hiziplere bölününce, sadakati belirsiz, boş duran bir ordu tehlikeliydi.^[84] Dış baskı da arttı. Tibetliler 816’da Karabalgasun’a saldırmaya yaklaştı. Kırgızlarla savaş 820 dolaylarında patlak verdi. Savaş, kağanın bir generali Kırgızları içeri çağırana kadar kesintilerle sürdü.^[86] 839 kıtlığı, yıllardır zayıflayan bir ekonomiye belki fazla geldi.^[86] Üçüncü bir açıklama havayı öne koyar. 832 dolaylarında, kuraklık hâlâ kırılmamışken, merkezde isyanlar ve çekişmeler başladı.^[82] Ardından 839’dan 840’a geçen kış geldi. Xin Tang Shu, 839’da kıtlığı, salgını ve ağır karı, çok sayıda koyun ve atın ölümünü kaydeder.^[16] Bu kış bir dzud olarak okunmuştur. Dzud, Moğol bozkırının sürüleri boşaltan donu ve karıdır ve öncesindeki yıllar ne kadar kuraksa o kadar sert geçer. Bu durumda kış, kuraklığın zaten yıprattığı bir çobanlık ekonomisine inen son darbeydi. Ağaç halkaları yalnızca yazları kaydeder ve bunu doğrulayamaz.^[87] Bu anlatı, Uygur seçkinlerinin yerleşik alışkanlıklarına ve zayıf önderliğine, merkezdeki bölünmelerde ve yenilgide otlak kaybı kadar pay verir.^[88] Kuraklığın tek başına kağanlığı yıktığını ileri sürmez.^[89]

Değerlendirme

Uygurlar neredeyse bütün yüzyıl boyunca Tang’ın kuramsal müttefikiydi. Bayanchur (Moyanchuo) döneminde ve Bögü (Mouyu) döneminde daha da çok, Çin’in kendilerine bağımlılığını hiç çekinmeden kullandılar. Tun Bagha (Dun Mohe) döneminde Karabalgasun’dan gelen ton dostçalaştı. Baoyi döneminde gergin bir dönemin ardından ilişki yaklaşık 820’den itibaren yeniden ısındı. Çin tutumu değişmedi. Komşularını ihtiyaç duyduklarında kullandılar, diplomatik dostluk gösterdiler ve onlardan baştan sona barbar olarak korktular ve onlara güvenmediler. İmparatorluktan uzun yaşayan kültürel mirastı. Bu miras, Çin kaynaklarının görmezden geldiği iki şeyden büyüdü: Maniheizm’in benimsenmesi ve Soğdluların özümsenmesi. Bunlar sonraki Uygur yazısının ve sanatının köklerdir. 840’tan sonra Tarım’a yerleşen aynı adlı halk başka bir hikâyeye aittir. İmparatorluk dönemi Kırgızlarla sona erdi.

744–745 Kuruluş

744'te Uygurlar, Basmıllar ve Karluklar son Göktürk kağanlarını devirdi. Ardından Uygurlar Basmılları ezdi, Basmıl beyi Beiting'e kaçtı. Kutlug Bilge Kül kağan oldu ve otağını Selenga'dan güneye, Ötüken'e ve Orhun'a taşıdı. Xin Tang Shu 745 için ülkenin tek ölçüsünü verir: doğuda Şiveyler, batıda Altay, güneyde Gobi. Kuzey ve doğu sınırlarını hiçbir kaynak tarif etmez.
747–758 Bayançur Kağan

747'den itibaren kağan olan Bayançur, Tariat yazıtında kendi yurdunu sayar: Ötüken, Selenga, Orhun ve Tola. Tatarlarla, Kem kıyısındaki Çiklerle ve Altay'ı aşıp Bolçu'da Karluklarla savaştı. Karluklar batıya, On Ok topraklarına çekildi. 757'de atlıları Tang'ın Çang'an'ı ve Luoyang'ı An Lushan'ın asilerinden geri almasına yardım etti. Selenga kıyısında Soğdlara ve Çinlilere Bay Balık'ı kurdurdu. 758'de Uygurlar Kırgızları yendi, Kırgız hükümdarı bundan sonra unvanını Uygur kağanından aldı.
759–779 Bögü Kağan

762'de Bögü Kağan beş bin atlıyla Taiyuan üzerinden güneye indi, kardeşi Luoyang yakınındaki Beimang Dağı'nda asi Shi Chaoyi'yi yendi. Kağan Luoyang'dan ülkesine Mani öğretmenleri getirdi. Bu sırada Tibetliler Hexi koridorunu Tang'dan aldı. Beiting ve Anxi'deki Tang garnizonları böylece yalnız kaldı. 766'da Karluklar Suyab'ı ve Talas'ı aldı. 779'da Tun Bağa Tarkan Bögü'yü öldürüp tahtı ele geçirdi.
780–792 Beiting savaşı

781'den itibaren Beiting ve Anxi'deki yalnız kalmış Tang garnizonlarının elçileri Uygur toprakları üzerinden Çang'an'a gitti. O zamana dek Tibetliler Dunhuang'ı ve Hami'yi de almıştı. 790'da Beiting'i aldılar. Şehrin çevresindeki, normalde Uygurlara tabi Şatolar ve Karluklar onlara geçti, şehri kurtarmaya gelen Uygur ordusu yenildi. 791'de Uygurlar Beiting'de Tibetlileri ve Karlukları yendi, tutsakları Tang sarayına gönderdi. Çin tarihleri Beiting'in düşüşünü 787'ye, 790'a ya da 791'e tarihler.
795–821 Ülkenin doruğu

795'ten itibaren Ediz kağanları döneminde Uygur ülkesi en geniş hâline ulaştı. Karabalgasun yazıtı kağanın Beiting'i geri aldığını, Kuça'yı Tibet kuşatmasından kurtardığını ve Tibetlileri Karaşar'ın batısındaki Yushu'da yok ettiğini anlatır. Uygur orduları düşmanlarını İnci Irmağı'na ve batıda Fergana'ya kadar kovaladı. Kağan Karlukların başına bir yabgu koydu. Bir Mani ilahi kitabı Beiting'i, Koço'yu, Kuça'yı ve Karaşar'ı Uygurlara bağlı yerler arasında sayar. 808'de Uygurlar Liangzhou'yu Tibetlilerden aldı.
821–839 Kırgızlarla yirmi yıllık savaş

821'de Tang prensesi Taihe Uygur kağanıyla evlendirildi. Uygur gücü zayıfladıkça Kırgız hükümdarı kendine kağan dedi. Uygurlar ona karşı bir vezir gönderdi ama başarılı olamadı. Xin Tang Shu yirmi yıllık bir savaş sayar. Kırgızlar Karluklarla, Tibetlilerle ve Araplarla bağlarını sürdürdü. 839'da bir vezir Şatoların yardımıyla kağana karşı ayaklandı ve kağan öldü. Kıtlık, salgın ve ağır kar sürüleri kırdı.
840 Ordu Balık'ın düşüşü

840'ta bir Uygur generali Kırgızlara geçti ve yüz bin atlıyı Uygur sarayına karşı yönetti. Kağanı öldürdüler, Ordu Balık'ı ve altın çadırı yaktılar, Prenses Taihe'yi aldılar. Uygurlar dağıldı. Vezir Sazhi ile Pang Tegin'in yönettiği on beş boy batıya, Karluklara gitti. Bir kol Tibetlilere, bir kol Anxi'ye yöneldi. Wujie Tegin'in yönettiği on üç boy Gobi'yi aşıp güneye, Tang sınırına indi. Kırgızlar kendi saraylarını Lao Dağı'nın güneyine, eski Uygur sarayından on beş günlük at yolu uzaklığa taşıdı. Yeri belli değildir.
841–848 Düşüşten sonra

Wujie Kağan Tang sınırında, Tiande ile Zhenwu arasında konakladı ve Yun ile Shuo vilayetlerine akınlar yaptı. 843'te bir Tang ordusu Zhenwu yakınında ordugâhını bastı, Prenses Taihe'yi kurtardı ve onu kuzeydoğuya sürdü. Wujie orada öldürüldü. Batıda Pang Tegin kendine kağan dedi ve çölün batısındaki şehirleri elinde tuttu. Xin Tang Shu onu Ganzhou'ya, Jiu Tang Shu Anxi'ye yerleştirir. 848'de yetmiş bin kişilik bir Kırgız ordusu güneye, Tiande sınırına geldi ve doğudaki son Uygurları Gobi'nin kuzeyine geri götürdü.

Bir kaynakta adı geçen yer (konumu genel kabule göre)
Konumu tartışmalı ya da yaklaşık
Tang yıllıklarına ve yazıtlara göre çizilmiş bölge
Uygur egemenliği altındaki halk
Uygurlara vergi veren vaha devletleri ve halklar
Hiçbir kaynağın tarif etmediği sınır (belirsiz çizilmiştir)
Bir kaynakta geçen hareket (güzergâh çizilmiştir)

Uygur Kağanlığı, 744–848, sekiz zaman kesitinde: Orhun kıyısındaki kuruluştan 840'ta Ordu Balık'ın düşüşüne ve Uygurların dağılmasına kadar. Tang yıllıklarına, Tariat ve Karabalgasun yazıtlarına göre, Natural Earth altlığı üzerinde çizilmiş modern harita. Yumuşak bir şerit, hiçbir kaynağın tarif etmediği bir sınırı gösterir.

Hükümdarlar

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

İkinci Göktürk Kağanlığı744
- Savaş744İkinci Kağanlığın Çöküşü, 741–744
Tang780 – 840
- Ticaret780 – 840ipeğe karşı at
- Savaş840Prenses Taihe'nin Kurtarılması (840–843)
Yenisey Kırgız Kağanlığı820 – 840
- Savaş820 – 840Ordu-Balık'ın düşüşü, 840yirmi yıllık savaş, Uygur başkentinin yağmalanmasıyla sona erdi

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
^ Rásonyi 1993, p. 45
^ Pelliot 1930, p. 351
^ Sümer 1972, p. 18–19
^ İzgi 1989, p. 14–16
^ İzgi 1989, p. 16–17
^ a b Sinor 1990, p. 317
^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ Kwanten 1979, p. 51
^ a b c Kwanten 1979, p. 52
^ Sinor 1990, p. 318
^ Sinor 1990, p. 318–319
^ a b c Sinor 1990, p. 319
^ a b c Sinor 1990, p. 322
^ İzgi 1989, p. 25
^ a b c d e f g h i Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ İzgi 1989, p. 25–26
^ Sümer 1972, p. 22
^ Sümer 1972, p. 22–23
^ a b Barthold 2004, p. 45
^ a b c d e Sinor 1990, p. 320
^ a b c Sinor 1990, p. 321
^ a b Khazanov 1994, p. 257
^ Kwanten 1979, p. 309
^ Sinor 1990, p. 403
^ Sümer 1972, p. 21–22
^ Tekin 2003, p. 227
^ Sümer 1972, p. 6–7, 22
^ Barthold 2004, p. 46
^ Sinor 1990, p. 323
^ Sinor 1990, p. 323,328
^ a b c Sinor 1990, p. 324
^ Sinor 1990, p. 327
^ Sinor 1990, p. 325
^ Sinor 1990, p. 325–326
^ Sinor 1990, p. 326–327
^ Jagchid 1989, p. 158–159
^ a b c Jagchid 1989, p. 160
^ Sinor 1990, p. 326; 35; Ahmetbeyoğlu 2020, p. 326; 35
^ a b Sinor 1990, p. 326
^ von Le Coq 1913, pl. 5
^ von Le Coq 1913, p. 9
^ a b c d Sinor 1990, p. 328
^ a b c Sinor 1990, p. 330
^ a b c d Sinor 1990, p. 330–332
^ a b Sinor 1990, p. 332
^ Ögel 1984, p. 349–350
^ Barthold 2004, p. 47–48
^ a b Sinor 1990, p. 333
^ Sinor 1990, p. 333; 85; 64; Wilkens 2024, p. 333; 85; 64; Şen 2018, p. 333; 85; 64
^ Sinor 1990, p. 325,333
^ Ögel 1984, p. 350
^ a b Sinor 1990, p. 335
^ Sinor 1990, p. 334
^ Sinor 1990, p. 337
^ Ögel 2000, p. 342
^ Sinor 1990, p. 337,339
^ a b Mackerras 1972
^ a b c d Khazanov 1994, p. 258
^ Özertural 2013, p. 94
^ a b Golden 1992
^ Ögel 2000, p. 185
^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; de la Vaissière 2005a, p. 308
^ a b c de la Vaissière 2005a, p. 308
^ a b c d de la Vaissière 2005a, p. 309
^ Fengshi Wenjian Ji, juan 6
^ İzgi 1989, p. 35–36
^ a b Cosmo 2018, p. 457
^ Sinor 1990, p. 338–339
^ a b Cosmo 2018, p. 456
^ a b c d de la Vaissière 2005a, p. 311
^ Tabari; de la Vaissière 2005a, p. 311
^ de la Vaissière 2005a, p. 312
^ a b c d Cosmo 2018, p. 448
^ Cosmo 2018, p. 450–451
^ Cosmo 2018, p. 443
^ Cosmo 2018, p. 451
^ Cosmo 2018, p. 455,459–460
^ Cosmo 2018, p. 455,460
^ a b c Cosmo 2018, p. 454
^ İzgi 1989, p. 36
^ a b c Cosmo 2018, p. 460
^ Sinor 1990, p. 340–341
^ a b Sinor 1990, p. 341
^ Barthold 2004, p. 50–52
^ a b Sinor 1990, p. 342
^ Cosmo 2018, p. 457,461–462
^ Cosmo 2018, p. 461
^ Cosmo 2018, p. 443,462
^ Sinor 1990, p. 330–331

Kaynaklar

Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217 (after Jiu Tangshu)
Karabalghasun inscription
Šine-Usu inscription
Tariat inscription
Tabari
Fengshi Wenjian Ji, juan 6

Literatür

Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Nicola Di Cosmo; Amy Hessl; Caroline Leland; Oyunsanaa Byambasuren; Hanqin Tian; Baatarbileg Nachin; Neil Pederson; Laia Andreu-Hayles; Edward R. Cook, Environmental Stress and Steppe Nomads: Rethinking the History of the Uyghur Empire (744–840) with Paleoclimate Data (2018)
Amy E. Hessl; Kevin J. Anchukaitis; Casey Jelsee; Benjamin Cook; Oyunsanaa Byambasuren; Caroline Leland; Baatarbileg Nachin; Neil Pederson; Hanqin Tian; Laia Andreu Hayles, Past and future drought in Mongolia (2018)
Julian Struck; Marcel Bliedtner; Paul Strobel; William Taylor et al., Central Mongolian lake sediments reveal new insights on climate change and equestrian empires in the Eastern Steppes (2022)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
Zekine Özertural, Mitteliranische Einflüsse auf die manichäisch-türkische Wortbildung (2013)
Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
Ali Ahmetbeyoğlu, Hüseyin Şen, Eski Türk Dininin Kozmolojisi ve Kozmogonisi (2018)
Ali Ahmetbeyoğlu, Eski Türklerde Kut ve Töre Bağlamında Hükümranlığın Hududları (2020)
Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
Paul Pelliot, Sur la légende d'Uɣuz-khan en écriture ouigoure (1930)
Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
Özkan İzgi, Çin Elçisi Wang Yen-te'nin Uygur Seyahatnamesi (1989)
Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VII: Türklerde ordu, ordugah ve otağ (2000)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)
Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)