Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Tang, 618’den sonraki bütün dönemin ölçüldüğü komşudur. Hanedan bir Göktürk kağanının himayesinde başladı. On iki yıl içinde Göktürk kağanını tutsak eden güç oldu. 630 ile 682 arasındaki elli yıl, Göktürklerin kendi devletinin bulunmadığı tek dönemdir.

Göktürk himayesinde kuruluş

Jiu Tang Shu, Li hanedanını Gansu’daki Longxi’nin Didao’suna bağlar. Li Yuan’ın yedinci kuşaktan atası olarak Batı Liang kralı Li Gao’yu verir.[1] Başka bir anlatım kökeni başka türlü verir. Li Yuan ile oğlunu kısmen Türk kanından Çinliler sayar ve boyu Gansu’nun Didao bölgesindeki kısa ömürlü bir Asya Hun hanedanına bağlar.[2]

Li Yuan 617’de, Sui’un çöküşü sırasında ortaya çıkan birkaç savaş beyinden biri olarak ayaklandı. Şibi Kağan ona da, öbürlerine olduğu gibi silah verdi. Sui Shu, o yıllarda Göktürk unvanları ve kurt başlı sancaklar alan adamlar arasında Liang Shidu ile Liu Wuzhou’yu anar. Li Yuan da aynı durumdaydı ve aynı bedeli ödedi.[3]

Yeni hanedan Çula ve ardından İlig döneminde de ödemeye devam etti. İlig 620’den itibaren hemen her yıl akın yaptı. 621’de Taiyuan’a kadar ilerledi. Tang onu haraçla ve bir prenses vaadiyle savuşturdu. 626’da, Li Shimin kardeşlerini Xuanwu kapısında öldürüp tahta çıktıktan on sekiz gün sonra, İlig bir orduyla Chang’an’ın önünde durdu. Şartlarla geri çekildi. Bozkır tarafından silahlandırılan ve ilk on yılını onu satın alarak geçiren bir hanedan, olağan anlatıdaki hanedan değildir. Ardından gelen tersine dönüş bu nedenle daha da dikkat çekicidir.

Tersine dönüş, 630’dan 659’a

Doğu kağanlığı 629 ile 630 kışında çöktü. Sefer’in kendi maddesi vardır. Çöküşün nedenine dair Tang anlatımı ile Göktürk anlatımını yan yana koymak değerlidir. Tang anlatımı Li Jing komutasındaki bir taarruzu kaydeder. Jiu Tang Shu Göktürklerin kendi açıklamasını da kaydeder.[4] Bu açıklamaya göre İlig her şeyi hu’lara, yani Soğdlulara emanet etti. Kendi halkını uzakta tuttu. Yasalar çoğaldı, ordu her yıl harekete geçirildi ve boylar kaçtı.[4] Kar, kıtlık, Xueyantuo’nun ayrılması ve bir yeğenin taraf değiştirmesi gerisini getirdi.

Batıda olanlar bir nesil daha sürdü ve aynı şekilde bitti. 640 ile 659 arasında Tang batı kağanlığını dağıttı. Fethin kendi maddesi vardır. 660’a gelindiğinde Tang, adı itibarıyla Hingan’dan Syr Darya’ya kadar bozkıra sahipti.

Aşinalar aracılığıyla yönetim

Tang bozkırı doğrudan yönetmedi ve hiç denemedi. Onu gevşek dizgin vilayetleri aracılığıyla yönetti. Bunlar, valileri yerinde bulunan boy başbuğları olan, ad olarak Çin komutanlıklarıydı. Bir kağan gerektiğinde Tang, bunların üzerine bir Aşina prensini kağan olarak yerleştirdi. Aşina Simo ile Aşina Funian bu makamı tuttu. Türk Atlası, düzenin nasıl işlediğini ve neden hep aksadığını Ara dönem başlığı altında anlatır.

Düzenin açık bir mantığı ve ölümcül bir kusuru vardı. Aşinaları kağanın çıkması gereken hanedan olarak korudu. Bu yüzden bir ayaklanmanın ihtiyaç duyacağı şeyi de korudu. 682’de ayaklanma geldiğinde tam oradan geldi.

Yazıtlarda düşman olarak

Göktürkler Tang hakkında yazdı. Bu bölümler, bir devletin bıraktığı en çekinmesiz siyasi açıklamalar arasındadır. Yazıt, Çinlilerin Göktürk halkını yok etmeyi, onu öldürüp tohumsuz bırakmayı planladığını söyler.[5] Çinlilerin silahla değil, armağan ve sözle çalıştığını da ekler. Sözleri tatlı, ipekleri yumuşaktı. Bunlarla uzaktaki halkları yaklaştırıyor, sonra yanlarına yerleşip en kötü düşüncelerini orada kuruyorlardı.[5]

Suç yalnızca Çinlilere yüklenmez. Yazıtlara göre Göktürkler devleti kendi adamları yüzünden yitirdi: akılsız ve korkak kağanlar, Göktürk unvanlarını bırakıp Çin unvanları alan beyler, hizmetçi yapılan oğullar ve köle yapılan kızlar.[5] Hiçbir Çin kaynağı okuru, zaferle dikilmiş bir anıtın merkezî bölümünü kendi halkının kusurlarına ayırdığına hazırlamaz.

Sonrasında

İkinci Kağanlık Tang’a karşı altmış yıl savaştı ve sonunda onlarla barış yaptı. Tang imparatorunun gönderdiği ustalar Kül Tegin’in türbesini yaptı.[5] 744’ten sonra Uygurlar ilişkiyi büsbütün tersine çevirdi. An Lushan’ın isyanı Tang’ı kırdı. Uygur süvarisi onları kurtardı ve bunun bedelini seksen yıl ipekle ödediler.

Hanedan yabancı komutanlara ve tâbi boyların ordularına bağımlı hâle gelmişti. Bu kuvvetler imparatorluğun pençesi ve dişleri diye anılırdı. Hanedan zayıflayınca kendi amaçlarının peşine düştüler.[6]

Hanedanın iki tarihi, Jiu Tang Shu ile Xin Tang Shu, 618’den sonraki bütün dönem için başlıca Çin kaynaklarıdır. Her birinin kendi maddesi vardır.

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Kabil ve Kapisa Türk Şahileri619 – 758

    • Elçilik619 – 758elçilikler ve Jibin kralı unvanıyla atama

  2. Birinci Göktürk Kağanlığı621 – 630

  3. Xueyantuo Kağanlığı (Sir Tarduş)628 – 630

  4. Toharistan Yabguları635 – 759

    • Elçilik635 – 759elçilikler ve unvanlar, 661'den itibaren bölge komutanlığı

  5. Batı Göktürk Kağanlığı640 – 657

  6. İkinci Göktürk Kağanlığı682 – 716

  7. Uygur Kağanlığı780 – 840

  8. Yenisey Kırgız Kağanlığı842 – 867

    • Elçilik842 – 867842'den 844'e dört elçi, 847'de unvan verilmesi

Notlar

  1. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 1
  2. ^ Lattimore 1951, p. 544
  3. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  4. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  5. ^ a b c d Kül Tegin inscription
  6. ^ Kwanten 1979, p. 45

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler98

Kişiler
Alp Inanch · Are Khan · Bagha Shad · Baghatur Khan · Buli Shad · Chula Khan · Emperor Wuzong of Tang · Emperor Xuanzong of Tang (846–859) · Emperor Yizong of Tang · Ilig Khan · Kang Shaoli · Kang Sumi · Kutluk Tegin · Li Jian · Nishu Bagha Shad · Pei Ju · Pofu Katun · Princess Taihe · Princess Yicheng · Que Dadu Shad · Rehan Tegin · Shibi Khan · Si Yabgu Khan · Sijie Irkin · Sulu Khan · Suni Shi · Ta-bu-he-zu · Tatik Iznanchu · Wen-wu Alp · Yinnai Tegin · Yizhi-lianji · Yukuk Shad · Yushe Shad · Zhenzhu Tong Irkin · Zhishi Sili · Zhu-wu Alp Sol
Devletler
First Göktürk Khaganate · Later Tang · Northern Zhou · Sui · Yenisei Kirghiz Khaganate
Savaşlar
Hegemony Wars in Northern China · Uyghur–Kirghiz War
Muharebeler ve olaylar
Banquet of the Wine Fountain (647) · Battle of Jingyang (626) · Bilge Khan's Tent Banquet (725) · Defection of Töles (628) · Göktürk Aid to Li Yuan (617) · Ilig Khan's Dance at the Weiyang Palace (633) · Killing of Heshana Khan (619) · Kirghiz Embassies to the Tang (842–848) · Kirghiz embassy of 648 · Music of Empress Ashina (568) · Night Attack on Dingxiang (630) · Plunder of Luoyang and the Silk Payment (757) · Raid on Yanmen (621) · Ransom of the Chinese from the Göktürks (631) · Submission of Yiwu (630) · The Court Debate of 630 · The Göktürk Campaign of 622 · The Göktürk Campaign of 625 · The great snow of 627 · The siege of Yanmen, 615 · The Standoff at Binzhou (624) · The Sui Court in Exile at Dingxiang (620) · The Uyghur Demand for the Prince's Dance (762) · The Wei bridge, 626
Yerler
Baidao Plain · Beilou Pass · Dingxiang · Hebei · Heng'an · Jade Gate · Jin River · Jingyang · Lingzhou · Shuozhou · Xiazhou · Yinshan · Yiwu · Youzhou · Yunzhong
Halklar
Eurasian Nomads · Shatuo
Soylar
Are
Kurumlar ve Unvanlar
Chinese Craftsmen at the Orkhon Monuments · Drums and Banners for the Khans · The Göktürk Oath · Uyghur Horse-Silk Trade
Dinler
Manichaean Diet of the Uyghurs · Riding Round the Dead
Yeme içme
Grape Wine in Central Asia · Tea among the Uyghurs
Gelenekler ve eğlenceler
Seating at the Feast · The New Year on the Steppe · Turkic Songs at the Tang Court
Kaynaklar
Fengshi Wenjian Ji
Tartışmalar
The Kirghiz descent from Li Ling

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Tang.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/tang-dynasty/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026