Tielelarning magʻlubiyati, 546

546-yilda Oltoyning gʻarbida Jungʻariya boʻylab koʻchib yurgan Tielelar Jujanlar (Rouran)ga qarshi yurish boshladi.^[1] Ularni tashkil etgan guruhlar dashtning keng bir chizigʻi boʻylab tarqoq yashar edi va zarba berishdan oldin toʻplanishi kerak edi. Ashinalar rejadan xabar topadigan darajada yaqin turgan edi. Bumin ularni yoʻlda toʻsib chiqdi va magʻlub etdi. Ellik mingdan ortiq Tiele unga boʻysundi.^[1] Bu raqam xonadonlarni yoki chodirlarni sanaydi. Uni umumiy aholi soniga aylantirish zamonaviy taxminlardir va besh baravar farq bilan oʻzgaradi.

546-yilda Tielelarning magʻlubiyati xaritasi: Tielelar Jungʻariyadan jujanlarga qarshi yurish qiladi, Bumin va Ashinalar ularga Oltoydan zarba beradi, magʻlub boʻlgan Tielelar Jujan xoqonligi tarkibidagi, janubda Turfonga qadar choʻzilgan Ashina yerlariga oʻtadi — 546: Tielelar jujanlarga qarshi yurish qiladi; Bumin ularni yoʻlda toʻsib chiqib magʻlub etadi va ellik mingdan ortiq Tiele chodiri unga boʻysunadi. Hali jujanlarga qaram boʻlgan Ashinalar Oltoyni janubda Turfonga qadar egallab turadi. Zamonaviy xarita; yoʻnalishlar va jang oʻrni chizilgan.

Raqamlar

Hech bir manba ikki kuchdan birining sonini bermaydi. Bir hisobga koʻra Buminda taxminan oʻn ming otliq, Tiele qoʻshinida taxminan ellik ming kishi bor edi; ehtiyotkorroq raqam yigirma mingdan oʻttiz minggacha. Ikkala oʻqishda ham Ashinalar bir necha baravar oz edi. Gʻalaba hali toʻplanib boʻlmagan qoʻshinga zarba berish bilan qozonildi.

Keyingi voqealar uchun ikkinchi raqam hal qiluvchi. Har bir chodirga besh kishidan hisoblanganda ellik ming chodir taxminan chorak million kishi boʻladi. Bir faslning oʻzida Buminning hukmronligi ostiga oʻtgan miqyos shu edi. Ikki ellik mingni aralashtirib yubormaslik kerak. «Zhou Shu» keltirgan raqam boʻysungan chodirlarni sanaydi, yuqoridagi raqam esa jang qilgan erkaklarni sanaydi. Ularning bir-biriga yaqinligi tasodif emas, bu dashtning oddiy hisobi: bir chodir jangga bir otliq chiqaradi.

Buminning oʻz otliqlari taxminan oʻn ming edi. Bunga solishtirganda chorak million kishi gʻalabadan koʻproq narsa edi. Ashinalar Oltoyda boʻysunuvchi urugʻ boʻlib, izdoshlari minglab sanalar edi. Bir faslning ichida ular yuz minglab sanaladigan kuchga aylandi, buning uchun hech kimdan ruxsat soʻramadilar.

Bumin, ehtimol, jujanlar saroyiga Tielelarning harakati haqida xabar bilan elchi joʻnatgan. Elchi hali yoʻlda ekan, u oʻzi yurish boshladi. Shu sababli xon qoʻzgʻolon haqida ham, uning bostirilgani haqida ham bir vaqtda bilib oldi. «Zhou Shu» natijani beradi, ketma-ketlikni emas.

Oqibatlari

Bumin Tielelarning yerini olmadi. Qabila boshliqlari unga shaxsan boʻysundi va ularning izdoshlari oddiygina uning oʻz izdoshlariga qoʻshildi. Bumin oʻz oliy hukmdoriga qarshi qoʻzgʻolonni soʻralmasdan bostirgan edi. U jujanlarni buni oʻzlari qilish xarajatidan qutqargan va ishtirokchilarni oʻzida saqlab qolgan edi. Anagui bitta jangchi ham yubormagan edi. Uni urushdan qutqargan kishi endi uning saltanatining gʻarbiy chekkasida, Ashinalar bir yil oldin boʻlganidan bir necha baravar koʻp izdoshga ega edi.

Buning evaziga Bumin jujan malikasini soʻradi. Anagui rad etdi va rad javobi haqorat bilan birga keldi. Bu urushni boshlab yubordi.^[1] Urushni shu rad javobidan, 546-yildan hisoblash eng toʻgʻri, Tielelarning magʻlubiyati uning birinchi pardasi edi. Olti yil oʻtib, Tielelar Buminning qoʻshini jujanlarni yoʻq qilganda uning safida edi. Ular unga boʻysungan edi, uning xonadoniga emas. U vafot etganda bogʻlanish uzildi va uni qaytadan oʻrnatish kerak boʻldi.