Are xitoyliklar Yenisey qirgʻizlari hukmdoriga beradigan ismdir. U 820-yil atrofida oʻzini xon deb atadi va 840-yilda Uygʻur xoqonligini yoʻq qildi.[1] Uning boshqa hech bir ismi qayd etilmagan.[1]

Ism va unvon

Xin Tang Shu qirgʻizlar oʻz xoʻjayinini Are deb atashini aytadi. Ular Are urugʻ nomini undan oladi.[1] Michael R. Drompp ismni ham familiya, ham unvon sifatida oʻqiydi. U buni boshqa hech narsa qoʻllab-quvvatlamasligini va unga mos keladigan qadimgi turkiy soʻz yoʻqligini qayd etadi.[2] 2002-yilda Drompp yana shuni qoʻshadi: uygʻurlar hukmronligi davri uchun xitoy manbalari qirgʻiz hukmdorini xon emas, Are deb ataydi. Qarama-qarshi oʻlaroq, deydi u, Qorabalgasun bitiktoshining xitoycha matni xuddi shu davrdagi qirgʻiz hukmdorini xon deb ataydi. U yana xitoyliklar Areni hukmdorning urugʻ nomi sifatida ham berishini qayd etadi. Shu sababli hikoyalar bir-biriga zid. Are unvon emas, shaxs ismi boʻlishi mumkin.[3] Ismning oʻqilishi turlicha. Biri uni inal unvonining xitoycha shakli deb biladi, ikkinchisi samoyedcha ota soʻzi, uchinchisi Az qabila nomi, toʻrtinchisi turkiy idi, xoʻjayin. Bu oʻqishlarni koʻrib chiqqan tadqiqot hech biri mustahkam emas degan xulosaga keladi.[4] Bir qozoq olimi «ota» soʻzini oladigan oʻqishga qoʻshildi. Bu qarashga koʻra, aco avval katta patriarxal oila boshligʻini bildirgan va davlat paydo boʻlganda hukmdor unvoniga aylangan.[5] inal va qabila nomi oʻqishlariga bir javob uch fikrdan iborat. Xin Tang Shu qabila boshliqlarini qabilalarining nomi bilan ataydi, qirgʻiz xoʻjayinini esa boshqa soʻz bilan. inal bilan Az qabilasi oʻrtasida tovush jihatidan mustahkam bogʻlanish yoʻq. Va inal boshqa joylarda davlat emas, knyazlik boshligʻini bildiradi.[6] 931-yildagi bir xitoy hisoboti xuddi shu ikki belgini bir turkning ismi sifatida beradi. Biroq u yerdagi toʻgʻri shakl A-shu boʻlib koʻrinadi va u Asuq deb oʻqilgan.[2]

758-yildan keyin uygʻurlar Bilga Ton Irkin unvonini berganidan 840-yilgi urushgacha xitoy matni qirgʻiz hukmdorini Are deb ataydi.[1] Ikki sana orasida sakson yildan ortiq vaqt bor. Bitta hukmronlik ularni qamrab olishi dargʻumon. Shu sababli ismni bir kishining emas, hukmdorning belgisi deb olgan maʼqul. Urushdagi Are 820-yil atrofida xon unvonini olgan kishidir.[7]

Oila

Uning onasi Turgesh ayoli edi va ona-katun boʻldi. Xotini qorluq yabgʻusining qizi edi va katun boʻldi.[1] Ikkalasi ham nomlanmagan. Oʻquvchilar Turgesh onani gʻalati deb topgan, chunki Turgesh xoqonligi uning davridan bir necha oʻn yil oldin yoʻq qilingan edi.[8] Ikkala aloqa ham janubi-gʻarbga, Balxash koʻli atrofidagi qorluq va Turgesh yerlariga ishora qiladi. Qirgʻizlar bu yerlar bilan savdo qilgan va ular bilan ittifoq tuzgan.[9] Drompp bu oilaviy aloqalar qirgʻiz hukmdorini 820-yil atrofida xon unvonini olishga ruhlantirgan, deb taxmin qiladi. U buni uygʻurlar kuchini zaiflashtirgan uygʻur saroyidagi guruhlar haqida ham taxmin qiladi.[3]

Urush

Uygʻurlar zaiflashganda, Are oʻzini xon deb atadi.[1] Unga qarshi yuborilgan uygʻur vaziri gʻalaba qozona olmadi. Ikki xalq yigirma yil jang qildi.[1] Are uygʻur xoniga baxti tugaganini va Are oltin chodirni egallab, otlarini uning oldida yugurtirib, bayrogʻini oʻsha yerga tikishini aytdi.[1]

840-yilda u maydonga oʻzi chiqdi.[1] U uygʻur qarorgohini va oltin chodirni yoqib, xazinani olib ketdi. U malika Taiheni topdi. Keyin oʻz qarorgohini Lao togʻining janubiga koʻchirdi.[1] Urush Uygʻur–qirgʻiz urushida, 840-yilgi hujum esa Ordu-Baliqning qulashida hikoya qilinadi.

Saroy

Qishda Are sansar telpak kiyardi. Yozda tepasi uchli, qirgʻogʻi buklangan, oltin qisqichli telpak kiyardi.[1] U bitta bayroq saqlardi. Uning xalqi qizil rangni afzal koʻrardi.[1][10] U Koʻk togʻda, bir-biriga tutashtirilgan kigiz chodirlarda yashardi. Ularni devor turadigan joyda turgan toʻsiq oʻrab olgan edi. Uning chodiri Midizhi deb atalardi. Boshqa boshliqlarning chodirlari kichik edi.[1] Bobning qirgʻizlar tasviri turli davrlarning hikoyalaridan tuzilgan. Shu sababli bu satrlar uning salaflarini ham tasvirlashi mumkin.[11]

Elchilar va urugʻ roʻyxati

Are Taiheni qoʻriqchilar bilan uyiga yuborgan edi. Uygʻur shahzodasi Wujie elchilarni oʻldirdi.[12] Tan saroyiga boshqa yoʻli boʻlmagani uchun Are yangi elchi Zhuwu Hesuni yubordi. Imperator Wuzong bu elchini Bohai elchilaridan yuqori qoʻydi.[1] Qirgʻizlar xan sarkardasi Li Lingdan kelib chiqqanini va u bilan Tan imperatorlarining urugʻ nomini daʼvo qildi.[13] Saroy Areni imperator urugʻi roʻyxatiga kiritishni buyurdi.[1] Turkic Atlas elchilar haqida elchixonalar ostida hikoya qiladi. Daʼvo haqida Li Lingdan kelib chiqish ostida hikoya qiladi.

Are Tan qoʻshinlarini Wujie uygʻurlarining qoldiqlariga zarba berish uchun soʻradi. Saroy uni Zongying Xiongwu Chengming xon qilib tasdiqlash uchun Li Shini tanladi. Biroq Wuzong Li Shi yoʻlga chiqmasidan oldin vafot etdi.[1] Oxir-oqibat elchi Li Ye 847-yilda qirgʻizlarga Yingwu Chengming xon unvonini berdi.[1]

Oʻlimi

Are shu vaqtga kelib vafot etgan edi. Uni oʻz amaldorlaridan biri Huichang yillarida, 847-yil 6-fevraldan oldin oʻldirdi. Xabar Tan saroyiga faqat keyinroq yetib bordi.[14] Xin Tang Shu 847-yilgi tasdiqlash uchun hech bir hukmdorni nomlamaydi.[1] Boshqa bir hikoyada Are 847-yilda vafot etadi.[15] Drompp bu sana dalilsiz berilganini qayd etadi.[16] Drompp qotillik haqidagi xabarni Xin Tang Shuning Huichang yillari haqidagi jumlasidan oladi: 會昌中，阿熱以使者見殺，無以通於朝. U matn tartibini oʻlimni elchi Zhuwu Alp Solning vazifasidan oldin qoʻyadi deb oʻqiydi. Elchi poytaxtga 843-yil 16-martda yetib keldi.[16][1] Xuddi shu soʻzlar Areda saroyga yetib borish vositasi yoʻq edi, chunki uning elchilari oʻldirilgan, degan maʼnoda ham olinadi. Turkic Atlas ularni shu maʼnoda elchixonalar ostida beradi.[1]

Manbalar tugʻilgan yilni ham, yoshni ham bermaydi.[1] Turkic Atlas uning Yeniseydagi boshqargan davlati haqida Qirgʻiz xoqonligi ostida hikoya qiladi.

Izohlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  2. ^ a b Drompp 2005, p. 37
  3. ^ a b Drompp 2002, p. 482
  4. ^ Mokeev 2019, p. 31–34
  5. ^ Mokeev 2019, p. 31
  6. ^ Mokeev 2019, p. 32
  7. ^ Drompp 2005, p. 36–37
  8. ^ Barthold 1927, p. 15
  9. ^ Drompp 1999, p. 402
  10. ^ Mokeev 2019, p. 30
  11. ^ Golden 1992, p. 178
  12. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  13. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  14. ^ Drompp 2005, p. 158
  15. ^ Barthold 1927, p. 17
  16. ^ a b Drompp 1999, p. 403

Manbalar

Adabiyot

  • Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
  • Michael R. Drompp, Breaking the Orkhon Tradition: Kirghiz Adherence to the Yenisei Region after A.D. 840 (1999)
  • Michael R. Drompp, The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest (2002)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Anvarbek Mokeev, Yenisey ve Altay Kırgızlarında siyasi unvan olarak aco ve idi terimlerinin menşesi ve anlamı (2019)
  • V. V. Barthold, Kirgizy: istoričeskij očerk [Киргизы: исторический очерк] (1927)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)

Bogʻliq

What links here18

Persons
Emperor Wuzong of Tang · Külüg Bagha · Li Shi (Tang envoy) · Princess Taihe
States
Yenisei Kirghiz Khaganate
Conflicts
Uyghur–Kirghiz War
Battles & Events
Kirghiz Embassies to the Tang (842–848) · Rescue of Princess Taihe (840–843) · Tang investiture of the Kirghiz (847) · The fall of Ordu-Balık, 840
Places
Kemijkat
Peoples
Az · Heichezi · History of the Turkic peoples · The Great Empires of the Steppe
Lineages
Are
Institutions and Titles
Furs and Musk among the Turkic Peoples · Women among the Turkic Peoples

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Are xon.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/are-khan/

Last revised: 8 November 2026