Евразия көчмөндөрү Венгрия түздүгүнөн Маньчжурияга чейин созулган талаа алкагындагы мал багуучу элдер болгон.[1] Алар кой, жылкы жана башка жаныбарлардын малынан жашаган жана малдарды жыл бою белгилүү жайыттардын ортосунда жылдырып турган.[2] Бул жашоо мүнөзү б.з.ч. экинчи миң жылдыктын аягы менен биринчи миң жылдыктын башында калыптанган.[3] Көчмөндөр өздөрүнө керектүү нерселердин баарын өзү жасай алган эмес, ал эми отурукташкан мамлекеттер алардын жылкыларын каалаган.[4] Экөөнүн ортосундагы соода, салык жана чабуулдар талаа империяларынын тарыхын түзгөн.[5]

Аты жана көлөмү

Көчмөн деген сөздүн кеңири жана тар мааниси бар. Кеңири мааниси жер которуп жүргөн ар бир элди, аңчыларды жана терүүчүлөрдү кошо камтыйт. Тар мааниси жылып жүргөн малчыларды гана камтыйт жана Turkic Atlas аны колдонот.[6] Көчмөн малын жыл бою ачык жерде жаят, белгилүү убакыттарда белгиленген жайыт аймактарынын ичинде жылат, жамаатынын көбүн кошо алып жүрөт жана негизинен өз муктаждыгы үчүн өндүрөт.[7] Жарым көчмөндөр мал да багат, дыйканчылык да кылат, бирок дыйканчылык экинчи орунда турат. Скифтер, хунндар (сюнну) жана хазарлар ушундай топторду камтыган.[8]

Көчмөндүк жашоо мүнөзү, тил үй-бүлөсү эмес. Скифтер жана сарматтар иран тилинде сүйлөгөн.[9] Сяньбилердин тилинен сакталып калган аз нерсе эң жакшы моңгол тили катары түшүндүрүлөт.[10] Хунндар көп учурда түрк тилинде сүйлөгөн эл жана көк түрктөрдүн мурункулары деп эсептелет.[11] Башка окуулар алардын тилин енисей же моңгол тилдеринин катарына коёт жана тил боюнча талаш позицияларды баяндайт.[11] Түрк элдери талаа империяларынын ичинде калыптанган, көк түрк империясы да алардын бири.[12]

География

Түндүк токойдун түштүгүндө талаа Маньчжуриядан Венгрия ойдуңуна чейин созулат.[1] Батыш талаага Украина, Түндүк Кавказ, Түштүк Урал жана Казак талаасы кирет.[13] Чыгыш талаага Моңголиянын жана Маньчжуриянын отлоктору кирет.[13] Табигый зоналар түндүктөн түштүккө карай тилкелер менен жайгашкан: тундра, тайга, токойлуу талаа, талаа, чөл талаа жана чөл.[14]

Күчтүү мамлекетти талаа гана көтөрө алган. Тундра, токой жана чөл чоң күч чыгаруу үчүн жетиштүү адамды багып бере албайт.[15] Чөбү бай, ал эми жерде кыймылга табигый тоскоолдуктар аз.[16] Жаан-чачын аз, жылына 10дон 20 дюймга чейин, же болжол менен 250дөн 500 миллиметрге чейин.[17] Дыйканчылык суу жана кыска өсүү мезгилдери менен чектелген жана ал көбүнчө оазистерде жана талаанын нымдуураак четтеринде гана жүргүзүлөт.[18] Эски теориялар тарыхый өзгөрүүлөрдү климаттын узак мөөнөттүү жылышы менен түшүндүргөн. Аларда колдоо жок, ал эми нымдуулуктагы чыныгы өзгөрүүлөр кыска мөөнөттүү болгон.[14] Жаңыраак өлчөөлөр Климат жана талаа империялары макаласында баяндалган.

Тарыхка чейинки доор

Жылкылар Түштүк Россиянын талаасында б.з.ч. төртүнчү миң жылдыктан кечикпей колго үйрөтүлгөн.[19] Жүздөгөн километр аралыкта малды ээрчип жүргөн атчандар б.з.ч. экинчи миң жылдыктын ортосуна жуук пайда болот.[20] Коло доорундагы талаа маданияттары мал чарбасы менен дыйканчылыкты айкалыштырган жана алар көчмөн болгон эмес.[20] Түштүк Сибирде Андроново жана Карасук маданияттары мал багып, туруктуу конуштарда жашаган.[21]

Ачык талаада тик таштар менен белгиленген мүрзө жана эки төө
Моңголиядагы Шаргалджут менен Бийр көлүнүн ортосундагы талаада тик таштар менен белгиленген мүрзө жана эки төө, 1909-жылы тартылган. Жыйнак мүрзөнүн өзүнө дата бербейт. Finnish Heritage Agency (Museovirasto), General Ethnographic Photo Collection, VKK156:146. Photograph by Sakari Pälsi, 1909. Finna, CC BY 4.0.

Толук көчмөндүк б.з.ч. экинчи миң жылдыктын аягы менен биринчи миң жылдыктын башында, климат эң кургак болгондо пайда болот.[3] Ошол убакта Кара деңиздин түндүгүндө жана Орто Азияда отурукташкан мамлекеттер пайда болуп, көчмөндөргө экономикалык мүмкүнчүлүктөрдү сунуш кылган.[3] Көчмөндүк кантип башталганы талаштуу. Бир баян боюнча малдар малчылар алар менен кошо жылууга мажбур болгонго чейин өскөн. Экинчисинде күчтүүрөөк коңшулар малчыларды талаага сүрүп чыгарган. Үчүнчүсү экөөнү тең жетишсиз деп тапып, бир нече себепти чогуу эсептейт.[22]

Батышта киммерийлер, атчан көчмөн эл, скифтер келгенге чейин б.з.ч. 1000–800-жылдары талааны ээлеп турган.[23] Скифтер Кара деңиздин түндүк жээгиндеги талааны б.з.ч. VII кылымдын аягынан III кылымга чейин ээлеп турган.[24] Персиялыктар бул иран көчмөндөрүнүн чыгыш бутагын сактар деп аташкан.[23] Толугураак баян Хунндарга чейинки талаа макаласында.

Экономика

Евразия талаасынын малдарын кой менен жылкы жетектейт, ири мүйүздүү мал, эчки жана төө азыраак санда.[25] Жылкы транспорт, эт жана сүт берет, ал эми чөпкө жетүү үчүн карды тээп ачат.[26] Көчмөндөр жылдык циклде, көбүнчө түндүктөн түштүккө карай жылышкан. Жайында алар жаңы чөпкө түндүккө, кышында кар аз түштүккө кетишкен.[27] Кытай булактары муну чөп менен суунун артынан кыдыруу деп сүрөттөйт, бирок жолдор белгилүү жана жылыштар пландалган.[2] Тамак-аш эт менен сүткө таянат, өсүмдүк тамагы толуктоо катары. Жылкынын эти Евразия көчмөндөрүн башка көчмөндөрдөн айырмалайт.[28] Талаа тамак-ашын караңыз.

Талаа аркылуу көчүп бараткан үй-бүлө, буюмдары кутастарга жүктөлгөн
1909-жылы талаа аркылуу көчүп бараткан моңгол үй-бүлөсү, буюмдары кутастарга жүктөлгөн. Finnish Heritage Agency (Museovirasto), General Ethnographic Photo Collection, VKK156:38. Photograph by Sakari Pälsi, 1909. Finna, CC BY 4.0.

Мал чарбасынын өзү гана бардыгын камсыз кылбайт. Малчылык экономика дыйканчылык берген тамак-аштын түрүн жана көлөмүн бере албайт жана ал сыяктуу чоң калкты багып бере албайт.[29] Көчмөндөр өз коомдорунда кол өнөрчүлүктү да жолго сала алган эмес.[30] Алар кездемелерди, чайды жана данды каалашкан, ал эми дан малга кырсык келгенде абдан зарыл болгон.[31] Бир кытай билдирүүсү б.з.ч. 72-жылы катуу кар жана душмандын чабуулдарынан кийин хунндардын жоготуусун ар он адамдын үчөөсү жана ар он жаныбардын бешөө деп көрсөтөт.[32] Бир үй-бүлөгө болжол менен 60тан 100гө чейин баш мал минимуму керек болгон.[5] Андан төмөн түшкөндөр туугандарына малчы болуп жалданган, отурукташкан же чабуулга өткөн.[5]

Талаанын өзүнө жетишпеген нерсени алуунун үч жолу болгон. Биринчиси соода болгон жана жылкы талаа сата турган негизги товар болгон. Сяньбилер б.з. 222-жылы Вэй королдугуна 70 000 жылкы сатышкан.[33] Экинчиси отурукташкан мамлекеттен алынган салык болгон. Кытай муну хунндарга төлөгөн.[34] Үчүнчүсү чабуул болгон.[35] Күчтүү талаа державасы чек ара базарларын күч менен ачтыра алган, хунндар Хань Кытайы менен түзгөн келишимдерде жасагандай.[36] Кытай өз тарабынан соданы көзөмөлдөө каражаты катары колдонгон жана баш ийүүдөн баш тарткан көчмөндөргө базарларды жапкан.[36] хэцинди жана Чек ара базарларын караңыз.

Коом жана бийлик

Тууганчылык көчмөн жашоону тартипке салган. Үй-бүлө чоңдордун эки муунунан жана балдардан турган. Улуу уулдар өз үлүшүн алып чыгып кетишкен, ал эми кенже атасынын үйүн мураска алган.[37] Тууган үй-бүлөлөр болжол менен сегизден он эки түтүнгө чейинки конушта чогуу жайышкан.[2] Урууларды уруктар түзгөн, ал эми уруулар биримдиктерди түзгөн. Бир уруудагы уруктар талашышы мүмкүн болгон, бирок алар чөттөргө каршы чогуу турушкан.[37]

Тууганчылык ошондой эле саясий тандоо болгон. Уруу башчынын артынан ээрчигендердин бардыгы болгон, ал эми ыраазы эмес үй-бүлөлөр кетип, башка башчыга кошула алышкан. Генеалогиялар күндүн саясатына ылайык кайра жазылган.[38] Көптөгөн топтордо расмий бийлик аз же такыр болгон жана мамлекет көчмөн жашоонун зарыл шарты болгон эмес.[39]

Талаа империялары бир нече саясий бирдик, адатта күч менен, бириктирилгенде пайда болгон.[40] Себептери боюнча окуулар айырмаланат. Бири ар бир империяны көчмөндөр байлыгын ала турган күчтүү, бириккен Кытай менен байланыштырат.[41] Экинчиси баштоону алыскы аралык соодага жана керван коопсуздугун кепилдеген башчыларга берет.[42] Хунндар учуру Хунндар: Биринчи талаа империясын түзүү макаласында талкууланат. Бир типология боюнча көпчүлүк талаа империялары салык алып, отурукташкан жерлерди болгонундай калтырган. Көк түрктөр ушул типке кирет.[43] Империя салыкка жана олжого жашагандыктан, ошол кирешенин токтошу аны аяктата алган. Сырттан түшүүчү киреше кургаганда, Илиг хан өз урууларынан оор салык алган жана алар ага каршы көтөрүлгөн.[44]

Империя башкаруучу урууга ортоктош мүлк болгон жана ар бир мүчө тактыга же үлүшкө доомат кыла алган. Ошондуктан мураскорлук салгылашуу менен чечилген.[45] Башкаруучу уруу өзүнчө катмарга айланышы мүмкүн болгон. Көк түрктөрдүн Ашинасы ушуга мисал.[46] Хан асмандын буйругу менен башкарат жана Кут деп аталган бакытка ээ деп айтылган.[45]

Маданият

Үй мал менен кошо жылган. Талаа элдери ташылма кийиз үйлөрдө жашаган жана буюмдарын жабык араба менен алып жүргөн.[47] Жылкы талаа экономикасынын тирөөчү болгон.[33] Аскерлер алмаштыруучу аттары бар жеңил атчандарга таянган жана булактар ар бир жоокерге үчтөн он сегизге чейин ат берет.[48] Хунндар татаал жаа менен күрөшкөн, бул аларга башка көчмөндөрдөн артыкчылык берген.[49] Кийизди, татаал жаа жана атчан жаа атууну караңыз.

Сатылууга коюлган кийиз үйлөр, алардын бири керегеси жабылбаган бойдон
1909-жылы Ургада, бүгүнкү Улан-Баторда, сатылууга коюлган кийиз үйлөр. Оң жакта бир үйдүн керегеси жана түндүк шакеги дагы жабылбаган. Finnish Heritage Agency (Museovirasto), General Ethnographic Photo Collection, VKK156:89. Photograph by Sakari Pälsi, 1909. Finna, CC BY 4.0.

Скиф башчылары курган деп аталган дөбөлөрдүн астына атчан кароолдору менен кошо көмүлгөн.[50] Текебердин мүрзөлөрүндө алтын жана күмүш болгон, ал эми карапайым адамдардын мүрзөлөрүндө аз болгон.[51] Курган сөзү түрк сөзү жана археологиялык адабиятка орус тили аркылуу жеткен.[52] Курал-жарак, ат жабдыктары жана жаныбар стилиндеги өнөр бүт талаа боюнча жайылган, ар бир аймак өз вариантына ээ.[53] Курганды караңыз.

Мүйүздөрү ачык илмектерге созулган бугунун формасындагы алтын пластина
Мүйүздөрү ачык илмектерге созулган бугунун алтын пластинасы, скиф, б.з.ч. 400–300-жылдар. The Cleveland Museum of Art, 1985.77, The Severance and Greta Millikin Purchase Fund. Open Access, public domain (CC0).

Хунн башкаруучу табы жылына эки жолу ата-бабаларына, Асман менен Жерге жана кудайларга жана рухтарга курмандык чалган.[54] Көк түрктөрдүн Орхон жазуулары Теңирди атайт жана асман кудайына сыйынуу түрк элдеринин арасында кеңири тараган.[55] Асман берген бийликке доомат Кытайдан келгенби же ортоктош Ички Азия салтынанбы, бул чечилген эмес.[54] Теңирди жана Теңирчиликти караңыз.

Көчмөндөр отурукташкан байлыктын тартуусун билишкен. Министр Тонюкук Билге ханга шаарларды курууга каршы кеңеш бергени айтылат.[42] Кыймылдуулук көк түрктөрдү Таңдан күчтүүрөөк кылды, деди ал, ал эми шаардагы бир жеңилүүдөн кийин алар колго түшөт.[42]

Кыскача тарых

Батышта скифтердин ордун сарматтар алды.[56] Бир баян боюнча сарматтарды батышка сүргөн тополоң хунндардын көтөрүлүшүнөн келген.[57] Чыгышта хунндар биринчи талаа империясын курган.[12] Моду шаньюй б.з.ч. 209-жылы бийликке келип, дунхуларды жана юэчжилерди жеңген.[58] Б.з.ч. 176-жылдагы катында ал “жаа тартып жашагандардын” баарын бир үй-бүлө деп эсептеген.[59] Б.з.ч. 198-жылы Хань хэцин келишимине макул болгон.[60] Ал хунндарга ханбийке, жыл сайын жибек, шарап жана тамак-аш белектерин жана тең статус берген.[60] Хань чабуулдары жана ички чатактар империяны талкалады, ал эми түштүк хунндар Кытайга баш ийди.[61]

Хунндардан кийин сяньбилер кытай чек арасындагы бийлик боштугун толтурган, ал эми Туоба сяньбилери Түндүк Вэйди негиздеген.[10][62] V кылымдын башында жужандар (жоужан) Гобиден түндүккө Байкал көлүнө чейинки талаанын ээси болушкан.[63] Ошол эле кылымда гундар Дунайдагы Паннонияны ээлешкен.[64] Гундар хунндардан тараганбы, бул талаштуу.[12]

Көк түрктөр кийинки болушту жана 552-жылы Бумындын жужандардын үстүнөн жеңиши Ашинаны талаанын жаңы күчү кылды.[65] Алар башка көчмөн элдерди салык аркылуу башкарып, жергиликтүү текеберлерди ордунда калтырышкан.[66] Согд колониялары көк түрк жеринде дыйканчылык кылып, кол өнөрчүлүк менен алектенип, соода кылып, шаарларды негиздешкен.[44] Таң 630-жылы чыгыш кагандыктын акыркы ханын колго түшүрдү.[67] Илтериш мамлекетти 682-жылы Экинчи Көк түрк кагандыгы катары калыбына келтирди, ал 744-жылы кулады.[67]

Уйгурлар анын урандысында көтөрүлүп, карлуктарды, татарларды, кидандарды, кыргыздарды жана башкаларды 744-жылдан 840-жылга чейин салыктык көз карандылыкта кармады.[68] 840-жылы кыргыздар кагандыкты талкалады.[69] Батышта хазарлар көк түрк тартибинин ичинен чыгып, анын төмөндөшүнөн кийин алар жана болгарлар Понт-Каспий талааларын талашышкан.[70] Бир окуу хазар башкаруучу үйүн көк түрктөрдөн чыгарат.[71]

Талаа империяларынын тарыхы өнүгүүнүн бир сызыгы эмес. Үзгүлтүксүздүк көп учурда үзүлгөн, ал эми мураскер мамлекеттер көп учурда башка багыттарды алган.[68]

Эскертүүлөр

  1. ^ a b Sinor 1990, p. 23
  2. ^ a b c Golden 1992, p. 3
  3. ^ a b c Khazanov 1994, p. 95
  4. ^ Sinor 1990, p. 8-9
  5. ^ a b c Golden 1992, p. 8
  6. ^ Khazanov 1994, p. 15-16
  7. ^ Khazanov 1994, p. 16
  8. ^ Khazanov 1994, p. 19,21
  9. ^ Sinor 1990, p. 97
  10. ^ a b Golden 1992, p. 69
  11. ^ a b Golden 1992, p. 57-59
  12. ^ a b c Golden 1992, p. 57
  13. ^ a b Sinor 1990, p. 34
  14. ^ a b Sinor 1990, p. 30
  15. ^ Sinor 1990, p. 4
  16. ^ Sinor 1990, p. 20,34
  17. ^ Sinor 1990, p. 35
  18. ^ Sinor 1990, p. 26
  19. ^ Khazanov 1994, p. 91
  20. ^ a b Khazanov 1994, p. 92
  21. ^ Sinor 1990, p. 83,85
  22. ^ Khazanov 1994, p. 88-89,95
  23. ^ a b Golden 1992, p. 46
  24. ^ Sinor 1990, p. 97-98,107
  25. ^ Khazanov 1994, p. 46-49
  26. ^ Khazanov 1994, p. 47,49-50
  27. ^ Khazanov 1994, p. 50-51
  28. ^ Khazanov 1994, p. 52-53
  29. ^ Golden 1992, p. 7-8
  30. ^ Khazanov 1994, p. 202-203
  31. ^ Sinor 1990, p. 9
  32. ^ Khazanov 1994, p. 73
  33. ^ a b Sinor 1990, p. 8
  34. ^ Khazanov 1994, p. 224
  35. ^ Khazanov 1994, p. 222-223
  36. ^ a b Khazanov 1994, p. 206-207
  37. ^ a b Golden 1992, p. 4
  38. ^ Golden 1992, p. 4,7
  39. ^ Golden 1992, p. 7
  40. ^ Khazanov 1994, p. 238
  41. ^ Golden 1992, p. 9
  42. ^ a b c Golden 1992, p. 10
  43. ^ Khazanov 1994, p. 231,254-255
  44. ^ a b Khazanov 1994, p. 256
  45. ^ a b Golden 1992, p. 11
  46. ^ Khazanov 1994, p. 146
  47. ^ Sinor 1990, p. 94-95
  48. ^ Sinor 1990, p. 10
  49. ^ Golden 1992, p. 60
  50. ^ Sinor 1990, p. 100
  51. ^ Sinor 1990, p. 105
  52. ^ Khazanov 1994, p. 90
  53. ^ Sinor 1990, p. 109
  54. ^ a b Golden 1992, p. 65
  55. ^ Golden 1992, p. 3,65
  56. ^ Sinor 1990, p. 107
  57. ^ Golden 1992, p. 50
  58. ^ Sinor 1990, p. 120-121
  59. ^ Golden 1992, p. 61
  60. ^ a b Sinor 1990, p. 122
  61. ^ Golden 1992, p. 62
  62. ^ Khazanov 1994, p. 259
  63. ^ Golden 1992, p. 77
  64. ^ Sinor 1990, p. 3
  65. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  66. ^ Khazanov 1994, p. 255
  67. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  68. ^ a b Khazanov 1994, p. 257
  69. ^ Khazanov 1994, p. 257-258
  70. ^ Golden 1992, p. 236
  71. ^ Golden 1992, p. 237

Булактар

Адабият

  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)

Байланыштуу

What links here2

Peoples
History of the Turkic peoples
Institutions and Titles
The Economy of the Steppe Empires

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Евразия көчмөндөрү.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/eurasian-nomads/

Last revised: 8 November 2026