Avrasya göçebeleri, Macar ovasından Mançurya’ya uzanan bozkır kuşağının hayvan yetiştiren halklarıydı.[1] Koyun, at ve başka hayvanlardan oluşan sürülerle geçinir, sürüleri yıl boyunca belirli otlaklar arasında dolaştırırlardı.[2] Bu yaşam biçimi MÖ ikinci binyılın sonuyla birinci binyılın başında oluştu.[3] Göçebeler ihtiyaç duydukları her şeyi kendileri üretemezdi, yerleşik devletler ise onların atlarını isterdi.[4] İki taraf arasındaki ticaret, haraç ve akınlar bozkır imparatorluklarının tarihini biçimlendirdi.[5]

Ad ve kapsam

Göçebe sözcüğünün geniş ve dar bir anlamı vardır. Geniş anlamıyla yer değiştiren her halkı, avcıları ve toplayıcıları da kapsar. Dar anlamıyla yalnızca hareketli hayvan yetiştiricilerini kapsar ve Türk Atlası dar anlamı kullanır.[6] Göçebe, hayvanlarını yıl boyunca açıkta otlatır, belirli zamanlarda belirli otlak alanları içinde yer değiştirir, topluluğunun çoğunu yanında götürür ve esas olarak kendi ihtiyacı için üretir.[7] Yarı göçebeler de hayvan yetiştirir ve tarım yapar, ancak tarım ikinci planda kalır. İskitler, Asya Hunları ve Hazarlar da bu tür gruplar barındırıyordu.[8]

Göçebelik bir yaşam biçimidir, bir dil ailesi değildir. İskitler ve Sarmatlar İranca konuşurdu.[9] Siyenpilerin dilinden günümüze kalan az sayıdaki sözcük en iyi Moğolca olarak açıklanır.[10] Asya Hunları çoğu kez Türkçe konuşan bir halk ve Göktürklerin öncülleri sayılır.[11] Başka görüşler dillerini Yenisey ya da Moğol dilleri arasına koyar, dil tartışması görüşleri tek tek ortaya koyar.[11] Türk halkları bozkır imparatorluklarının içinde biçimlendi, Göktürk imparatorluğu da bunlardan biridir.[12]

Coğrafya

Kuzeydeki ormanın güneyinde bozkır, Mançurya’dan Macar Havzası’na kadar uzanır.[1] Batı bozkırı Ukrayna’yı, Kuzey Kafkasya’yı, güney Urallar’ı ve Kazak bozkırını kapsar.[13] Doğu bozkırı Moğolistan ve Mançurya çayırlıklarından oluşur.[13] Doğal bölgeler kuzeyden güneye şeritler hâlinde dizilir: tundra, tayga, ormanlı bozkır, bozkır, çöle yakın bozkır ve çöl.[14]

Yalnızca bozkır güçlü bir devleti taşıyabilirdi. Tundra, orman ve çöl, büyük bir güç kurmaya yetecek kadar insanı doyuramaz.[15] Otlar zengindir ve arazide hareketi engelleyen doğal engeller azdır.[16] Yağış azdır: yılda 10 ile 20 inç, yani yaklaşık 250 ile 500 milimetre.[17] Tarım su kıtlığı ve kısa yetişme mevsimleri yüzünden sınırlıdır, çoğunlukla vahalarda ve bozkırın daha nemli kenarlarında yapılır.[18] Eski kuramlar tarihsel değişimi iklimdeki uzun süreli kaymalarla açıklardı. Bu kuramların dayanağı yoktur. Nemdeki gerçek değişimler kısa süreliydi.[14] Daha yeni ölçümler İklim ve bozkır imparatorlukları maddesinde anlatılır.

Tarih öncesi

Atlar, en geç MÖ dördüncü binyılda Güney Rusya bozkırında evcilleştirildi.[19] Sürüleri yüzlerce kilometre boyunca atla izleyen binicilere MÖ ikinci binyılın ortalarında rastlanır.[20] Tunç Çağı bozkır kültürleri hayvancılığı tarımla birleştiriyordu ve göçebe değildi.[20] Güney Sibirya’da Andronovo ve Karasuk kültürleri sürü besliyor ve kalıcı yerleşimlerde yaşıyordu.[21]

Açık bozkırda dikili taşlarla belirlenmiş bir mezar, yanında iki deve
Moğolistan'da Schargaldschut ile Biir gölü arasındaki bozkırda dikili taşlarla belirlenmiş bir mezar ve iki deve, 1909 yılında çekilmiş fotoğraf. Koleksiyon mezarın kendisini tarihlemez. Finnish Heritage Agency (Museovirasto), General Ethnographic Photo Collection, VKK156:146. Photograph by Sakari Pälsi, 1909. Finna, CC BY 4.0.

Tam göçebelik, iklimin en kurak olduğu dönemde, MÖ ikinci binyılın sonuyla birinci binyılın başında ortaya çıkar.[3] O sırada Karadeniz’in kuzeyinde ve Orta Asya’da yerleşik devletler doğdu ve bu devletler göçebelere ekonomik olanaklar sundu.[3] Göçebeliğin nasıl başladığı tartışmalıdır. Bir görüşe göre sürüler büyüdükçe hayvan yetiştiricileri onlarla birlikte yer değiştirmek zorunda kaldı. İkinci görüşe göre daha güçlü komşular hayvan yetiştiricilerini bozkıra itti. Üçüncü görüş bunların hiçbirini yeterli bulmaz ve birkaç nedeni birlikte sayar.[22]

Batıda Kimmerler, atlı bir göçebe halk olarak MÖ 1000 ile 800 arasında, İskitler gelmeden önce bozkırı elinde tuttu.[23] İskitler Kuzey Pontus bozkırını yedinci yüzyılın sonundan MÖ üçüncü yüzyıla kadar elinde tuttu.[24] Persler bu İranlı göçebelerin doğudaki koluna Saka adını verdi.[23] Daha ayrıntılı bir anlatım Asya Hunlarından önce bozkır maddesindedir.

Ekonomi

Avrasya bozkırının sürülerinde koyun ve at başı çeker, sığır, keçi ve deve daha az sayıdadır.[25] At ulaşım, et ve süt sağlar, karı eşeleyerek otlara ulaşır.[26] Göçebeler yıllık bir döngüyle, çoğunlukla kuzeyden güneye hareket ederdi. Yazın taze otun bulunduğu kuzeye, kışın karın daha az olduğu güneye giderlerdi.[27] Çin kaynakları bunu ot ve su peşinde dolaşmak diye anlatır, oysa güzergâhlar belliydi ve hareketler planlıydı.[2] Beslenme et ve süte dayanır, bitkisel gıda tamamlayıcıdır. At eti, Avrasya göçebelerini diğer göçebelerden ayırır.[28] Bkz. Bozkırda Beslenme.

Bozkırda göç eden bir aile, eşyaları yaklara yüklenmiş
1909'da bozkırda göç eden bir Moğol ailesi, eşyaları yaklara yüklenmiş. Finnish Heritage Agency (Museovirasto), General Ethnographic Photo Collection, VKK156:38. Photograph by Sakari Pälsi, 1909. Finna, CC BY 4.0.

Hayvancılık tek başına her şeyi sağlamaz. Hayvancılığa dayalı bir ekonomi, tarımın verdiği gıda çeşidine ve miktarına erişemez ve o kadar kalabalık bir nüfusu besleyemez.[29] Göçebeler kendi toplumlarında zanaat üretimini de kuramadı.[30] Tekstil, çay ve tahıl istiyorlardı, sürülere felaket geldiğinde tahıl çaresizce gerekirdi.[31] Bir Çin kaydı, Asya Hunlarının MÖ 72’de ağır kar ve düşman akınlarının ardından verdiği kaybı, her on kişiden üçü ve her on hayvandan beşi olarak bildirir.[32] Bir hanenin en az yaklaşık 60 ile 100 baş hayvana ihtiyacı vardı.[5] Bu sayının altına düşenler akrabalarının yanında çoban olarak çalışır, yerleşir ya da akına başvururdu.[5]

Bozkırın ihtiyaç duyduğunu elde etmenin üç yolu vardı. Birincisi ticaretti ve bozkırın sattığı başlıca mal attı. Siyenpiler MS 222’de Wei Krallığı’na 70.000 at sattı.[33] İkincisi yerleşik bir devletten alınan haraçtı. Çin bunu Asya Hunlarına ödedi.[34] Üçüncüsü akındı.[35] Güçlü bir bozkır gücü, Asya Hunlarının Han Çini ile yaptığı antlaşmalarda olduğu gibi, sınır pazarlarını açmaya zorlayabilirdi.[36] Çin ise ticareti bir denetim aracı olarak kullandı ve boyun eğmeyen göçebelere pazarları kapattı.[36] Bkz. heqin ve Sınır Pazarları.

Toplum ve iktidar

Akrabalık göçebe yaşamını düzenlerdi. Aile, iki kuşak yetişkinden ve çocuklardan oluşurdu. Büyük oğullar paylarını alıp ayrılır, en küçük oğul babasının evine sahip çıkardı.[37] Akraba aileler yaklaşık sekiz ile on iki haneden oluşan bir kampta birlikte otlatırdı.[2] Klanlar boyları, boylar da birlikleri oluşturdu. Aynı boydaki klanlar birbiriyle çekişebilirdi, ama dışarıdakilere karşı birlikte davranırdı.[37]

Akrabalık aynı zamanda siyasi bir tercihti. Boy, bir şefin çevresinde toplayabildiği topluluktu ve hoşnut olmayan aileler ayrılıp başka bir şefe katılabilirdi. Soy kütükleri günün siyasetine uydurularak yeniden yazılırdı.[38] Pek çok grubun resmî yönetimi yok denecek kadar azdı ve devlet göçebe yaşamının zorunlu bir koşulu değildi.[39]

Bozkır imparatorlukları, birkaç siyasi birimin çoğunlukla zor yoluyla bir araya getirilmesiyle doğdu.[40] Bunun tetikleyicisi konusunda görüşler ayrılır. Bir görüş her imparatorluğu, zenginliğini göçebelerin alabileceği güçlü ve birleşik bir Çin’e bağlar.[41] İkinci görüş önceliği uzun mesafe ticaretine ve kervanların güvenliğini sağlayan hükümdarlara verir.[42] Asya Hunları örneği Asya Hunları: İlk Bozkır İmparatorluğunun Kuruluşu maddesinde tartışılır. Bir tipolojiye göre bozkır imparatorluklarının çoğu haraç alır, yerleşik toprakları olduğu gibi bırakırdı. Göktürkler bu türe girer.[43] İmparatorluk haraca ve ganimete dayandığından, bu gelirin kesilmesi onu sona erdirebilirdi. Dışarıdan gelen gelir kuruyunca İlig Kağan kendi boylarına ağır vergi koydu ve boylar ona karşı ayaklandı.[44]

İmparatorluk hükümdar klanın ortak malıydı ve klanın her üyesi tahtı ya da bir payı talep edebilirdi. Bu yüzden veraset çatışmayla çözülürdü.[45] Hükümdar klan ayrı bir zümreye dönüşebilirdi. Göktürklerin Aşina klanı bunun bir örneğidir.[46] Kağanın göksel buyrukla hüküm sürdüğü ve Kut denen talihe sahip olduğu söylenirdi.[45]

Kültür

Ev sürüyle birlikte hareket ederdi. Bozkır halkları taşınabilir keçe çadırlarda yaşar, eşyalarını örtülü arabalarla taşırdı.[47] At bozkır ekonomisinin dayanağıydı.[33] Ordular yedek atlı hafif süvariye dayanırdı ve kaynaklar her savaşçı için üç ile on sekiz binek at bildirir.[48] Asya Hunları bileşik yayla savaşırdı, bu da onlara diğer göçebelere karşı üstünlük sağlardı.[49] Bkz. Keçe, Kompozit yay ve Atlı Okçuluk.

Satılık keçe çadırlar, birinin kafes iskeleti henüz açık
1909'da Urga'da, bugünkü Ulan Batur'da satışa çıkarılmış keçe çadırlar. Sağda bir çadırın kafes iskeleti ve tepe çemberi henüz örtüsüzdür. Finnish Heritage Agency (Museovirasto), General Ethnographic Photo Collection, VKK156:89. Photograph by Sakari Pälsi, 1909. Finna, CC BY 4.0.

İskit şefleri atlı muhafızlarıyla birlikte kurgan denen höyüklerin altına gömülürdü.[50] Soyluların mezarlarında altın ve gümüş vardı, sıradan insanların mezarlarında ise çok az şey bulunurdu.[51] Kurgan sözcüğü Türkçedir ve arkeoloji literatürüne Rusça aracılığıyla girmiştir.[52] Silahlar, at koşumları ve hayvan üslubundaki sanat bütün bozkıra yayıldı, her bölgenin kendi çeşidi vardı.[53] Bkz. Kurgan.

Boynuzları açık halkalar halinde uzatılmış bir geyik biçiminde altın levha
Boynuzları açık halkalar halinde uzatılmış altın geyik levhası, İskit, MÖ 400–300. The Cleveland Museum of Art, 1985.77, The Severance and Greta Millikin Purchase Fund. Open Access, public domain (CC0).

Asya Hunlarının yönetici sınıfı yılda iki kez atalarına, Gök’e ve Yer’e, tanrılara ve ruhlara kurban sunardı.[54] Göktürklerin Orhun yazıtları Tengri’yi anar ve gök tanrısı kültü Türk halkları arasında yaygındı.[55] Gök’ten gelen hükümdarlık yetkisi iddiasının Çin’den mi geldiği, yoksa ortak bir İç Asya geleneğine mi ait olduğu belli değildir.[54] Bkz. Tengri ve Tengricilik.

Göçebeler yerleşik servetin çekimini biliyordu. Bakan Tonyukuk’un Bilge Kağan’a şehir kurmamasını önerdiği bildirilir.[42] Ona göre hareketlilik Göktürkleri Tang’dan güçlü kılıyordu ve bir şehirde alınacak tek bir yenilgi onların esir düşmesine yol açacaktı.[42]

Kısaca tarih

Batıda İskitlerin yerini Sarmatlar aldı.[56] Sarmatları batıya iten kargaşa Asya Hunlarının yükselişinden gelmiş olabilir.[57] Doğuda Asya Hunları ilk bozkır imparatorluğunu kurdu.[12] Mete Han MÖ 209’da iktidara geldi, Donghular’ı ve Yuezhiler’i yendi.[58] MÖ 176’da yazdığı bir mektupta “yay çekerek yaşayan” herkesi tek bir aile saydı.[59] MÖ 198’de Han, bir heqin antlaşması yaptı.[60] Antlaşma Asya Hunlarına bir prenses, her yıl ipek, şarap ve yiyecek armağanları ve eşit statü verdi.[60] Han seferleri ve iç çekişmeler imparatorluğu çökertti, Güney Asya Hunları da Çin’e boyun eğdi.[61]

Asya Hunlarından sonra Siyenpiler Çin sınırındaki güç boşluğunu doldurdu ve Tuoba Siyenpileri Kuzey Wei’yi kurdu.[10][62] Beşinci yüzyılın başında Rouranlar Gobi’den kuzeyde Baykal Gölü’ne kadar bozkırın efendisi oldu.[63] Aynı yüzyılda Hunlar Tuna kıyısındaki Pannonia’yı ele geçirdi.[64] Hunların Asya Hunlarından gelip gelmediği tartışmalıdır.[12]

Ardından Göktürkler geldi ve 552’de Bumin’in Rouranlara karşı kazandığı zafer, Aşinaları bozkırın yeni gücü yaptı.[65] Diğer göçebe halkları haraçla yönettiler ve yerel aristokrasileri yerinde bıraktılar.[66] Soğdlu yerleşimciler Göktürk topraklarında tarım yaptı, zanaat üretti, ticaret yaptı ve kasabalar kurdu.[44] Tang, doğu kağanlığının son kağanını 630’da ele geçirdi.[67] İlteriş 682’de devleti İkinci Göktürk Kağanlığı olarak yeniden kurdu, kağanlık 744’te yıkıldı.[67]

Uygurlar onun yıkıntıları üzerinde yükseldi ve 744’ten 840’a kadar Karlukları, Tatarları, Kıtanları, Kırgızları ve başkalarını haraca bağlı tuttu.[68] 840’ta Kırgızlar kağanlığı yıktı.[69] Batıda Hazarlar Göktürk düzeninin içinden çıktı, düzen çözülünce de Bulgarlarla birlikte Ponto-Hazar bozkırlarında üstünlük için çekişti.[70] Hazar hanedanı Göktürklere dayandırılmıştır.[71]

Bozkır imparatorluklarının tarihi tek bir gelişim çizgisi izlemez. Süreklilik çoğu zaman kesildi ve ardıl devletler çoğu zaman başka yönlere gitti.[68]

Notlar

  1. ^ a b Sinor 1990, p. 23
  2. ^ a b c Golden 1992, p. 3
  3. ^ a b c Khazanov 1994, p. 95
  4. ^ Sinor 1990, p. 8-9
  5. ^ a b c Golden 1992, p. 8
  6. ^ Khazanov 1994, p. 15-16
  7. ^ Khazanov 1994, p. 16
  8. ^ Khazanov 1994, p. 19,21
  9. ^ Sinor 1990, p. 97
  10. ^ a b Golden 1992, p. 69
  11. ^ a b Golden 1992, p. 57-59
  12. ^ a b c Golden 1992, p. 57
  13. ^ a b Sinor 1990, p. 34
  14. ^ a b Sinor 1990, p. 30
  15. ^ Sinor 1990, p. 4
  16. ^ Sinor 1990, p. 20,34
  17. ^ Sinor 1990, p. 35
  18. ^ Sinor 1990, p. 26
  19. ^ Khazanov 1994, p. 91
  20. ^ a b Khazanov 1994, p. 92
  21. ^ Sinor 1990, p. 83,85
  22. ^ Khazanov 1994, p. 88-89,95
  23. ^ a b Golden 1992, p. 46
  24. ^ Sinor 1990, p. 97-98,107
  25. ^ Khazanov 1994, p. 46-49
  26. ^ Khazanov 1994, p. 47,49-50
  27. ^ Khazanov 1994, p. 50-51
  28. ^ Khazanov 1994, p. 52-53
  29. ^ Golden 1992, p. 7-8
  30. ^ Khazanov 1994, p. 202-203
  31. ^ Sinor 1990, p. 9
  32. ^ Khazanov 1994, p. 73
  33. ^ a b Sinor 1990, p. 8
  34. ^ Khazanov 1994, p. 224
  35. ^ Khazanov 1994, p. 222-223
  36. ^ a b Khazanov 1994, p. 206-207
  37. ^ a b Golden 1992, p. 4
  38. ^ Golden 1992, p. 4,7
  39. ^ Golden 1992, p. 7
  40. ^ Khazanov 1994, p. 238
  41. ^ Golden 1992, p. 9
  42. ^ a b c Golden 1992, p. 10
  43. ^ Khazanov 1994, p. 231,254-255
  44. ^ a b Khazanov 1994, p. 256
  45. ^ a b Golden 1992, p. 11
  46. ^ Khazanov 1994, p. 146
  47. ^ Sinor 1990, p. 94-95
  48. ^ Sinor 1990, p. 10
  49. ^ Golden 1992, p. 60
  50. ^ Sinor 1990, p. 100
  51. ^ Sinor 1990, p. 105
  52. ^ Khazanov 1994, p. 90
  53. ^ Sinor 1990, p. 109
  54. ^ a b Golden 1992, p. 65
  55. ^ Golden 1992, p. 3,65
  56. ^ Sinor 1990, p. 107
  57. ^ Golden 1992, p. 50
  58. ^ Sinor 1990, p. 120-121
  59. ^ Golden 1992, p. 61
  60. ^ a b Sinor 1990, p. 122
  61. ^ Golden 1992, p. 62
  62. ^ Khazanov 1994, p. 259
  63. ^ Golden 1992, p. 77
  64. ^ Sinor 1990, p. 3
  65. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  66. ^ Khazanov 1994, p. 255
  67. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  68. ^ a b Khazanov 1994, p. 257
  69. ^ Khazanov 1994, p. 257-258
  70. ^ Golden 1992, p. 236
  71. ^ Golden 1992, p. 237

Kaynaklar

Literatür

  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Halklar
History of the Turkic peoples
Kurumlar ve Unvanlar
The Economy of the Steppe Empires

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Eurasian Nomads.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/eurasian-nomads/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026