Tutmaç

Tutmaç, çorbasıyla yenen bir erişte yemeğidir. Adını ilk kez 1070’lerde Kaşgarlı Mahmud yazıya geçirir. Türk dilleri sözlüğünde tutmāč’a “Türklerin bilinen bir yiyeceği” der.^[1] Türklerden kastettiği, kitabının sözcüklerini aralarında topladığı, kendi çağının Türkçe konuşan halklarıdır. Ona göre yemek vücudu güçlendirir, yanakları kızartır ve çabuk sindirilmez. Tutmāč yenince çorbası içilir.^[1] Yemeğin kaydı, Birinci Göktürk Kağanlığı’nın kuruluşundan beş yüzyıl sonra Kaşgarlı’yla başlar. Göktürklerin onu tanıyıp tanımadığını hiçbir kaynak söylemez.^[2]

Yemek

Kaşgarlı tutmāč’ın nasıl yapıldığını anlatmaz, ama öteki maddeleri onun ne olduğunu gösterir. “Erişte” anlamındaki ügrä maddesinde, bu yemeğin tutmāč’a benzediğini, yalnızca daha ince olduğunu yazar.^[3] Bir parça tutmāč’a čöp denir: bir čöp yēgil, “bir parça tutmāč ye”. Aynı sözcük erişte parçaları için de kullanılır.^[4] Demek ki tutmāč, ügrä’dan daha kalın bir erişteydi ve parça parça yenirdi.

Kaşgarlı, yemeğe katılan birkaç şeyin adını verir. Qatiq, “tutmāč’a katılan bir katık, sirke ya da yayık ayranı gibi”dir.^[5] Yayık ayranı, Kaşgarlı’nın ayran için verdiği tanımdır.^[6] Bir laser otu olan tayna yawa’nın ilaç olarak kullanılan suyu kesilmiş sütle karıştırılır ve tutmāč’ın sosuna katılırdı.^[7] Awilqu’nun kırmızı meyvelerinin suyu da aynı biçimde katılırdı. Awilqu, kabuğu göz ilacı olarak kullanılan bir çınar türüdür.^[8]

Kaşgarlı’nın sözlüğünde erişte

Tutmāč, sözlükteki birkaç erişte yemeğinden biridir. Sarmačuq “bir tür erişte”dir. Hamur nohut büyüklüğünde parçalara kesilir ve hastalara çorbanın içinde verilir.^[9] Fazla hamurla ve az suyla yapılan eriştelere, bulanık su için kullanılan sözcükle batruš denir.^[10] Kaşgarlı, Yağmalar arasında insanların mün käldür, yani “çorba getir” dediğini işitmiştir. Kastedilen bu olduğu için onlara erişte getirilirdi.^[11]

Adın hikâyesi

tutmāčTürkçeDīvān Lughāt al-Turk
tutma āčTürkçeDīvān Lughāt al-Turk

Kaşgarlı, tutmāč’ı Zülkarneyn’in Türkler arasında kalan azıklarından biri sayar.^[1] “İki Boynuzlu” anlamına gelen Zülkarneyn, İslam geleneğinin İskender’i andığı addır. Kaşgarlı’nın hikâyesinde Zülkarneyn karanlıklar ülkesinden çıktı. Halkının yiyeceği tükendi.^[1] İnsanlar açlıktan yakındı ve ona şöyle dedi: bizni tutma āč, yani “bizi burada aç tutma”, yurtlarımıza dönelim.^[1] Zülkarneyn bilgelerle istişare etti. Bilgeler bu yiyeceği tasarladı.^[1] Türkler yemeği görünce ona tutmāč dedi.^[1]

Kaşgarlı’ya göre sözcüğün kökü tutma āč, yani “aç bırakma”dır. Sözcüğü hafifletmek için iki harf atılmıştır.^[1] Anlamı şudur: kendini aç bırakma, bu yiyeceği al ve ye.^[1] Başka sözcükleri de aynı biçimde, birbirine kaynamış iki sözcük olarak açıklar.^[12] Modern bir çözümleme ise tutmāč’ı ekli bir kök sayar.^[12] Zülkarneyn, sözlükte başka sözcüklerin altında da geçer.^[13] Türklerin kralıyla barış yaptıktan sonra Uygur ülkesinin beş kentini kurar.^[14] Taraz yakınındaki bir kale, yolun çamuru hakkında söylediği sözden adını, Čigil’i alır.^[15]

Kaşgarlı’nın kaydettiği şey, on birinci yüzyıla ait bir erişte yemeği, ona katılan maddeler ve adı hakkında anlatılan hikâyedir. Yemek 1070’lerden itibaren tanıklıdır. Zülkarneyn hikâyesi ise Kaşgarlı’nın adı açıklayış biçimidir, adın yaşına kanıt değildir.

Oğuzlar üzerine bir Türk tarihi tutmaç’ı, bazı başka Türk halklarında olduğu gibi, Oğuzların millî yemeği sayar. Yemeğin Türklerin hükmettiği İran ve Arap ülkelerinde de bilindiğini ekler.^[16] Yemek bu yüzden Oğuz dünyasında on birinci yüzyıl Türkçe sözcüğünden itibaren bilinir ve eser kağanlıklar çağından bir kaynak göstermez.