Kımız, bir tulumda hafif ekşi ve hafif alkollü hâle gelene kadar mayalanmış kısrak sütüdür. Mayalanma sütü korur. Düz süt ise yaz bozkırında korunamaz. Mayalanma ayrıca yetişkinlerin zor sindirdiği şekeri parçalar. Kaşgarlı Mahmud, kımızın Türkçe adını ilk kez 1070’lerde yazıya geçirir. Onu aynı şekilde anlatır: tulumlara boşaltılan, sonra mayalanıp içilen kısrak sütü.[1]

Bir kısrak sürüsü böylece sahiplerine ambar gerektirmeyen bir yiyecek sağlıyordu. Çinliler bu içkiyi Han döneminden itibaren kaydetti. Han sarayı onu kendisi için yaptı.

Kısrak sütü, sığır, koyun ve keçi sütünden daha az lor oluşturan protein içerir ve çok daha fazla şeker taşır. Kötü lor verir, mayalı içkilere ise elverişlidir.[2] Kısrak sütü proteinleri, Moğol bozkırındaki çobanların dişlerinde MÖ 1200 dolaylarından itibaren görülür.[3] Öbür hayvanların sütünden lor, tereyağı ve ayran yapılırdı. Kurutulan lor kurut oldu.[2]

Han sarayında kısrak sütü

Han Shu, Büyük Saray Arabacısı (太僕) altındaki daireler arasında hane atlarına bakan bir daire sayar.[4] İmparator Wu bu daireyi MÖ 104’te 挏馬 diye yeniden adlandırdı.[4] Han Shu’nun iki erken şarihi adı kısrak sütünün çalkalanmasıyla açıklar.[4] Ying Shao, dairenin sütteki kısrakları tuttuğunu, sütlerini alıp çalkaladığını söyler. Ona göre süt ekşi tadındaydı ve içilebilirdi.[4] Ru Chun, sütün birkaç ölçü alan deri torbalara boşaltılıp çalkalandığını ve üstteki yağın alındığını ekler.[4] Kendi zamanında Liangzhou halkının mayalanmış kısrak sütüne “at şarabı” da dediğini söyler.[4] İmparator Ai döneminde saray müzisyenlerinin sayısı kısıldı. Müzik dairesine dair takrir, bu daireden yetmiş çırağın çıkarılmasını önerdi.[5] Daire öbür yetmiş iki kişiyi tuttu. Bunlar saray mutfağına kısrak sütü şarabıyla hizmet etti.[5]

Asya Hunları dönemi için Çin kayıtlarının en sık andığı süt ürünü mayalanmış kısrak sütüdür.[2] Han Shu ayrıca, Wusun kralıyla evlendirilen Han prensesi Xijun’un şarkısını verir. Şarkıda şöyle denir: çadır evimdir, keçe duvarlarımdır, et yiyeceğimdir, 酪 içkimdir.[6] Bazı araştırmacılar onun içkisini mayalanmış kısrak sütü sayar.[7]

Gaocheler ve Göktürkler

Wei Shu, sonraki tarihlerin Tiele dediği “yüksek arabalı” Gaocheleri anlatır.[8] Gaochelerin tahılı yoktu ve şarap yapmazlardı.[8] Gelin alınacağı gün kadınlar ve erkekler birlikte giderdi. Yanlarında mayalanmış kısrak sütü (馬酪) ve eklem yerlerinden parçalanmış haşlanmış et taşırlardı.[8] Ev sahibi konukları oturma sırası gözetmeden karşılardı. Konuklar çadırın önünde kalabalık oturur, bütün gün şölen yapıp içer ve geceyi orada geçirirlerdi.[8] Gaocheler şarap yapmadığına göre içtikleri büyük olasılıkla getirdikleri kısrak sütüydü.

Sui Shu, Göktürklerin et yiyip ekşi süt içtiğini söyler.[9] Erkekler şansa dayalı bir oyunu severdi, kadınlar ise top tepme oyunu oynardı. Sarhoş olana kadar mayalanmış kısrak sütü içer, şarkı söyleyip birbirlerine seslenirlerdi.[9] Sözcük yine 馬酪’dir.[9] Bei Shi ve Tongdian aynı pasajı tekrarlar. İkisi de Sui Shu’dan kopyalar, ikinci bir tanık eklemez.[10] İçkinin kımız olduğu kabul edilir.[11]

569’da İstemi’ye gelen Romalı elçiler onun çadırında şölende bulundu. Menandros’a göre üzümden şarap içmediler, çünkü o ülke asma yetiştirmiyordu. Başka, tatlı türden bir şaraptan doyasıya içtiler.[12][13] Bu, kımız olarak tanımlanmıştır. Buna karşı kımızın ekşi olduğu söylenir ve bal şarabı ya da pirinç şarabı önerilir. Üçüncü bir öneri biradır.[14]

Attila’ya giden elçilikte, Priscus’un kaydettiğine göre, hizmetkârlara darı ve barbarların kamos dediği, arpadan yapılmış bir içki verildi.[15] Kamos, kımızın Türkçe adıyla eşitlenmiştir. Eşitleme başkalarınca reddedilir, çünkü sözcük Yunanca bir ek taşır ve kımız arpadan değil sütten yapılır.[16] Yine de onlar, Hunların bütün bozkır halkları gibi kısrak sütü içtiğini ve kımız yaptığını savunur.[17]

Kırgızlar, Boma ve Uygurlar

Xin Tang Shu, Kırgızların boylarının et yediğini ve mayalanmış kısrak sütü içtiğini söyler. Yalnızca hükümdarlarının çörek getirttiğini de belirtir.[18] Tongdian, kuzey denizinin yakınında yaşayan Boma halkını, yani “Alacalı Atlar”ı anlatır. Onlara varmak için Göktürklerin beş büyük boyunun arasından geçmek gerekirdi.[19] Bomaların üç yüz bin atı vardı. Atları ve insanları sabana koşarlar, ama ata binmezlerdi. Yiyecek olarak atların sütünü alırlardı.[19] Xin Tang Shu bu kaydı tekrarlar.[18]

Yuanhe döneminin başında, 806’dan sonra, Uygurların elçilikleri Mani rahiplerini ilk kez Tang sarayına getirdi.[18] Xin Tang Shu’ya göre bu rahiplerin kuralı geç saatte yemek yemek, su içmek, süt ve 酪’den uzak durmaktı.[18] Aynı pasaj, kağanın yönetimi her zaman onlarla paylaştığını söyler.[18] Süt böylece, kağanın yönetimini paylaştığı rahiplere yasaktı.

Kutadgu Bilig’de kımız

1069–1070’te Karahanlı sarayında tamamlanan Kutadgu Bilig, hayvancıların sağladığı malları sayarken kımızı ilk sıraya koyar. Kımızdan sonra süt, yün, tereyağı, yoğurt ve kurut gelir.[20] Kitap beye hayvancılara iyi davranmasını öğütler. Çünkü hayvancılar ordunun atlarını, evin keçesini ve halılarını da sağlar.[21]

Kaşgarlı’nın sözlüğünde kımız

Kaşgarlı’nın sözlüğü Türkçe adı, qimiz’i verir ve Arapça al-āmiṣ ile açıklar.[1] Ekşi elmalara qimiz almila denir, yani kımıza benzeyen elmalar.[1] Bu karşılaştırma, kımızın ekşi tadıyla bilindiğini gösterir. Är qimiz bišdi, “adam kımızı uygun kıvama gelene kadar karıştırdı” demektir.[22] Aynı fiil, pişen bir çorba kazanı için ve olgunlaşan meyve için de kullanılır.[22]

Kapların kendi sözcükleri vardır. Qorluq, “kımız saklamak için bir tulum”dur.[23] Qasuq, at derisinden yapılmış, su tulumuna benzer, süt ya da kımız saklamaya yarayan bir şeydir. Qasuqluγ är, kımız tulumu olan bir adamdır.[24] Butiq, atın bacak derisinden yapılmış, kımız ve başka şeyleri saklamaya yarayan bir kaptır.[25] Qaltuq, yak denen yabani öküzün boynuzudur. Bu boynuz delinir ve kımız içmekte kullanılır.[26]

Sözlükteki bir mısra, bir Türk boyu olan Oğrakları över.[27] Mısraya göre onlar sağlamdır, yiyecekleri oğlaklardır, toprakları çıplak olsa da sütlerinin üzerinde hep bir kadeh vardır.[27] Kaşgarlı mısradaki sütü, süt’ü, kımız diye açıklar. Mısranın onları cömert ve yiğit olarak anlattığını söyler.[27]

Göktürkler için Sui Shu, âdetlerini anlatırken mayalanmış kısrak sütünü bir kez adlandırır.[9] Türkçe adı qimiz ise beş yüzyıl sonra, Kaşgarlı’nın sözlüğünde yazıya geçer.

Bir Türk kültür tarihi, kımızın Türkler için gündelik yiyecek olduğunu savunur. Kısrak sütünün bol olduğu mevsimlerde, diye bildirir birçok gezgin, Orta Asya halkı öğünler yerine yalnızca kımız içerdi.[28] Eser bunu kağanlıkların bir metnine değil, gezginlerin anlatılarına dayandırır.

Notlar

  1. ^ a b c Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 282
  2. ^ a b c al. 2020, p. 14
  3. ^ al. 2020, p. 2
  4. ^ a b c d e f Han Shu, juan 19
  5. ^ a b Han Shu, juan 22
  6. ^ Han Shu, juan 96
  7. ^ Golden 1992, p. 51
  8. ^ a b c d Wei Shu, juan 103
  9. ^ a b c d Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  10. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99; Tongdian, juan 197
  11. ^ Golden 1992, p. 152
  12. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 121
  13. ^ Laufer 1919, p. 233
  14. ^ Blockley 1985, p. 264
  15. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 83
  16. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 425
  17. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 220
  18. ^ a b c d e Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  19. ^ a b Tongdian, juan 200
  20. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 4441–4442
  21. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 4439–4443
  22. ^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 393
  23. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 353
  24. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 293,369
  25. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 289
  26. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 354
  27. ^ a b c Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 350
  28. ^ Ögel 1978, p. 160

Kaynaklar

Literatür

  • Shevan Wilkin, Alicia Ventresca Miller, William T. T. Taylor et al., Dairy pastoralism sustained eastern Eurasian steppe populations for 5,000 years (2020)
  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
  • Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş IV: Türklerde yemek kültürü (1978)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler14

Halklar
History of the Turkic peoples
Dinler
Gaoche Thunder Rite · Manichaean Diet of the Uyghurs
Yeme içme
Ayran · Bread · Grape Wine in Central Asia · Kamos · Millet Beer · Qurut · Steppe Diet
Gelenekler ve eğlenceler
Culture of the Turkic Peoples · Feasts in Kashgari's Dictionary · The Gaoche Wedding · The Göktürk Feast

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Kumys.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/foods/kumys/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026