Kaşgarlı Mahmud, Türk dillerinin sözlüğünü 1073 ile 1077 arasında yazdı. Sözlük, ekmek için ortak Türkçe sözcüğü ätmäk olarak verir.[1] Yağmalar ve Tuhsiler ile Oğuzların ve Kıpçakların bir kısmı äpmäk der.[2] Sözlük, közde ve külde pişirilen yassı ekmekleri, fırında pişirilen ekmekleri ve kazanda buharda pişirilen bir ekmeği adlandırır. Ekmek bu nedenle on birinci yüzyıl Türk halklarının olağan bir yiyeceğiydi. Buna karşılık Çin tarihleri, Göktürkleri et yiyen ve ekşi süt içen bir halk olarak anlatır. Sonraki tarihlerin Tiele dediği Gaoche için ise hiç tahılı olmadığını bildirir.[3] Göktürkler için hiçbir kaynak ekmek sözcüğü vermez.

Kaşgarlı’nın sözlüğünde ekmek çeşitleri

Kömäč, közün içine gömülerek pişirilen yassı bir ekmektir.[4] Kȫzmǟn, sıcak külde pişirilen ekmektir.[5] Čöräk yassı bir ekmektir, bösgǟč ise yassı bir somundur.[6] Qaγurγān, tereyağıyla yoğrulup fırında pişirilen ekmektir.[7] Qatma yuvγa, tereyağında pişirilen katlanmış bir ekmektir.[8] Čuqmīn bisküvi biçimindedir ve kazanda buharda pişirilir. Kaşgarlı onu ekmeğin en sağlıklı türü olarak adlandırır.[5]

Fırının kendi aracı vardır. Bürgǖč, kılıç biçiminde geniş bir tahta parçasıdır. Fırında ekmeği çevirmek için kullanılır.[9] Hamur şehriye olarak da kesilirdi. Hastalara çorbada verilen sarmačuq böyle bir şehriyedir.[10] Sözlüğün en tanınmış şehriye yemeği tutmaç’tır.[9]

Bozkır hükümdarlık merkezlerine ilişkin anlatımlarda ekmek

Xin Tang Shu’ya göre Kırgız boyları et yer, mayalanmış kısrak sütü içerdi. Yalnızca hükümdarlarına çörek, 餅餌, sunulurdu.[11] Tong Yabgu’nun Suyab yakınındaki merkezinde kağana ve konuklarına, önlerine yığılmış haşlanmış kuzu ve dana eti sunuldu.[12] Budist rahip olan Çinli hacı Xuanzang’a ise ayrı yiyecek verildi: çörekler ve pirinç, tereyağı ve süt, kaya şekeri, bal ve üzüm.[12]

Kafkasya seferi sırasında kuzey ordusunun kampında Albanya’dan gelen ziyaretçiler, Büyük Perhiz olduğu için önlerine konan eti yemedi.[13] Ev sahipleri eti kaldırdı. Onlara tavada kızartılmış birkaç ince dilim ekmek verdi.[13] Kafkas Albanlarının Tarihi orduya Hazar der. Ordunun Göktürk olup olmadığı tartışmalıdır.

Kaşgarlı’dan önceki anlatımlarda ekmek, bozkır halklarında iki biçimde görünür: Kırgızlarda hükümdarın yiyeceği olarak ve ev sahipleriyle aynı şeyi yemeyen konuklar için bir yiyecek olarak. Kaşgarlı’nın sözlüğünde ise ekmek, Türkçe adı ve birçok çeşidi olan gündelik bir yiyecektir.

1069–1070 tarihli Kutadgu Bilig’de ekmek etmektir. “Tuz ve ekmek”, yani tuz etmek, bir önderle onun doyurduğu adamlar arasındaki bağdır. Ordunun komutanına sofrasını açık tutması söylenir. Savaşçılar da cömert bir beye ekmek ve tuz borcunu öder.[14]

Notlar

  1. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 133
  2. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 132
  3. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Wei Shu, juan 103
  4. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 279
  5. ^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 334
  6. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 297,340
  7. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 381
  8. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 327
  9. ^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 340
  10. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 386
  11. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  12. ^ a b Life of Xuanzang, juan 2
  13. ^ a b Movsēs Dasxurancʿi; Dowsett 1961, II.14, p. 101
  14. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 2317–2322

Kaynaklar

Literatür

  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • Charles J. F. Dowsett (trans.), The History of the Caucasian Albanians by Movsēs Dasxuranci (1961)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler5

Kurumlar ve Unvanlar
Salt among the Turkic Peoples
Yeme içme
Kumys · Millet · Steppe Diet
Gelenekler ve eğlenceler
Culture of the Turkic Peoples

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Bread.” Turkic Atlas, revised 7 November 2026. https://turkicatlas.org/foods/bread/

Son güncelleme: 7 Kasım 2026