Asya Hunlarından Kırgızlara bozkır halkları arasında gündelik ve törensel yaşama genel bakış: nasıl şölen verdiler, şarkı söylediler, avlandılar, yediler, giyindiler, ordugâh kurdular, evlendiler, ölülerini gömdüler ve yazdılar. Göktürklerin gelenekleri çoğunlukla komşularının anlatımlarından bilinir: Çinli tarihçilerden, bir Roma elçisinden, Çinli bir Budist hacıdan ve Kafkasya’daki bir Ermeni vakanüvisten. Zhou Shu üç noktada Göktürklerin eski Asya Hunlarına benzediğini söyler: kağanlarının unvanında, eşinin unvanında ve geleneklerinde.[1] Benzerlikten soy bağına geçiş tartışmalıdır. Göktürkler ve Asya Hunları maddesi rakip görüşleri yan yana koyar.

İnanç ve evren Tengricilik ile Türk Mitolojisi maddelerinde ele alınır.

Şölenler ve toplantılar

Ana maddeler: Göktürk Şöleni, Asya Hunlarının üç toplantısı, Siyenpilerin bahar toplantısı, Bozkırda Yeni Yıl, Şölende Oturma Düzeni, Kaşgarlı Mahmud’un Sözlüğünde Şölenler

Asya Hun beyleri yılda üç kez bir araya gelirdi.[2] Sonbaharda, atlar semirdiğinde, Dailin’de büyük bir toplantı yapar, insanları ve sürüleri sayarlardı.[2] Siyenpiler baharın son ayında bir nehir kıyısında büyük bir toplantı yapardı.[3] İki anlatımda da toplantı, evliliklerin yapıldığı bir ziyafettir.[3] Tong Yabgu’nun Suyab yakınındaki sarayında subaylar kağanın önünde uzun hasırlar üzerinde iki sıra hâlinde oturdu.[4] Hiçbir Göktürk metni yılın dönümündeki bir şölenden söz etmez.

Şarkılar ve müzik

Ana maddeler: Chile Türküsü, Tang Sarayında Türk Şarkıları, Wuhuanların cenaze şarkıları, Kırgız Eğlenceleri

Sui Shu, Göktürklerin sarhoş olana dek mayalanmış kısrak sütü içtiğini ve birbirlerine şarkı söyleyip bağırdığını söyler.[5] 546’daki başarısız Yubi kuşatmasından sonra hasta Gao Huan, Chile olan generali Hulü Jin’e Chile Türküsü’nü söyletti ve kendisi de katıldı.[6] Türkünün sözlerini veren Yuefu shiji, türkünün önce Siyenpi dilinde olduğunu ve Qi diline çevrildiğini söyler.[7] Bir Tang soylusu olan Wu Yanxiu 705’e kadar Göktürklerin arasında alıkonuldu.[8] Anle prensesinin evinde Göktürk şarkıları söyledi.[9] Şarkılarının ne sözleri ne ezgileri kaydedilmiştir.[9] Kırgızların müziğinde flüt, davul, ağızlı org sheng, kamış düdük bili ve levha çanlar kullanılırdı.[10]

Av, oyunlar ve at yarışları

Ana maddeler: Göktürklerde av, Çevirme av, Atlı Okçuluk, Göktürk Oyunları, Asya Hunlarının Kurbanlarında At ve Deve Yarışları, Tahta Atlar, Aşık oyunu

Altıncı yüzyıldan sekizinci yüzyıla kadarki kaynaklar avı kıtlık yıllarında yiyecek, kağanların eğlencesi, elçiler ve hileler için bir vesile olarak gösterir. Tonyukuk yazıtında kağanın ilk izleyicileri Çogay’ın kuzeyindeki Kara Kum’da oturdu, orada av eti ve tavşan yedi ve halkın boğazı doydu.[11][12] Shiji, Asya Hun çocuklarının koyuna bindiğini, yayla kuş ve fare vurduğunu söyler.[2] Sui Shu, Göktürklerin âdetleri arasında iki eğlenceyi adlandırır: erkekler chupu oynamayı sever, kadınlar topa tekme atardı.[5] İki oyun da anlatılmaz. Güney Asya Hunları kurbanlarında toplanır, devletin işlerini görüşür ve eğlence için at ve deve koştururdu.[13]

Yiyecek ve içecek

Ana maddeler: Bozkırda Beslenme, Kımız, Ayran, Kurut, Darı Birası, Tutmaç, Ekmek, Orta Asya’da Üzüm Şarabı

Shiji, Asya Hunlarının sürülerinin etini yediğini söyler.[2] Sui Shu, Göktürklerin et yediğini ve ekşimiş süt içtiğini söyler.[5] Kımız, bir deri kapta hafif ekşi ve hafif alkollü olana dek mayalanan kısrak sütüdür. Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğü, Türkçe adını ilk kez 1070’lerde yazıya geçirir.[14] Menandros’a göre, İstemi’nin 569’da Roma elçilerine verdiği şölende asmadan sıkılmış hiçbir şarap içmediler, çünkü ülke asma yetiştirmiyordu.[15][16] Göktürkler için hiçbir kaynak ekmek sözcüğü vermez.

Giyim, saç ve süs

Ana maddeler: Göktürklerde Giyim ve Saç, Kaşgarlı’nın Sözlüğünde Keçe, Kumaş, Deri ve Ağaç

Göktürkler saçlarını salık bırakır, kaftanlarını solda bağlardı.[1] Sui Shu kürk ile kaba yün giydiklerini ekler.[5] İşbara Kağan Sui imparatoruna yazdığı bir muhtırada, halkının şimdilik kaftanın kıvrımını yeniden kesemeyeceğini ve örgüleri çözemeyeceğini, çünkü geleneğin eski olduğunu yazdı.[5][17] Suyab yakınında batı Göktürklerinin kağanı Tong Yabgu yeşil saten bir kaftan giymişti.[4] Saçı salıktı. Yalnızca başına sarılıp arkadan sarkan, yaklaşık on ayak uzunluğunda bir ipek bantla bağlanmıştı.[4] Kimiškä Kaşgar’ın işlemeli keçesidir.[18]

Keçe, çadır ve ordugâh

Ana maddeler: Keçe, Ordu, Bozkır Halklarının Arabaları, Mevsimlik Otlaklar

Nem, ısı ve basınçla birbirine kenetlenen yün olan keçe, çadırı örter, çadırın içinde döşeme olur, kaftana astar verir ve eyer örtüsü işi görür. Sui Shu, Göktürklerin su ve otun peşinde gittiğini, sabit konutları olmadığını ve keçeden kubbeli çadırlarda yaşadığını söyler.[5][1] Ordu, hükümdarın ordugâhıdır ve başkenti olmayan bir devlette başkent odur. Zhou Shu, kağanın çadırının, güneşin doğduğu yöne saygıdan dolayı doğuya açıldığını söyler.[1] 843’te Tang subayı Shi Xiong, Zhenwu surundan Uygur ordugâhına baktı ve onlarca keçe araba gördü.[19] Kaynaklar Hunlar, Gaoche, Göktürkler ve Uygurlar için arabaları anar. Hiçbiri bir arabanın nasıl yapıldığını anlatmaz.

Evlilik ve aile

Ana maddeler: Gaoche düğünü, Hayvanla Ödenen Başlık, Levirat

Bozkır halkları arasında evlilik hayvanla ödenirdi. Wei Shu, Gaochelerin nişan armağanını sığır ve atla ödediğini ve bunu bir onur saydığını söyler.[20] Düğünde gelinin akrabaları, atların sahibi onları ürkütmeye çalışırken atları eyersiz binip ağıldan çıkarırdı.[20] Gelinin getirildiği gün iki aile bütün gün çadırın önünde ziyafet çekerdi.[20] 541’de Rouran kağanı Anagui, Doğu Wei’den bir prenses için nişan armağanı olarak bin at gönderdi.[21] Göktürklerde bir baba, ağabey ya da amca ölünce oğulları, küçük kardeşleri ve yeğenleri üvey anneleri, amca karılarını ve ağabey karılarını eş olarak alırdı.[1]

Ölüm ve anma

Ana maddeler: Gömü ve balbal, Taş figürler, Göktürklerde yüz kesme, Ölünün etrafında atla dönme, Ölümde eşlik, Kafkasya Hunlarının Cenaze Oyunları, Wuhuanların cenaze şarkıları

Zhou Shu, cesedin bir çadıra yatırıldığını, yakınlarının koyun ve at kesip onları cesedin önüne koyduğunu söyler.[1] Çadırın çevresinde yedi tur attılar ve kapıya her gelişlerinde yüzlerini bıçakla kesip ağladılar, öyle ki kan ile gözyaşı birbirine karıştı.[1] Gömüden sonra mezara bir taş dikildi ve taşların sayısı ölenin yaşamı boyunca öldürdüğü adamların sayısına uyardı.[1] Balbal sözcüğünü Göktürkler kendileri kullanır.[22] Taşların neyi temsil ettiği tartışmalıdır. En yaygın görüş her taşı, ölenin öldürdüğü ve ona hizmet etmesi için oraya dikilen bir adam sayar.[22] Erken ortaçağ bozkırının en yaygın oyma figürü, sağ elinde göğsünün hizasında bir kadeh tutan ayakta bir erkektir, belinde bir kemer oyulmuştur ve yanında bir kılıç, bir eğri kılıç ya da bir hançer asılıdır.[23][24][25]

Yazı ve yazıtlar

Ana maddeler: Eski Türk yazısı, Eski Türk yazısının kökeni, Yenisey yazıtları, Kül Tegin Yazıtı, On iki yıllık hayvan döngüsü

Eski Türk yazısı, bozkırın kendi dilini taşa, kaya yüzlerine, kâğıda ve gündelik eşyaya yazdığı, sağdan sola yazılan, yaklaşık kırk işaretli bir alfabedir.[26] Orhun vadisinin büyük taş anıtları en uzun metinleri ve tarihli tek metinleri taşır: 732 ve 735 tarihli Kül Tegin ve Bilge Kağan taşları ile onlardan önceki Tonyukuk yazıtı.[27] Vilhelm Thomsen yazıtları 1893’te okudu ve çözümün tamamını 1896’da yayımladı.[28][29] Harflerin kökenine ilişkin birkaç kuram vardır ve konu kapanmış değildir. Göktürkler tarihleri, her biri bir hayvanın adını taşıyan on iki yıllık bir diziyle verir, dizi çağ belirtilmeden ve döngüler sayılmadan yinelenirdi.[22] Birinci Göktürk Kağanlığı’na kesin olarak tarihlenen hiçbir runik metin yoktur.

Adlar ve unvanlar

Ana maddeler: Han (Kağan), Er at (erlik adı), Tamga, Töre, Toy, Kut

Bumin kağan unvanını aldı.[1] Kül Tegin yazıtında, annesi katunun Kut’u sayesinde Kül Tegin bir erkek adı aldı, er at.[30] Tamga bir damgadır: hayvanın derisine, kayaya, sikke kalıbına ya da mühre kazınmış birkaç çizgi. Arkaya kıvrılan ağır boynuzlarıyla Sibirya dağ keçisi Kül Tegin steline kazınmış tamganın hayvanıdır ve Aşina hanedanının damgası olarak anlaşılır. Kül Tegin yazıtına göre Bumin ile İstemi tahta oturduğunda Göktürk halkının el’ini ve törü’sünü, yani ili ve onun doğru düzenini, birlikte anılan ve birlikte yönetilen iki şeyi, ellerine aldılar.[31] 581’de Taspar’ın halefini seçmek soyluların kurultayı olan toy’a düştü ve toy ölmekte olan kağanın isteğini bir kenara bıraktı.[5]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ a b c d Shiji, juan 110
  3. ^ a b Hou Han Shu, juan 90; Sanguozhi, juan 30
  4. ^ a b c Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 42
  5. ^ a b c d e f g Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  6. ^ Bei Qi Shu (Book of Northern Qi), juan 2; Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 6; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 159
  7. ^ Yuefu Shiji (Collection of Yuefu Songs)
  8. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 183; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  9. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 183
  10. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  11. ^ Tonyukuk inscription
  12. ^ Tekin 1968, p. 283–284
  13. ^ Hou Han Shu, juan 89
  14. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 282
  15. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 121
  16. ^ Laufer 1919, p. 233
  17. ^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 75,78
  18. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 364
  19. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 161
  20. ^ a b c Wei Shu, juan 103
  21. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 98
  22. ^ a b c Kül Tegin inscription
  23. ^ Šer 1966, p. 11–12, 25–26
  24. ^ Ögel 1978, p. 160
  25. ^ Amartuvshin 2000, p. 20
  26. ^ Tekin 1968, p. 21
  27. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 10–11
  28. ^ Thomsen 1896
  29. ^ Tekin 1968, p. 13–14
  30. ^ Kül Tegin inscription
  31. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 385

Kaynaklar

Literatür

  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
  • Samuel Beal (trans.), The Life of Hiuen-Tsiang by the Shaman Hwui Li (1911)
  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (1896)
  • Ja. A. Šer (Ya. A. Sher), Каменные изваяния Семиречья (Kamennye izvaniya Semirech'ya) (1966)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş IV: Türklerde yemek kültürü (1978)
  • Ch. Amartuvshin, Batı Moğolistan’da Bulunan Eski Türk Anıtları (2000)
  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)

İlgili maddeler

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Culture of the Turkic Peoples.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/customs/culture-of-the-turkic-peoples/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026