Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Birinci Göktürk Kağanlığı, Aşina hanedanının imparatorluğuydu. Moğolistan’dan Karadeniz’e kadar uzanan Avrasya bozkırının büyük bölümünü tek bir yönetim altında topladı. Türk adını Avrasya siyasi tarihinde kalıcı kıldı. Kağanlığı Bumin, Rouranlara karşı kazandığı zaferin ardından 552’de kurdu. Ötüken’deki merkezinden hareketle Orta Asya’ya, İran ile Bizans’ın eşiğine kadar uzanan bir imparatorluğa dönüştü. Fetihler bozkır ordularını ve Soğdiyana’nın ticaret şehirlerini tek bir imparatorluk düzeninde birleştirdi. Aynı fetihler hükümdarlara Çin ile batı pazarları arasında dolaşan ipekte de pay verdi. Soğdlu tüccarlar kağanlığa diplomat olarak hizmet etti ve Konstantinopolis ile doğrudan ilişki kurdu. Hanedan için dikilen Bugut anıtı, bir İran dili olan Soğdca ile yazılmıştır. Savaş, ticaret ve bu ikisi arasındaki alışveriş, kağanlığı Çin’i, İran’ı ve Bizans’ı birbirine bağlayan siyasette büyük bir güç yaptı.

İmparatorluk, hükümdar ailesinin üyelerinin elindeki doğu ve batı kanatları aracılığıyla yönetildi. Bu düzen genişlemeyi mümkün kıldı. Öte yandan birbirine rakip güç merkezleri de doğurdu. Altıncı yüzyılın sonunda veraset mücadeleleri ve iç savaş imparatorluğun birliğini zayıflattı. Sonuçta kanatlar ayrı doğu ve batı kağanlıklarına dönüştü. Doğu kağanlığı 630’da Tang’ın eline geçti, batı kağanlığı ise 650’li yıllarda onu izledi. 682’de ikinci bir Göktürk kağanlığı Moğolistan’da bağımsız hanedan yönetimini yeniden kurdu. Bu kağanlık birincinin mirasına sahip çıktı.

“Birinci Göktürk Kağanlığı”, Bumin’in imparatorluğunu 682’de kurulan ikinci kağanlıktan ayıran modern addır. Kurucularını anan sekizinci yüzyıl yazıtları halka Türk ya da Türük, ülkeye ise el der. Türk bodun ifadesi “Türk halkı” demektir. El ise ayırt edici bir devlet adı vermez, ülkeyi ya da siyasi düzeni tanımlar.[1] Çin tarihleri halka Tujue der ve devlet için de aynı adı kullanır.[2]

Modern Göktürk biçimi, kök türk ifadesinden türer. İfade, Kül Tegin yazıtında Kadırkan ormanı ile Demir Kapı arasındaki ata ülkesini anlatan bir pasajda geçer.[1] Çoğu kez “Göksel Türkler” diye çevrilir. Kök sözcüğünün bu pasajdaki anlamı ise tartışmalıdır. Göktürk bu yüzden geleneksel bir tarihsel etikettir. Türk ve Türük adları kaynakların kullandığı biçimlerdir.

Kuruluş

Zhou Shu, Göktürklerin kökenini Asya Hunlarının arasına yerleştirir. Ona göre Göktürkler muhtemelen Asya Hunlarının ayrı bir koluydu, soyadları Aşina’ydı ve kendi başlarına bir kabile oluşturdular.[2][3] Bir araştırma, kökenlerine ilişkin olgusal verinin çok sınırlı olduğunu ekler.[4]

Göktürklerin yükselişi Rouranların siyasi dünyası içinde başladı. Bumin 546’da Rouran yönetimine karşı çıkan bir Tiele ayaklanmasını bastırdı ve kendi konumunu güçlendirdi.[2] Ardından bir Rouran prensesiyle evlenmek istedi. Kağan Anagui bu isteği geri çevirdi ve ilişki açık çatışmaya dönüştü.[2] Bumin’in 552’deki zaferi ailesini bozkırın yeni imparatorluk gücü yaptı.[2] Bu zafer 546–552 bağımsızlık savaşını sona erdirdi.

Göktürkler imparatorluklarını Rouranların attığı temeller üzerine kurdu. Kağan unvanını benimsedi ve bozkırın tamamında üstünlük iddiasını ortaya koydu.[5] Bu bir hükümdar hanedanı değişikliğiydi. Bununla birlikte bozkır hükümdarlarının gücü kullandığı kurumlarda ve geleneklerde süreklilik de vardı.[5] Aşinalar dil ve soy bakımından Rouran devletinin geri kalanından belki güçlükle ayırt edilebilirdi. Onları ayıran tek özellik zanaatları, yani demircilik olabilir. Bu zanaat onlara silah yapımı üzerinde söz hakkı vermiş olabilir.[6] İktidara geldikten sonra bu işin bir kısmını, kendilerine iyi demirden silah teslim eden Kırgızlara bıraktıkları anlaşılıyor.[7]

Kağanlık kurulduğunda Doğu Moğolistan’dan Altay üzerinden Alakol Gölü’ne kadar uzanıyordu. Bumin’in 546’da egemenliği altına aldığı Tiele toplulukları bu yeni siyasi düzenin önemli bir parçasıydı. Yine de Rouran gücünün çöküşü, Göktürklere Rouranların bütün eski bağımlıları üzerinde denetim kazandırmadı. Kuzeydeki Kırgızlar, doğudaki Kıtanlar ve güneyde sağ kalan Rouran toplulukları Göktürklerin fiilî otoritesinin dışında kaldı. İzleyen on yıl boyunca yapılan seferler Göktürk yönetimini bu halklara da yaymaya çalıştı.

552: Rouranlara karşı kazanılan zaferden sonra Bumin kağan unvanını alır ve onların topraklarında Birinci Göktürk Kağanlığı'nı kurar. Tieleler ona tabidir, Rouranların kalıntısı ise doğuda direnir. Modern harita.
552: Rouranlara karşı kazanılan zaferden sonra Bumin kağan unvanını alır ve onların topraklarında Birinci Göktürk Kağanlığı'nı kurar. Tieleler ona tabidir, Rouranların kalıntısı ise doğuda direnir. Modern harita.
© Emre-E Yavuz 2026
542 civarında, Bumin'in Aşinaların yabgusu olduğu yıl Asya: doğu bozkırını yöneten Rouranlara tabi Altay'daki Aşinalar ve Tieleler, yanlarında Batı ve Doğu Wei, Liang, Tuyuhun, Eftalitler, Sasani İmparatorluğu ve Doğu Roma İmparatorluğu. Modern harita, sınırlar yaklaşıktır.
542 civarında, Bumin'in Aşinaların yabgusu olduğu yıl Asya: doğu bozkırını yöneten Rouranlara tabi Altay'daki Aşinalar ve Tieleler, yanlarında Batı ve Doğu Wei, Liang, Tuyuhun, Eftalitler, Sasani İmparatorluğu ve Doğu Roma İmparatorluğu. Modern harita, sınırlar yaklaşıktır.
© Emre-E Yavuz 2026

Yönetim ve yapı

Kağanlıkta bir doğu ve bir batı kanadı gelişti. Bu düzenin kökenleri tartışmalıdır. Bumin’in ölümünden sonra Ötüken’de yerine oğlu Issık geçti.[8] Xin Tang Shu, Bumin’in küçük kardeşi İstemi’yi batı kolunun başına koyar.[9] İstemi bazen doğudaki hükümdara bağlı bir yabgu olarak anılır.[10] Buna karşılık sonraki Göktürk yazıtları Bumin ile İstemi’yi birlikte, kağan ve ilin kurucuları olarak anar.[1] Bu anlatılardan, iki kanadı Bumin’in mi kurduğu yoksa kanatların onun ölümünden sonra mı biçimlendiği anlaşılmaz. Birinci görüş bazı araştırmacılarca benimsenir. Buna göre Bumin doğudaki otoriteyi elinde tuttu, batıya genişlemeyi ise kardeşine bıraktı. İstemi devletin ikinci adamı olarak Sır Yabgu rütbesini taşıdı.[11] İki kanadın otorite alanları arasındaki sınır, Altay’dan Cungarya üzerinden Cungar Kapısı’na uzanan bir hat olarak yeniden kurulur. Farklı bir sayıma göre komutanlık iki değil dörttür. Bunlar, Büyük Kağan’ın elinde olan ve Ötüken’in kutsal ormanını barındıran Orta Bölge, Doğu ve Batı bölgeleri ve İstemi’nin payı olan Batı Sınır Bölgesi’dir.[12] Bu sayım Menandros’un anlattığı dört hükümdara ve Çin yıllıklarındaki dört bölgeye dayanır.[12]

İki kanatta da güç Aşina hanedanının üyelerinde ve öteki önde gelen ailelerdeydi. Hanedan prensleri tegin unvanını taşıyordu, şadlar ise bir kanat ya da bağımlı bir halk üzerinde askerî otorite kullanıyordu. İlteberler bağımlı halkları haraç ödeyen hükümdarlar olarak yönetiyordu. Tarkanlar, buyruklar ve beyler de yönetici seçkinler içinde mevki sahibiydi. Bu unvanlar tek ve sabit bir makam merdiveni olarak okunmamalıdır. Kül Tegin yazıtı, yabguların ve şadların atanmasını ilin iki kanadı olan Tölis ile Tarduş’un düzenlenmesiyle ilişkilendirir.[1] Taspar döneminde hanedanın başka üyeleri de kağan unvanıyla bölgesel komutanlıklar elinde tuttu. Yeğeni İşbara doğuda Erfu Kağan olarak komutanlık yaptı. Batıda ise kardeşi Rudan Kağan’ın bir oğlu Buli Kağan olarak komutanlık yaptı.[8] Yönetim ve diplomasi bu hanedan seçkinlerinin dışındaki insanlardan da yararlandı. 550’li yıllarda Ötüken’e ve Altay’a yerleşen Soğdlular kağana yönetimde ve diplomaside hizmet etti. Soğd yazısı da batıda yazılı yönetimin gelişmesine katkıda bulundu.

Başka çalışmalar devletin niteliğini ele alır. Bir tipolojide göçebe devletler, fatihlerin fethedilenlerle ne yaptığına göre sınıflandırılır. Birinci tipteki devlet haraç alır, yerleşik toprakları olduğu gibi bırakırdı. İkinci tipteki devlet göçebeleri ve çiftçileri tek bir düzende birleştirirdi. Üçüncü tipteki devlet ise çobanlarla köylüler arasındaki iş bölümüne dayanırdı. Bu hesaba göre Asya Hunları ile Göktürkler birinci tipe girer.[13] Aynı anlatım, kendi ülkesinde tarım ve zanaat kesimleri kurmayı amaçlaması bakımından Göktürk aristokrasisini selefleri Asya Hunları ile uzak halefleri Moğollar arasına yerleştirir.[14] Yazıtların Türk sözcüğünü, kağanlığın askerî ve siyasi örgütüne katmaya çalıştığı boyun eğmiş birimler için de kullandığını belirtir.[15] Göktürklerin kendi topraklarında tarım yapan, zanaat üreten, ticaret yürüten, hatta kentler kuran büyük Soğd kolonilerini teşvik ettiğini savunur.[14] Soğdlular için Göktürk gücü, diye ekler, büyük bir yük değildi, çünkü bu güç ticaret yollarında güvenli geçişi sağlıyordu.[16] Çinliler Göktürkleri aile sayısıyla değil çadır sayısıyla sayardı ve kabile, boy ile çadırı birbirinden ayırırdı.[17]

Yazıtlar başarılı yönetimi, hem ilin hem de onun törüsünün, yani geleneksel siyasi ve hukuki düzenin korunması olarak tanımlar.[1] Kağanın otoritesini Gök’ün onayladığı ve Kut’un ayakta tuttuğu bir otorite olarak sunarlar. Bununla birlikte beylerin ve halkın davranışını da devletin varlığını sürdürmesinin merkezine koyarlar.[1] Kutsal otorite böylece pratik bir ihtiyacın yanında duruyordu. Kağan yönetici seçkinlerin desteğini korumak zorundaydı. Bunu töre hukuku içinde ve bu desteği geri çekebilecek bir kurultay önünde yapması gerekiyordu. Her ikisini de bir din onaylıyordu.

Orhun bölgesinin ormanlık yaylalarındaki dağ ormanı Ötüken, yönetimin doğudaki merkeziydi. Sonraki yazıtlar ona kutsal ve siyasi bir anlam yükler. Ötüken’e sahip olmayı ili elde tutmanın vazgeçilmez koşulu olarak sunarlar.[1] Çin anlatıları, kağanın soylulara önderlik ederek her yıl atalar mağarasında kurban sunduğunu anlatır. Ayrıca kağanın beşinci ayda bir ırmak kıyısında Gök’e kurban sunduğunu da aktarırlar.[2] Batıda İstemi’nin güç merkezi Altay’a yerleştirilir. 576 dolaylarından itibaren batı merkezi olarak Çu kıyısındaki Suyab gösterilir. Suyab, “ordunun şehri” Ordukent ile özdeşleştirilmiştir.

Kurucu kuşak (552–572)

Bumin 552’de öldü. Oğlu Issık kısa bir süre hüküm sürdü. Bu süre, Dengshuzi’nin Rouranlarını Ordos’un kıyısındaki Woye’nin kuzeyinde, Mulai Dağı’nda kırmaya yine de yetti.[2] Kuzey Qi’deki Rouran artıkları ev sahiplerine çarparak kendi kendini tüketti. Onlara karşı kazanılan son Göktürk zaferi Ocak 554’e tarihlenir. Issık’ın kardeşi Mukan 553’ten 572’ye kadar hüküm sürdü. Yenisey’deki Kırgızları ve doğuda Kıtanları egemenliği altına aldı.[2] Bu seferler 554 ile 560 arasına tarihlenir. Bu seferlerle doğu kanadı Hingan’a ulaştı ve Yenisey’in altını Ötüken’e aktı. İstemi ise bu sırada 553’te batıya yürüdü. 555’e kadar Yedisu’ya ulaştı ve Cungar Kapısı üzerinden Tarım’ı aldı.[18] Eftalitleri yıktı ve Soğdiyana’nın ticaretini ele geçirdi.[19] Bunu Sasani kralı I. Hüsrev ile birlikte, 557’de ya da 560’ta Buhara’da yapmış olabilir. O durumda ikisi Eftalit topraklarını Ceyhun boyunca paylaşmış olur.[20] Farklı bir tarihlemeye göre Sasani fırsatı 563 ile 567 yıllarına denk gelir ve Ceyhun’un kuzeyindeki topraklar Göktürklere ancak 567’den sonra geçer.[21] 568’de İran pazarlarını kapatınca Soğdlu Maniah’ı Konstantinopolis’e gönderdi. Karşılığında Zemarkhos’un elçiliğini kabul etti.[19] 576’daki ölümünde batı kanadı İdil’e ve Kuzey Kafkasya’ya ulaşıyordu. Öldüğü yıl batı kanadının ordusu, Göktürklerin Avrupa’ya yayılışının batı sınırı olan Kırım’daki Bosporos’u aldı.[19]

Çin ittifakı bu süre boyunca ayakta kaldı. Bumin’e bir prenses vermiş olan Batı Wei yerini Kuzey Zhou’ya bıraktı. Qi’nin Tianbao döneminin yedinci yılının on ikinci ayında, Ocak 557’de, Yuwen Jue son Wei imparatorunun tahttan çekilmesini kabul etti.[22] İttifak da onunla birlikte Zhou’ya geçti. 563 ve 564’te bir Göktürk ve Zhou ordusu Kuzey Qi topraklarındaki Taiyuan’a saldırdı. Mukan’ın kızı İmparatoriçe Aşina Zhou imparatoruyla evlendi.[2] Qi, Rouranlara sığınak vermişti. Göktürklere karşı bir sur yaptı ve bundan hiçbir yarar görmedi.

560 dolaylarında İstemi Çaç üzerinden Soğd'a ilerler ve Buhara Savaşı'nda Eftalitleri yok eder, I. Hüsrev ise onların Ceyhun'un güneyindeki topraklarını Belh'e kadar alır. Ceyhun, Göktürkler ile İran arasındaki sınır olur. Modern harita, İstemi'nin güzergâhı çizilmiştir.
560 dolaylarında İstemi Çaç üzerinden Soğd'a ilerler ve Buhara Savaşı'nda Eftalitleri yok eder, I. Hüsrev ise onların Ceyhun'un güneyindeki topraklarını Belh'e kadar alır. Ceyhun, Göktürkler ile İran arasındaki sınır olur. Modern harita, İstemi'nin güzergâhı çizilmiştir.
© Emre-E Yavuz 2026

Taspar (572–581)

Kardeşlerin en küçüğü Taspar, 572’den 581’e kadar, kağanlığın en geniş sınırlarına ulaştığı dönemde hüküm sürdü. İki Çin imparatoruna oğullarım derdi.[2] Ülkesinin doğusuna ve batısına küçük kağanlar atadı.[8] Zhou 577’de Qi’yi fethedince Taspar, Qi direnişini gizlice üstlendi. Qi prensi Gao Shaoyi’ye sığınak verdi ve 578’de Zhou’ya akın etti. 580’de bir Zhou prensesi ve bir barış karşılığında Shaoyi’yi teslim etti.[23] Onun döneminde Çinli bir keşiş kağanı Budizme döndürdü. Göktürkler ise onu izlemedi. Kağanlığın en eski anıtı olan Bugut yazıtı 584 dolaylarında Soğd yazısıyla dikildi ve Taspar için yapıldığı kabul edilir.[24] Bir hesaba göre 552–581 yılları, bağımlı halkların ayaklanmasının, ekonomik bir bunalımın ya da toplumsal bir çatışmanın kaydedilmediği otuz yıldır.

Veraset savaşı ve bölünme (581–603)

Taspar’ın ölümü bunalımı başlattı. Taspar tahtın Mukan’ın oğlu Töremen’e geçmesini istemişti.[8] Ötüken’deki kurultay, küçük kağan İşbara’nın isyan tehdidi altında Töremen yerine Taspar’ın oğlu Amrak’ı seçti. Amrak aynı yıl içinde İşbara lehine tahttan çekildi.[8] Töremen, Apa Kağan olarak İşbara’ya karşı savaşa girdi. 576’dan beri batıda yabgu olan İstemi’nin oğlu Tarduş Töremen’in yanında yer aldı.[8] Aynı sırada Zhou, generalleri Yang Jian’ın eline düştü. Yang Jian 581’de Sui hanedanını kurdu. Birleşik bir Kuzey Çin’in imparatoru olarak kağana boyun eğmeyi reddetti.[8]

584'te, iç savaş başladığında Göktürk ülkesi: batıda Tarduş, ortada Töremen Apa, doğuda İşbara, yanlarında Sui, Chen, Sasani İmparatorluğu ve Doğu Roma İmparatorluğu. Bozkır ile Çin arasında Kuzey Qi suru (556) ve iki tarafa da ait olmayan bir sınır bölgesi yer alır. Modern harita, bölgeler yaklaşıktır.
584'te, iç savaş başladığında Göktürk ülkesi: batıda Tarduş, ortada Töremen Apa, doğuda İşbara, yanlarında Sui, Chen, Sasani İmparatorluğu ve Doğu Roma İmparatorluğu. Bozkır ile Çin arasında Kuzey Qi suru (556) ve iki tarafa da ait olmayan bir sınır bölgesi yer alır. Modern harita, bölgeler yaklaşıktır.
© Emre-E Yavuz 2026

583’te İşbara, Apa, Tarduş ve İşbara’nın kardeşi Bağa birlikte Çin’e girdi. İlk kez kuzeyin geniş bir şeridini ellerinde tuttu. Batıdaki bir Tiele ayaklanması Tarduş’u geri çekti. Haziran 583’te Baidao yakınlarında yapılan bir Sui baskını Göktürk ordusunu kırdı. Geri çekilişin ardından hastalık geldi. Çinli ajanlar komutanları birbirine düşürdü ve İşbara, Apa’yı batıya, Tarduş’un kucağına sürdü. İç savaş 584’ten başlatılabilir. Nedeni, hükmetmek için yetiştirilen ama hepsi birden hükmedemeyecek dört prenste ve Göktürklerle asker yerine ajanlarla savaşan, her ayrılığı işleyen Sui’de aranır. İşbara yalnız kalmıştı. Tarduş’un yüz binine karşı belki otuz ya da kırk bin adamı vardı. Koruma karşılığında Sui imparatoruna boyun eğdi.[8] Sui siyaseti belki her iki kağanlığın da ayakta kalmasını amaçlıyordu. Doğudaki, Çin desteğine ihtiyaç duyacak kadar zayıflatılacak ve böylece güçlü batıdakine karşı tampon işi görecekti.[25] Eylül 585’te batı ordusu Ötüken üzerine yürüdü ve İşbara Çin’e kaçtı.[8] İşbara 587’de öldü. Onun vasiyetiyle kağan olan kardeşi Bağa, Apa’yı canlı yakaladı.[8] Artık iki devlet vardı.

Bağa’nın halefi Tulan kağanlığın Çin karşısındaki bağımsızlığını yeniden kurmaya çalıştı. 599’da kendi adamlarınca öldürüldü.[8] İşbara’nın oğlu Yami bundan önce Sui tarafına geçmiş, bir Çin prensesi ve kağan unvanı almıştı. Tarduş’un düşüşünden sonra Sui birlikleriyle Ötüken’e girdi.[8] Tarduş, 587’den sonra bütün devleti ele geçirmeye çalışmıştı. Bir Tiele ayaklanması onu sürgüne zorladı ve 603’te öldü.[8] 603, ilin kesin olarak ikiye bölünüşü sayılır. Batıda aynı yıllar ilk büyük Göktürk-İran savaşını getirdi. Bağa 588’de Ceyhun’u geçti. Belh’i ve Herat’ı aldı. Behram Çubin onu Nisan 588’de Hirkanya kayasında yenmiş ve Ceyhun’da öldürmüş olabilir.[26] Savaşın en ayrıntılı anlatımını İran destanı verir. Bu anlatım, bir destanın şişirilmiş sayılarını taşır.

Doğu kağanlığı (603–630)

Doğu devletinin son otuz yılı Çin’in yörüngesinde geçti. 603’ten 609’a kadar hüküm süren Yami, bir Sui bağımlısıydı. Efendisi için Kıtanlarla savaştı ve hükümdarlık merkezinde Çin âdetlerini benimsedi. Bu, Çinlilerin kendileri onu vazgeçirene kadar sürdü.[8] 609’dan 619’a kadar hüküm süren Şibi bu politikayı tersine çevirdi. Orduyu yeniden kurdu, Ötüken’deki Çinli danışmanların sayısını azalttı ve Sui’ye son veren köylü ayaklanmalarını destekledi.[8] Eylül 615’te Sui imparatorunu bizzat Yanmen’de kuşattı. Fetret döneminin savaş beylerini silahlandırdı. Bunlar arasında Tang hanedanının kurucusu Li Yuan da vardı. Şibi ona iki bin at ve beş yüz atlı gönderdi.[8] Göktürk gücünü yeniden kurmak Şibi’nin başarısı sayılır. Aynı zamanda, farkında olmadan bu gücü yıkacak olan Tang’ı tahta çıkarmış olmakla suçlanır. Kardeşi Çula kısa bir süre hüküm sürdü. Belki de yanındaki Çinli bir görevli tarafından zehirlenerek öldü.

620’den itibaren hüküm süren İlig Kağan Tang ile neredeyse her yıl savaştı. Yanmen’i aldı ve beş savaş kazandı. 626’da, Li Shimin kardeşlerini öldürüp Taizong olarak tahta çıktıktan on sekiz gün sonra, büyük bir orduyla Chang’an önünde durdu.[27] Taizong onu soğukkanlılık ve güç gösterisiyle karşıladı ve İlig geri çekildi.[27] Ardından devlet içeriden dağıldı. Nedenleri Jiu Tang Shu verir. İlig işlerini hulara bırakmış, kendi akrabalarını uzak tutmuştu. Metne göre hular açgözlü ve dönektiydi, bu yüzden yasalar çoğaldı ve ordu her yıl sefere çıktı. Halk acı çekti, kabileler sadakatsizleşti. Yıllarca ağır kar yağdı ve hayvanlar öldü. İlig masraflarını karşılayamadı ve kabilelere bir kez daha ağır vergi koydu. Kabileler buna dayanamadı ve çoğu ona karşı döndü.[27] Ağırlık, onun artık dışarıdan elde ettiği gelirle ödeyemediği savaşlarının maliyetine verilir.[14] Kağanlık, denildiğine göre, Chang’an yönetimine ödeme yaptırılabildiği sürece ayakta kaldı.[14] Tatabılar ayaklandı. İlig onları bastıramayan yeğenine işkence etti ve yeğen Çin’e kaçtı. Dokuz Oğuz bir şadı öldürdü. 628’de Xueyantuo, Tang’ın teşvikiyle bir kağanlık olarak ayrıldı. Aralık 629’da Tang süvarisi kışın saldırdı. Mart 630’da Taizong Demir Dağ’a ulaştı, Göktürk cephesi çöktü ve İlig kendi amcası tarafından Çinlilere teslim edildi. Jiu Tang Shu’ya göre ise İlig Demir Dağ’a kaçtı, boyun eğmeyi önerdi ve tek başına akrabası Shaboluo’nun ordugâhına gitti. Zhang Baoxiang onu orada, 630’un üçüncü ayında yakalayıp başkente gönderdi.[27] Tang hükümdarının konuğu olarak öldü, halkı da Çinli valilerin ya da Xueyantuo’nun yönetimine girdi.[27] Bir yüzyıl sonra Kül Tegin yazıtı, ardından gelen elli yılı anlatır. Yazıta göre bu yıllarda Göktürk beyleri adlarını bırakıp Çin adları aldı. Halkın oğulları köle, kızları cariye oldu.[1]

Batı kağanlığı

Batı kağanlığı doğudakinden uzun yaşadı. 618’den 628’e kadar Tong Yabgu döneminde batıyı yeniden birleştirdi, Baktriya’yı geri aldı ve Roma ittifakını yeniledi. Tong Yabgu 627’de yeğeni Börü komutasındaki bir orduyu Derbent üzerinden Kafkasya’ya gönderdi. Bu ordu orada Herakleios ile birlikte Tiflis’i aldı ve Hazar devletinin zeminini hazırladı. Hac yolcusu Xuanzang’ın 629’da anlattığı Suyab’daki merkez, ipeğin, altının, müziğin ve her yönden gelen elçilerin yeriydi. Yedinci yüzyılın ilk çeyreğinde batı Göktürklerinin çoğunun Budizm’i benimsediği ve Tong Yabgu’nun inancı fethettiğinden daha gayretle yaydığı ileri sürülmüştür.[28] Aynı anlatım, Xuanzang’ın seyahat kaydında, en azından vaha devletlerinin halkı arasında, Türk Budistlerden çok az söz ettiğini belirtir.[29] Batı kağanlığında bazı Göktürklerin vahalara yerleştiği söylenir, yerel hükümdarların yerini Göktürkler aldı ya da hükümdarlar kağanın vekili oldu. Yedinci yüzyılın sonlarında kağanların kavrayışı zayıftı ve Soğd Yedisu’su gibi bazı ülkeler haraçtan fazlasını pek ödemiyordu.[16]

Batı kağanlığının sonu bazılarınca, Tang’ın son bağımsız kağanını yendiği 657’ye tarihlenir. Başka hesaplar 650’li yıllara, 659’a ya da 740’lı yıllara kadar uzanır. Hangisinin doğru olduğu, sorunun son kağan mı, son ordu mu, yoksa son iddia mı olduğuna bağlıdır.

Çöküşün nedenleri

Yazıt Göktürklerin kendi açıklamasını verir. Küçük kardeşler büyüklere, oğullar babalara benzemedi. Bilgisiz ve kötü kağanlar tahta çıktı. Beyler ve halk birbirine karşı dürüst olmadı.[1] Kurnaz ve aldatıcı Çinliler kardeşi kardeşe, beyi halka düşürdü. Böylece Göktürkler illerini ve kağanlarını yitirdi.[1] Dört neden içeriden, biri dışarıdandır. Dıştaki neden ötekilerden yararlanarak işler. Modern araştırma buna iklimi ekler: 536–545’teki ve yine 581–583’teki bir dizi aşırı yıl, hem Bumin’in ayaklanmasının yavaş başlangıcının hem de iç savaşın patlak vermesinin ardında yatar. Aynı araştırma, yedek biriktiremeyen ve savaştığı yerleşik komşularıyla ticarete bağımlı olan bir göçebe devletin yapısal zayıflığını da ekler. Ötüken’de Çinli prenseslerin, Çinli danışmanların ve bir Çin dininin bulunmasını da hesaba katar. Tengrici olmayan yabancıların kutsal merkezde birikmesini ölümcül bir hata sayar.

Kağanlık yüzyılının iklimi yalnızca vakayinamelerden değil, ölçümlerden de bilinir. İklim kaydında 536 ve 540 yanardağ patlamaları yer alır. Aynı kayıtta onları izleyen soğuk on yıl ve Altay’da 536’dan 660 dolaylarına kadar süren Geç Antik Küçük Buzul Çağı görülür. Hangay’da 600 dolaylarına kadar süren iyi otlaklar ve ondan sonraki sert kışlar da kayıttadır. Çöküşten önceki 626 patlaması ve 627’nin soğuk yazı da öyle. Araştırmacılar bu ölçümlerden yola çıkarak bazı savlar ileri sürdü. Bir iklim kaydının siyasi bir açıklamayı ne ölçüde taşıyabileceği ayrı bir tartışmanın konusudur.

Kaynaklar

Bütün anlatı dar bir metin gövdesine dayanır. Bu metinler arasındaki bağımlılıklar, birbirleriyle uyuşmalarının ne kadar ağırlık taşıyabileceğini belirler. 636’da derlenen Zhou Shu en erken ve başlıca anlatıdır. Kurucu kuşağın kaynağıdır. Sui Shu bölünmeyi, batı kanadını ve Sui diplomasisini kapsar. Bei Shi ikisinden de yararlanır ve bağımsız bir tanık değildir. Zizhi tongjian on birinci yüzyılda üçünden de derler ve kronoloji için doğal başvuru yeridir. Hepsi Çincedir ve hepsi Göktürklerle savaşmış devletler için yazılmıştır. Üçü aynı şeyi söylediğinde bu tek bir aktarım koludur.

Menandros Protektor çağdaş ve bağımsızdır. 568’den 576’ya kadar batı için başlıca kaynaktır. Taberî’de ve destanda yer alan Fars ve Arap geleneği, Ceyhun’daki savaşların kaynağıdır. Bugut yazıtı kağanlığın kendisine ait tek anıttır. Soğdca yazılmıştır. Kül Tegin yazıtı ise Türkçe tek anlatımdır. İki yüzyıl sonra, kurucuların kendi söylediği gibi olmuş olmasına ihtiyaç duyan bir hanedan için kazınmıştır. Bu yüzden her şeyden önce sekizinci yüzyılın belleğine tanıklık eder.

© Emre-E Yavuz 2026 Rouranlar ve Göktürkler, 402–584, on üç zaman kesitinde. Natural Earth altlığı üzerine modern harita. Kıyılar ve ırmaklar bugünkü hâliyle, Aral Gölü 1960 öncesindeki gibi. Her alanın, çizginin ve yerin dayanağı lejantta yazılıdır. Rouran Kuzey Wei Karashahr Pingcheng Rouran Kuzey Wei Wei, 429 Karashahr Pingcheng RouranAşina Kuzey Wei Karashahr RouranGaocheAşina Kuzey Wei Gaoche, 487 Gaochang RouranTieleAşina Kuzey WeiAlanlar Anagui, 525 Wuchuan Woye Huaihuang RouranTieleAşina Batı WeiDoğu WeiEftalitlerSasani İranıAlanlar Ötüken RouranTieleAşina Batı WeiDoğu WeiEftalitlerSasani İranıAlanlar Tiele, 546Bumin, 546 Ötüken Turfan GöktürklerRouran Batı WeiKuzey QiEftalitlerSasani İranı Cungarya, 552Huaihuang, 552 Huaihuang Ötüken Göktürkler Batı WeiKuzey QiEftalitlerSasani İranı İstemi, 553–555 Mulai Dağı Ötüken GöktürklerSınır bölgesiKuzey Zhou Kuzey ZhouKuzey QiSasani İranıKırgızlarKıtaylar İstemi, y. 560I. Hüsrev Qi suru, 556 Semerkant Buhara Çaç Nesef Belh Ötüken Kaşgar Aksu Kuça Turfan Hotan Yeşim Kapı Xiazhou Lingzhou GöktürklerSınır bölgesiKuzey Zhou Kuzey ZhouKuzey QiSasani İranıBizans Qi suru, 556 Ektag? Ektag? Semerkant Ötüken Kaşgar Aksu Kuça Turfan Hotan Yeşim Kapı Xiazhou Lingzhou GöktürklerSınır bölgesiKuzey Zhou Kuzey ZhouKuzey QiSasani İranıBizans Qi suru, 556 Bosporos Ötüken Kaşgar Aksu Kuça Turfan Hotan Yeşim Kapı Xiazhou Lingzhou GöktürklerSınır bölgesiSui SuiSasani İranıBizans Qi suru, 556doğu | batı Cungarya Kapısı Ötüken Bosporos Kaşgar Aksu Kuça Turfan Hotan Yeşim Kapı Xiazhou Lingzhou

  1. y. 402 Shelun kağan unvanını alır

    Gobi'de etrafına insan toplayan bir kaçak olan Shelun, Tieleleri yener ve kağan unvanını alır. Wei Shu onun ülkesini dört yönle tarif eder: batıda Karashahr ülkesi, doğuda Kore ülkesi, kuzeyde çölün ötesinde Hanhai, güneyde büyük çöl. Bu noktalar arasındaki çizgi çizilmiştir, kaydedilmiş değildir.

  2. 429 Taiwu Gobi'yi geçer

    Kuzey Wei imparatoru Taiwu Pingcheng'den çıkar, Gobi'yi geçer ve Li ırmağında Datan'ın Rouranlarını dağıtır. Orduları doğudan batıya beş bin li boyunca tarar. Güzergâh Wei Shu'ya göre çizilmiştir, adı geçen ırmakların yeri kesin değildir.

  3. 460 Tölöşler boyun eğdirilir

    Batıda Rouranlar Tölöşleri, yani Tieleleri boyun eğdirir. Egemenliklerinin o sırada Balkaş Gölü'ne ve Yedisu'ya uzandığı, günümüz literatürünün verdiği sınırdır. Kaynaklar bunu söylemez. Aşinalar, beş yüz aile, Rouranların demircileri olarak Altay'ın güney yamacına yerleşir.

  4. 487 Gaoche ayrılır

    Afuzhiluo önderliğinde yüz binden fazla Gaoche çadırı kağanlıktan ayrılır ve Gaochang'ın kuzeybatısında kendi krallıklarını kurar. Rouran kağanı Tulun onları kovalar, defalarca yenilir ve halkını doğuya götürür.

  5. 525 Anagui Wei için savaşır

    Anagui 520'de Tieleleri yeniden Rouran egemenliğine sokmuştur. Çin tarihlerine göre toprakları Hazar Denizi'ne ve Alanlara kadar uzanır. 523'te, bir kıtlık yılında, Anagui Wei sınırındaki Altı Garnizon'a akın eder. 525'te garnizonlar ayaklandıktan sonra Wei adına yüz bin adamla Wuchuan'dan batıya, Woye yönünde asilerin üzerine yürür.

  6. 545 Rouranlar en güçlü döneminde

    Rouranlar doğu ve orta bozkırı yönetir, Altay'daki Aşinalar ve Cungarya'daki Tieleler onlara tabidir. Çin tarihlerine göre Tieleler Hazar Denizi'ne kadar yayılır. Burada çizilen sınır, Hingan'dan Yedisu'ya, Baykal Gölü'nden Wei sınırına kadar, günümüz literatürünün verdiği sınırdır.

  7. 546 Bumin Tieleleri yener

    546'da Cungarya'daki Tieleler Rouranlara karşı harekete geçer. Aşina beyi Bumin onları yolda karşılar ve yener, elli binden fazla Tiele çadırı ona boyun eğer. Aşinalar hâlâ Rouranlara tabidir, ama artık kendileri de bir güçtür.

  8. 552 Bumin Rouranları yıkar

    552 başında bir Rouran ordusu Cungarya'da yenilir, ikincisi Huaihuang'ın kuzeyinde yok edilir. Anagui ölür. Göktürkler bozkırı alır, bir Rouran kalıntısı doğuda direnir. Yeni kağanlığın sınırı günümüz tahminine göredir.

  9. 553–555 Son Rouranlar, İstemi batıya yürür

    Issık, Dengshuzi'nin Rouranlarını Woye'nin kuzeyindeki Mulai Dağı'nda bozar. Kuzey Qi'deki kalıntı 554'te ev sahipleri tarafından yok edilir. Batıda İstemi 553'ten itibaren yürür ve bir hesaba göre 555'e kadar Yedisu'ya ulaşır.

  10. y. 560 Eftalitler yıkılır

    İstemi Eftalitleri yıkar ve Soğdiana'nın ticaretini ele geçirir. Bir yoruma göre bunu İran kralı I. Hüsrev ile birlikte yapar ve 557 ya da 560'ta onların topraklarını Ceyhun boyunca paylaşırlar. Çizilen güzergâh günümüzdeki bir yeniden kurguya dayanır: Göktürkler Çaç'ı alır, Çırçık'ı geçer ve sekiz gün sonra Nesef tepelerinde galip gelir. İkinci bir yoruma göre belirleyici çarpışma Buhara'nın kendisinde olur. Hüsrev güneyden Belh'e kadar gelir. Doğuda Mukan, Yenisey'deki Kırgızları ve Kıtayları alır.

  11. 568–569 Konstantinopolis'e elçilikler

    İran pazarlarını Soğd ipeğine kapatır. İstemi Soğdlu Maniakh'ı Konstantinopolis'e gönderir, Roma elçisi Zemarkhos da 569'da Ektag denen bir dağda ona ulaşır. Ektag'ın yeri tartışmalıdır: hem Altay hem Tanrı Dağları önerilir.

  12. 576 Bosporos

    İstemi'nin öldüğü yıl bir Göktürk ordusu Kırım'daki Bosporos'u alır. Bu, Avrupa'ya doğru yayılmanın batı sınırıdır. Batı kanadının o sırada İdil'e ve Kuzey Kafkasya'ya ulaştığı çıkarımdır.

  13. 581–584 Devlet bölünür

    Taspar 581'de ölür, kağanlık çıkarıma göre en geniş sınırlarındadır. Tahta çıkış hanedanı böler: İşbara, Apa ve Tardu savaşa tutuşur, Sui de taraf tutar. Doğu ve batı kanatları arasındaki çizgi Altay'dan Cungarya üzerinden Cungarya Kapısı'na uzanan bir hat olarak yeniden kurulur.

  • Bir kaynakta adı geçen yer (konumu genel kabule göre)
  • Konumu tartışmalı ya da yaklaşık
  • Kaynaklardaki bir tariften çizilmiş alan ya da çizgi
  • Günümüz literatürünün verdiği alan
  • Tabi halk ya da yayılım alanı (kesikli çizgi)
  • Bozkır ile Çin arasında, iki tarafa da ait olmayan sınır bölgesi (taralı)
  • Bir kaynakta geçen hareket (güzergâh çizilmiştir)
  • Günümüzdeki bir yeniden kurguya göre güzergâh
Rouranlar ve Göktürkler, 402–584, on üç zaman kesitinde. Natural Earth altlığı üzerine modern harita. Kıyılar ve ırmaklar bugünkü hâliyle, Aral Gölü 1960 öncesindeki gibi. Her alanın, çizginin ve yerin dayanağı lejantta yazılıdır.

Hükümdarlar

Birinci Göktürk Kağanlığı

  1. Bumin Khana552
  2. Issik Khan552–553
  3. Mukan Khan553–572
  4. Taspar Khan572–581
  5. Amrak581–582
  6. Ishbara Khan582–587
  7. Bagha Khan587–588
  8. Tulan Khan588–599
  9. Yami Khand603–609
  10. Shibi Khan609–619
  11. Chula Khan619–620
  12. Ilig Khan620–630
  13. Töles Khanf620–630

Western Göktürk Khaganate

  1. Istemi552–576 · Yabgu
  2. Tardush576–603 · Yabgu
  3. Niri Khanbc587–603
  4. Heshana Khan603–611
  5. Shegui Khan611–619
  6. Tong Yabgue618–630 · Yabgu
  7. Baghatur Khangh628–630
  8. Si Yabgu Khani628–632

Tahtın el değiştirmesi üzerine

  1. aBumin Khan: Tuwu's chieftaincy ends about 542 and Bumin's khanate begins in 552. The ten years between are Bumin's as yabgu, the title his father had borne under the Rouran; his reign counts only the khaganate, not the general command he held before.
  2. bNiri Khan: The Chinese histories make Heshana the son and successor of Niri. Niri was khan in the west in the same years as Tardush, and Heshana followed Tardush as well when Tardush fled in 603.
  3. cNiri Khan: Niri and Tardush are both called khans of the west in the same years. Niri was raised by the people of Apa after Apa's capture, while Tardush held the western khanate until his flight in 603.
  4. dYami Khan: Tulan was killed in 599; Tardush then held the east as Bujia Khan until his flight. The Sui had invested Yami as Qimin Khan in 599, and his reign is counted from 603, when he took over the eastern realm.
  5. eTong Yabgu: Four years and three khans lie between Tong Yabgu's murder in 630 and Ishbara Tolis's accession in 634: Moheduo as Quli Sibi Khan, Tong Yabgu's son as Si Yabgu Khan, and Nishu as Duolu Khan. The Tang histories list all three.
  6. fTöles Khan: Töles was a lesser khan under Ilig, not his predecessor or successor. The two reigns run together from 620 to 630 because the eastern wing had a great khan at Ötüken and a lesser khan over the eastern tribes.
  7. gBaghatur Khan: Baghatur took the throne by murdering his nephew Tong Yabgu. From then until his death in 630 he and Tong Yabgu's son Si Yabgu reigned side by side as rival khans, and the tribes recognised Si Yabgu as great khan after him.
  8. hBaghatur Khan: Baghatur and Si Yabgu reigned side by side as rival khans from Tong Yabgu's murder until Baghatur's death in 630.
  9. iSi Yabgu Khan: Si Yabgu was raised as khan against his father's murderer, Baghatur, who reigned beside him until 630. Nishu, who had raised him, followed him as khan in 632.
  1. Bumin Khan552–552
  2. Issik Khan552–553
  3. Mukan Khan553–572
  4. Taspar Khan572–581
  5. Amrak581–582
  6. Ishbara Khan582–587
  7. Bagha Khan587–588
  8. Tulan Khan588–599
  9. Yami Khan603–609
  10. Shibi Khan609–619
  11. Chula Khan619–620
  12. Ilig Khan620–630
  13. Töles Khan620–630

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Batı Wei545 – 557

  2. Kuzey Qi552 – 577

  3. Rouran Kağanlığı552 – 554

  4. Sasani İranı555 – 571

  5. Kuzey Zhou557 – 581

  6. Bizans568 – 576

  7. Sui582 – 603

  8. Batı Göktürk Kağanlığı584 – 603

  9. Tang621 – 630

  10. Xueyantuo Kağanlığı (Sir Tarduş)628 – 630

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m Kül Tegin inscription
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  3. ^ Kwanten 1979, p. 29–32
  4. ^ Kwanten 1979, p. 32
  5. ^ a b Yavuz 2025
  6. ^ Sinor 1990, p. 295,296
  7. ^ Sinor 1990, p. 297
  8. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  9. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  10. ^ Yavuz 2025, p. 249
  11. ^ Yavuz 2025, p. 249,385
  12. ^ a b Sinor 1990, p. 298
  13. ^ Khazanov 1994, p. 231–233, 254–256
  14. ^ a b c d Khazanov 1994, p. 256
  15. ^ Khazanov 1994, p. 255
  16. ^ a b Khazanov 1994, p. 257
  17. ^ Kwanten 1979, p. 42–43
  18. ^ Yavuz 2025, p. 260–263
  19. ^ a b c Menander Protector
  20. ^ Yavuz 2025, p. 270–273
  21. ^ Kwanten 1979, p. 22
  22. ^ Bei Qi Shu (Book of Northern Qi), juan 4
  23. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 173
  24. ^ a b Bugut inscription
  25. ^ Kwanten 1979, p. 35
  26. ^ Yavuz 2025, p. 323-325
  27. ^ a b c d e Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  28. ^ Kwanten 1979, p. 37, 46
  29. ^ Kwanten 1979, p. 46, 309

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Ulf Büntgen; Vladimir S. Myglan; Fredrik Charpentier Ljungqvist; Michael McCormick; Nicola Di Cosmo et al., Cooling and societal change during the Late Antique Little Ice Age from 536 to around 660 AD (2016)
  • Julian Struck; Marcel Bliedtner; Paul Strobel; William Taylor et al., Central Mongolian lake sediments reveal new insights on climate change and equestrian empires in the Eastern Steppes (2022)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler86

Kişiler
Bagha Khan · Börü Khan · Chiji Shad · Diqincha · Dusuliu · Hezhi Khan · Ilig Khan · Issik Khan · Istemi · Justin II · Kuhanzhen · Kunaxolan · Lijicha · Mukan Khan · Pan Die · Princess Anyi · Princess Qianjin · Qinyu Shad · Rudan Khan · Rudan Tegin · Sparzeugun · Suopi Shad · Tanhan Khan · Tulan Khan · Tuldich · Turum · Yami Khan
Devletler
Gaoche · Northern Wei · Northern Zhou · Rouran Khaganate · Second Göktürk Khaganate · Western Wei
Savaşlar
Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · Rouran Domination of the Turkic Peoples · The Göktürk Civil War · The Turkic War of Independence
Muharebeler ve olaylar
Battle of Huaihuang, 552 · Göktürk Succession Crisis (581) · Ilig Khan's Dance at the Weiyang Palace (633) · Istemi's campaign against Persia, 569 · The fall of Ordu-Balık, 840 · The Göktürk–Byzantine alliance
Yerler
Altai · Yiwu
Halklar
Eurasian Nomads · History of the Turkic peoples · Khitan · Kutrigurs · Ogurs · Onogurs · Sabirs · The Great Empires of the Steppe · Tiele · Turkic Tribes in Europe · Xianbei
Soylar
Ashina · Yujiulü · Yuwen
Kurumlar ve Unvanlar
Anchan Juni · Funi Rehan · Geli Daguan · Helan Suni Que · Ishbara (Title) · Keluo Chuo · Suoge Tudun · The Twenty-Eight Ranks · Toy · Women among the Turkic Peoples · Yabgu · Yi Khan · Yinghefu
Dinler
Ay Ata · Buddhism among the Göktürks · Tengrism
Diller
The Khazar language · The Old Turkic script
Yeme içme
Ayran · Tutmaç
Kaynaklar
Bugut inscription · Issyk inscription · Shiji
Tartışmalar
Climate and the steppe empires · The origin of the Old Turkic script · Xiongnu: Making the First Steppe Empire

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “First Göktürk Khaganate.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/first-turkic-khaganate/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026