Tatarlar

Kül Tegin yazıtı Tatarları Otuz Tatar diye anar. Bilge Kağan yazıtı ile Tariat ve Şine-Usu Uygur taşları onlara Toquz Tatar, yani Dokuz Tatar der.^[1] Başvuru yazını Otuz Tatarları, otuz klandan oluşan, büyük olasılıkla Moğolca konuşan bir konfederasyon sayar. Onları Baykal Gölü’nün doğusuna ve güneydoğusuna yerleştirir.^[2] Aynı listelerde Tatarların yanında duran Tatabı başka bir halktır, Çinlilerin Kumo Xi diye yazdığı Xi’dir.^[2]

Göktürk yazıtlarında Otuz Tatar

Tatarlar Kül Tegin yazıtı’nda üç kez geçer. Kurucuların cenazesinde yas tutanlar gün doğusundan geldi: Çinliler, Tibetliler, Avarlar, Romalılar, Kırgızlar, Üç Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtañ ve Tatabı.^[3] Bilge Kağan yazıtı aynı listeyi verir.^[4]

Kağanın dediğine göre İlteriş devleti yeniden kurduktan sonra güneyde Çinliler, kuzeyde Dokuz Oğuz düşmandı. “Kırgız, Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtañ ve Tatabı, hepsi düşmandı.”^[3] Bilge Kağan yazıtı bunu yineler.^[5] Otuz Tatarlar, kurucular çağında cenaze listesinde durur. Bir yüzyıldan fazla sonra, İlteriş çağında da düşman listesinde dururlar.

Üçüncü pasaj, Bilge Kağan’ın vasiyetinin başındaki seslenişidir. Küçük kardeşlerini ve yeğenlerini, oğullarını ve halkını, güneydeki Şadapıt beylerini, kuzeydeki tarkanları ve vezir beylerini, sonra Otuz Tatar’ı ve Dokuz Oğuz’un beylerini ve halkını anar.^[3] Kağan onları düşman olarak değil, ikna etmeyi umduğu dinleyiciler olarak anar. Bilge Kağan yazıtı Oğuz savaşlarından bir muharebeyi de kaydeder. Oğuzlar Dokuz Tatarlarla birleşik olarak geldi. Kağan, çevirinin Agn diye okuduğu bir yerde iki büyük savaş yaptığını, orduyu yok ettiğini ve boylarını yendiğini söyler.^[6]

Uygurlar döneminde Dokuz Tatar

Bayanchur Kağan’ın Tariat yazıtında Dokuz Tatar, sözcüklerin tamamlandığı 747 tarihli bir pasajda yer alır.^[7] Dokuz vezir, bin komutan ve halkla birlikte kağanın babasının önüne gelirler.^[7] Taşın kuzey yüzü kağanın atlılarını Dokuz Tatar, Az ve Tongra diye sayar.^[8] Başka pasajlar Dokuz Tatarları Uygur kağanının büyükleri arasında ve şad Bilge Tölös’ün halkları arasında, Dokuz Bayırku, Kayra ve Basmıl’ın yanında sayar.^[9] Şine-Usu taşı, başka halkların yanı sıra Dokuz Tatarlarla ya da onları da içeren savaşları kaydeder.^[10]

Tang mektuplarında Tatarlar

842’deki ilk Kırgız elçisi bir duyuru yaptı. Kırgızlar He-luo-chuan’a geçip eski Uygur topraklarını ellerine aldıktan sonra Anxi’yi, Beiting’i ve Tatarlardan ve başkalarından beş boyu da elde edeceklerdi.^[11] Duyuru bir olaya dönüşmedi. Kırgızlar Anxi’ye de Beiting’e de ne saldırdı ne de onları yönetti.^[12] Bazı araştırmacılar mektubun, Kırgızların 842’de Tatarlarla savaştığını gösterdiğini sayar. Bunun için iki Kırgız runik yazıtında destek bulurlar.^[12] Başkaları ilk yazıtı belirleyici yerinde hasarlı bulur ve böyle bir savaştan hiç söz etmediğini görür. İkinci yazıt ise Tatarları en fazla “düşmanlar” diye anar.^[12]

Dil ve soy

Kaynaklar onların dilinden tek bir sözcük vermez. Yazın soylarına ilişkin dört kuram sunar.

Birincisi Tatarların Moğolca konuştuğunu savunur. Bu görüş onların doğudaki yerine ve adın sonraki tarihine dayanır.^[2] İkincisi onların Türkçe konuştuğunu savunur. Kaşgarlı’nın on birinci yüzyıl Türk sözlüğü ve Türkologların bir kısmı bu görüşü paylaşır. Tariat yazıtının yayımcısı bu soruyu İç Asya tarihinin en karışık sorularından biri sayar.^[13]

Üçüncü kuram Otuz Tatarları Shiwei ile, Dokuz Tatarları güney Shiwei ile eşitler.^[2] Shiwei maddesi Çin anlatılarını verir.

Dördüncü kuram onları bir Rouran maiyetinden türetir. Rouran kağanı Datan’ın adı Tatar olarak yeniden kurulmuştur. Sadık yoldaşları, onun ölümünden sonra kağanlık içinde yarı özerk hâle gelmiş olabilir. Onlar o zaman Otuz Tatarların ataları olurdu. Bu kurama göre otuz, bir Tatar federasyonunun alt boyları ya da aileleridir. Rouranların yıkılmasından sonra Khingan’a çekildiler ve Göktürklerle elçilikle de savaşla da ilişki kurdular.^[14] Ortaçağın pek çok halka uyguladığı ad bu kağana dayanıyor olurdu.^[14] Rouranların Türkçe konuştuğu gösterilmemiştir, bu yüzden bu kuram ile Moğolca kuramı birbirini dışlamaz.

Adın sonraki tarihi

Otuz TatarToquz TatarEski TürkçeKül Tegin inscription · Bilge Khan inscription
Ta-taÇince

Çin kaynakları adı Ta-tan diye yazar. Dunhuang’dan bir Hotan metni onu ttattara diye verir.^[13] On birinci yüzyılda Kaşgarlı’nın Türk sözlüğü Tatarları, Türkçenin yanında kendi dilini konuşan halklar arasında sayar.^[15] Tatarlar Moğol çevresinde kaldı. Adları sonradan Müslüman ve Hıristiyan ülkelerde Cengiz çağının Moğollarına verildi.^[16] Gardīzī’nin köken hikâyesi Kimekleri soy bakımından Tatar yapar. Kimek maddesi bunu ele alır.^[17] Minusinsk havzası yirminci yüzyıla kadar tadar öz adını korudu. Hakas adı tartışması bunu ele alır.

Notlar

^ Kül Tegin inscription; Bilge Khan inscription; Saadettin 1995, p. 73
^ a b c d Golden 1992, p. 145
^ a b c Kül Tegin inscription
^ Bilge Khan inscription; Ross 1930, p. 864
^ Bilge Khan inscription; Ross 1930, p. 865
^ Bilge Khan inscription; Ross 1930, p. 874
^ a b Saadettin 1995, p. 73
^ Aydın 2013, p. 18
^ Saadettin 1995, p. 75–76
^ Golden 1992, p. 158
^ Drompp 2005, p. 103,277
^ a b c Drompp 2005, p. 104
^ a b Saadettin 1995, p. 80
^ a b Yavuz 2025, p. 113–114
^ Golden 1992, p. 184
^ Golden 1992, p. 185
^ Golden 1992, p. 202

Kaynaklar

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
Gömeç, Saadettin, Terhin Yazıtı'nın Tarihi Açıdan Değerlendirilmesi (1995)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
E. Denison Ross (after Vilhelm Thomsen), The Orkhon Inscriptions; The Tonyukuk Inscription. Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering (1930)
Erhan Aydın, Tariat Yazıtı’nın kuzey yüzünün 5. satırı üzerine yeni okuma ve anlamlandırma önerileri (2013)