Uygur-Kırgız Savaşı

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Uygur-Kırgız Savaşı, Uygur kağanlığı ile üst Yenisey’in Kırgızları arasındaki savaştı. Yaklaşık 820’den 840’a kadar sürdü.^[1] Kırgız hükümdarı Are kağan unvanını alınca başladı.^[2] Bir Kırgız ordusunun Uygur kağanını öldürüp ordugâhını yakmasıyla sona erdi. Uygur sarayından bir kaçak orduyu Orhun’a getirmişti.^[3] Xin Tang Shu savaşı yirmi yıl sayar.^[2] Ordu-Balık’ın düşüşü savaşın son perdesiydi. 744’ten beri Orhun üzerindeki Ordu-Balık’tan bozkırı denetleyen kağanlığı sona erdirdi.

Savaştan önce

İkinci Kağanlığın yazıtlarında, Kül Tegin ve Tonyukuk yazıtlarında Kırgızların hükümdarı bir kağandır. Yazıtlar ayrıca Göktürklerin bu kağanlardan birini Kögmen’i aşan bir kış seferinde öldürdüğünü bildirir.^[4] Yazıtlar kağan unvanını yalnızca Çin, Tibet ve Kırgız hükümdarları ile kendi hükümdarları için kullanır.^[5] Uygurlar Göktürkleri 744’te devirdi. Sonraki yıllarda Kırgızların müttefiki Karluklara ve Çiklere karşı sefer yaptılar.^[6] 758’de Tang sarayına 50.000 kişilik bir Kırgız ordusunu yok ettiklerini bildirdiler.^[7] O günden sonra Kırgızlar Çin’e elçi göndermedi. Uygurlar Kırgız hükümdarına Bilga Ton Irkin unvanını verdi, bu unvanda kağan sözcüğü yoktu.^[8]

Kırgızlar batıya baktı.^[6] Xin Tang Shu, Araplara, Tibetlilere ve Karluklara güvendiklerini söyler. Uygur akıncılarından korkan Tibetli yolcular, Kırgızların kendilerine eşlik etmesini Karlukların yanında beklerdi. Araplar her üç yılda bir Kırgızlara yirmi top ağır brokar gönderirdi.^[2]

Are kağan unvanını alıyor

Uygurlar zayıflayınca Are kendine kağan dedi.^[2] Çin metni onun annesini ve karısını adıyla anar. Annesi bir Türgiş kadınıydı ve anne-hatun oldu. Karısı bir Karluk yabgusu’nun kızıydı ve hatun oldu.^[2] Uygurlar ona karşı bir başvezir gönderdi. Başvezir kazanamadı.^[2] İki halk bunun üzerine yirmi yıl boyunca bir sonuç alamadan savaştı.^[2] Zizhi Tongjian’in bu savaşta Uygurları saldırgan gösterdiği bildirilir. Aynı bildirimde Uygurlar birkaç kez yenilir.^[9]

Are unvanı yaklaşık 820’de aldı. Uygurlar bir saldırıyla karşılık verdi. Kırgızlar onu püskürttü.^[1] Unvan Kırgızlar arasında eskiydi. Uygurların yendiği Kırgız hükümdarına Karabalgasun yazıtı’nın Çince metni de kağan der.^[10]

Bu başarıdan sonra Are, Uygur kağanına lanet okudu.^[2]

Talihin tükendi. Altın çadırını alacağım, önünde atlarımı koşturup sancağımı dikeceğim. Bana karşı durabilirsen hemen gel. Duramazsan çekil git.^[11]

Xin Tangshu (New Book of Tang)

Altın çadır, Uygur kağanının oturduğu çadırdı.^[2] Altın, imparatorluk egemenliğini simgelerdi.^[9] Zizhi Tongjian’in Kırgızların çadırı almaya yemin ettiklerini eklediği bildirilir.^[9] Arap elçi Tamim ibn Bahr, Çinli prenses Taihe’nin Uygur kağanıyla evlenmesinden birkaç yıl sonra Uygur başkentini ziyaret etti. Kağanın kalesinin düz tepesinde altınla kaplı bir çadırı anlatır. Çadır yüz kişiyi alacak büyüklükteydi ve şehrin çok dışından görülüyordu.^[9]

839 yılı

832’de Uygur kağanı bakanları tarafından öldürüldü. Yeğeni kağan oldu.^[12] Yedi yıl sonra saray yeniden dağıldı. İki Tang tarihi eski kağanın sonunu farklı anlatır. Jiu Tang Shu’ya göre bakan Jueluowu askerlerini başkentin dışında tutuyordu. İki komplocunun idam edilmesine duyduğu kırgınlıkla kağanı öldürdü.^[13] Xin Tang Shu’ya göre bakan, Shatuo birliklerini kağana karşı yürüttü. Kağan kendi canına kıydı.^[2] Halk bunun üzerine Prens Hesa’yı kağan yaptı.^[2]

O yıl Uygur ülkelerinde kıtlık ve salgın vardı. Ağır kar çok sayıda koyun ve atı öldürdü.^[2] Tang’ın bir elçisi, imparator Wuzong’un tahta çıkışını bildirmeye geldi. 840’ta Uygurlara ulaştı ve devleti karışıklık içinde buldu.^[2]

Julu Mohe adlı bir general bakandan nefret edip Kırgızlara kaçtı.^[13] Türkçe unvanının Külüg Bagha olduğu kabul edilir.^[10]

840 saldırısı

Külüg Bagha Kırgızları Uygur kalelerine karşı yürüttü. Çin yıllıkları ordunun büyüklüğünü 100.000 atlı olarak verir.^[3] Kırgızlar kağanı öldürdü ve bakanın başını kesti. Ordugâhı ateşe verdiler. Bütün Uygur boyları dağıldı.^[3] Kırgızların başkent Ordu-Balık’ı alıp son kağanı orada öldürdüğü de söylenir. Uygurların ülkelerini büyük gruplar hâlinde terk ettiğini de ekler. Karluk ülkesine, Çin sınırına ve İç Asya’nın ticaret şehirlerine gittiler.^[14]

Are sahaya bizzat çıktı.^[2] Ordugâhı ve Uygur kağanının eskiden oturduğu altın çadırı yaktı.^[2] Hazineyi götürdü. Uygur sarayına gelin verilmiş Tang kadını, prenses Taihe’yi buldu.^[2] Sonra kendi ordugâhını Duman da denen Lao Dağı’nın güney yamacına taşıdı. Yeni ordugâh eski Uygur ordugâhından on beş günlük at yolu uzaktaydı.^[2]

Are, Taihe’yi Tang hanedanının kızı olarak geri gönderdi. Bunu, Kırgızlar kendilerinin Han generali Li Ling’in soyundan geldiğini ve Tang imparatorlarıyla aynı klan adını paylaştığını söylediği için yaptı.^[13] Ona, Kırgız memurlarının altı derecesinin en düşüğü olan on dagan’lık bir eşlik verdi.^[15] Uygur prensi Wujie güneyde Tang sınırına kaçıp orada kendini kağan yapmıştı. Yolda Kırgız elçileriyle karşılaştı ve onları öldürdü. Prensesi alıp çölü geçti.^[16] 843’te Tang komutanı Shi Xiong onun çadırına rastlayıp onu eve getirdi.^[13] Tang hanedanıyla akrabalık iddiasının kendi maddesi vardır, prensesin de.

Savaşın başlangıcı

Xin Tang Shu savaşın uzunluğunu ve bittiği yılı verir. Başladığı yıl için bir yıl vermez.^[2] Üç farklı tarih önerilmiştir.

Birincisi başlangıcı yaklaşık 820’ye, Are’nin unvanına ve ilk Uygur saldırısına koyar.^[1] İkincisi onu Uygur kağanı Baoyi’nin 821’deki ölümüne bağlar. Ölümünden sonra imparatorluğun dağıldığı söylenir.^[17] Üçüncüsü Kırgız dilindeki tarihlerin özetlerinden gelir. Üst Yenisey’de 810’da bir Uygur seferi görür. Sonra Kırgızlar boyun eğmeyi reddetmiştir. 836’da Uygur egemenliğinden kopmuşlardır.^[18] Mustafa Kalkan bu tarihleri bildirir. Onları başka tarihçilerden alır ve bunlar için hiçbir Çin kaynağı anmaz.^[18]

Bir çekince, 808’den 821’e hüküm süren Uygur kağanı dönemine ait bir Çin yazıtından gelir. Yazıtın Kırgızlarla bir savaşı anlattığı bildirilir. Kırgızlara 400.000 okçu verdiği ve devletlerinin yıkıldığını söylediği de bildirilir.^[19] Yirmi yıllık savaşın yanına konunca bu bildirim, arada tam bir Uygur zaferine pek yer bırakmaz. Bir başka öneri, steleyin anlattığı çatışmayı 795’ten sonraya koyar, o sırada Uygur tahtı bir klandan ötekine geçmişti. Uygurlar bunun üzerine egemenliklerini kabul ettirmek için Kırgızlara karşı yürümek zorunda kalmıştı. Stele onların kazandığını ve Kırgız hükümdarını öldürdüğünü söyler. Kırgızlar yaklaşık 820’de yeniden başladı.^[5]^[5] Steleyin ve tarihinin kendi maddesi vardır.

Savaşın nedenleri

Hiçbir Çin kaynağı nedeni vermez. Literatürdeki açıklamalar birbirini dışlamaz.

İlk açıklama batıya bakar. Savaşı, Uygurların 821’de Usrushana’ya yaptığı akınla bağlar. Akının, Tibetlilerle ve Kırgızların müttefiki Karluklarla yapılan çarpışmaların ardından geldiği sanılır.^[20] İkisinin birbirine ait olup olmadığı belirsizdir. Aitlerse Kırgızlar, Uygurların batıdaki müttefiklerine ve ticaret ortaklarına müdahalesine karşı harekete geçmiştir.^[20]

İkincisi havaya bakar. Nicola Di Cosmo ve meslektaşları Orhun ülkesinin ağaç halkalarında 783’ten 850’ye süren bir kuraklık okur. İkinci bir yeniden kurgu 804’ten itibaren şiddetli bir kuraklığı işaretler. Orhun ülkesinin ağaç halkaları en şiddetli evresini on üç yıl boyunca 805’ten başlatır.^[21] Tang yıllıkları saldırıdan önceki yıl, 839’un kıtlığını ve sert kışını bildirir.^[2] Ölçümler bir kuraklığı tarihler. Kağanlığı kuraklığın mı, Kırgızların mı yıktığını söylemez.

Üçüncüsü saraya bakar. Bir kağan 832’de bakanları tarafından öldürüldü, bir başkası 839’da öldü. Bir general taraf değiştirdi.^[15]

Dördüncüsü Kırgız kağanının konumuna bakar. Annesi bir Türgiş kadınıydı, karısı bir Karluk’tu. Kırgızların güneybatıda ticareti ve müttefikleri vardı.^[2] Bu sırada Uygur sarayındaki hizipler Uygur gücünü zayıflatıyordu.^[5]

840’tan sonra

Michael R. Drompp, Kırgızların Orhun vadisinde Uygurların yerini almadığını saptar. Üst Yenisey’deki yurtlarında merkezli kaldılar.^[22] Tang başvezirı Li Deyu’nun 843 ve 845’te Kırgızlara yazdığı mektupları okur.^[23] Kırgızlar Tängri Kağan unvanını istedi ve Uygur topraklarını devralmaktan söz etti. Ancak Stel Yolu’nun kapalı olmasından da yakındılar. Yol büyük olasılıkla orta Moğolistan’dan geçiyordu.^[24] Ona göre platoda kalıcı bir Kırgız karakolu yolu açık tutardı.^[25] Kendi ülkelerinin ötesindeki etkileri birkaç yıl sürdü.^[26] 840’tan sonra birkaç yıl boyunca Kırgızlar Uygur artıklarını temizlemek için Moğolistan’a akınlar gönderdi. 848’de Shiwei’ye yapılan saldırıdan sonra bilinen hiçbir Kırgız akını yoktur.^[27]

Xin Tang Shu aynı şeyi tek cümleyle söyler. Kırgızlar elçi gönderdi ve unvan aldı, ama sonunda Uygurları alamadı.^[2] 848’de Kırgız başvezirı Apa, bildirildiğine göre 70.000 adamla Shiwei’ye saldırdı. Shiwei, Uygur artıklarını yedi boyu arasında paylaştırmıştı. Apa Uygurları çölün kuzeyindeki topraklara geri götürdü.^[13]

Are o zamana kadar ölmüştü. Kendi memurlarından biri onu 6 Şubat 847’den bir süre önce öldürmüştü. Haber Tang sarayına daha sonra ulaştı.^[28] Elçilikler maddesi, 842’den 844’e elçileri, 847 unvanını ve imparatorluk klanının kaydını anlatır.^[29]

Eski araştırmalar, Uygur imparatorluğunun yerini alan ve kuzey Tarim’a ulaşan bir Kırgız imparatorluğundan söz etti.^[30] Drompp bunu olgu diye yazılmaya başlanmış bir varsayım olarak adlandırır.^[30] Onun nasıl büyüdüğünü izler. On dokuzuncu yüzyıl sonu ile yirminci yüzyıl başı bilginleri dikkatle yazdı. Kırgızların Moğolistan’da istikrarlı bir yönetim kuramadığını söylediler. Çekilmelerinin Kıtanların yükselişiyle birlikte gittiğini söylediler. 1948 tarihli bir Fransız bozkır tarihi bu sözü, Orhun üzerinde yaklaşık seksen yıl süren ve Kıtanların 924’te bitirdiği bir Kırgız egemenliğine çevirdi. Sonraki el kitapları bunu sınamadan tekrarladı.^[31] Onunkinin yanında üç yeniden kurgu daha önerilmiştir.

L. R. Kızlasov, Minusinsk havzasından ve Altay’dan bir devlet kurgular. Batıda Irtış’a, kuzeyde Ob ve Angara’ya, doğuda Tuva’ya, kuzeybatı Moğolistan’a ve Baykal Gölü’ne uzanır. Bu devlette bazı Uygur boyları Kırgız üstünlüğü altında yaşar. Külüg Bagha Orhun’da kağanın temsilcisi olarak bırakılır.^[32] Kurgunun büyük ölçüde tahmine dayandığı düşünülür.^[32]

Kırgızistan’ın ulusal tarihyazımı 840’tan 924’e bir Büyük Kırgız Devleti’nden söz eder.^[33]

Fars coğrafyası Hudûd el-Âlem’in şerhi, Kırgız imparatorluğunun yaklaşık 917’ye kadar sürdüğünü söyler. O sırada Kıtanlar kuzey Çin’i ve Moğolistan’ı birleştirdi ve kağan Yenisey’e döndü.^[34] Aynı bilginin coğrafyacı Marvazi üzerine şerhi ise buna karşılık, Kıtan kurucusunun Kırgızları 924’te Orhun’dan geri ittiğini söyler.^[35]

924 yılı, Kırgız gücünün bozkırdaki geleneksel sonudur. O yıl Kıtan kurucusu Abaoji Orhun’a ulaştı. Drompp’un anlatımında Abaoji orada ne bir Kırgız imparatorluğuyla ne de örgütlü bir devletle karşılaştı. Yalnızca dağınık gruplarla karşılaştı. Kırgızlar Kıtan egemenliğinin ötesinde kaldı.^[36] Hakas adı tartışması, Çin metinlerindeki Kırgız adını, Xiajiasi’yi ve onun modern Hakaslarla bağını ele alır. Türk Atlası, Kırgızların zaferiyle ne yaptıklarını Yenisey Kırgız kağanlığı maddesinde anlatır.

Notlar

^ a b c Drompp 2005, p. 36–37
^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
^ Kül Tegin inscription; Tonyukuk inscription
^ a b c d Drompp 2002, p. 482
^ a b Golden 1992, p. 180
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Mackerras 1972, p. 66
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Drompp 2005, p. 36
^ a b c d Mackerras 1972, p. 182–183
^ a b Drompp 2005, p. 37
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Drompp 2005, p. 37
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Mackerras 1972, p. 123
^ a b c d e Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
^ Kafesoğlu 1997, p. 135
^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 98
^ Mackerras 1972, p. 12
^ a b Kalkan 2005, p. 86
^ Barthold 1927, p. 15
^ a b Golden 1992, p. 180–181
^ Cosmo 2018; Hessl 2018
^ Drompp 2005, p. 38, 140–141, 147–148, 200–203
^ Drompp 2005, p. 136, 139–141, 146–148
^ Drompp 2005, p. 103–105, 139–141, 146–148
^ Drompp 2005, p. 147
^ Drompp 2005, p. 197
^ Drompp 1999, p. 396–397
^ Drompp 2005, p. 158
^ Drompp 2005, p. 103, 131, 138, 145
^ a b Drompp 2005, p. 200
^ Drompp 1999, p. 391–393
^ a b Golden 1992, p. 181
^ Kalkan 2005, p. 87–88
^ Minorsky 1970, p. 282
^ Minorsky 1942, p. 78
^ Drompp 2005, p. 203

Kaynaklar

Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217 (after Jiu Tangshu)
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 98
Kül Tegin inscription
Tonyukuk inscription

Literatür

İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
Michael R. Drompp, Breaking the Orkhon Tradition: Kirghiz Adherence to the Yenisei Region after A.D. 840 (1999)
Michael R. Drompp, The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest (2002)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Nicola Di Cosmo; Amy Hessl; Caroline Leland; Oyunsanaa Byambasuren; Hanqin Tian; Baatarbileg Nachin; Neil Pederson; Laia Andreu-Hayles; Edward R. Cook, Environmental Stress and Steppe Nomads: Rethinking the History of the Uyghur Empire (744–840) with Paleoclimate Data (2018)
Amy E. Hessl; Kevin J. Anchukaitis; Casey Jelsee; Benjamin Cook; Oyunsanaa Byambasuren; Caroline Leland; Baatarbileg Nachin; Neil Pederson; Hanqin Tian; Laia Andreu Hayles, Past and future drought in Mongolia (2018)
V. V. Barthold, Kirgizy: istoričeskij očerk [Киргизы: исторический очерк] (1927)
Mustafa Kalkan, Kırgız Boylarının Yenisey'den Çıkarılmaları ve Coğrafî Dağılımları (2005)
Anvarbek Mokeev, Yenisey ve Altay Kırgızlarında siyasi unvan olarak aco ve idi terimlerinin menşesi ve anlamı (2019)
V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)
V. Minorsky, Sharaf al-Zamān Ṭāhir Marvazī on China, the Turks and India (1942)