Göktürk yazıtlarının hükümdarlığın temeli saydığı, her biri kendi maddesinde ele alınan beş düşünce ile Göktürklerin bunları bizzat yazıya geçirdiği tek metin. Bu sırayla okununca düşünceler birbirinin üzerine kurulur: tanrı, onun verdiği talih, hükümdarın uyduğu yasa, onu tahttan indirebilen meclis ve ülkenin yalnızca oradan tutulabileceği yer.
1/6
Tengricilik
İki anlamıyla Tengri, kutsal Yer-Su, Umay ve yazıtlarda bulunmayanlar.
Tengricilik eski değil, modern bir addır. Tanrının adının en eski izi Çincedir: Han Shu, Asya Hun hükümdarının unvanını Chengli Gutu Şanyu diye yazar ve Chengli, Tengri'nin karşılığı sayılır. Aşağı yukarı altı yüzyıl sonra Göktürk yazıtları sözcüğü iki anlamda kullanır. Açılış kalıbında sözcük mavi göktür. Birkaç satır sonra ise Göktürklerin Tengri'sidir ve halk yok olmasın diye bir adamı ve karısını yukarı kaldırır. Onun yanında kutsal Yer-Su ve kağanın annesinden söz ettiği yerde anılan Umay durur. Çin tarihleri buna gök ruhuna sunulan kurbanları ve şamanlara duyulan güveni ekler. İki kanıt grubunda da ne bir panteon, ne katmanlı bir gök, ne de ölülerin efendisi vardır. Bunlar bin yıl daha genç olan Altay ve Sibirya etnografyasından gelir.
2/6
Kut
Hükümdarın talihi: yer için değil, kağan için söylenir.
Kut, Tengri'nin hükmetmek için seçtiği adama verdiği talihti. En iyi okumaya göre sözcük, Asya Hun hükümdarının unvanındaki Gutu olarak Han Shu'da zaten geçer. Han sarayı bu sözcüğü “oğul” diye açıklamıştı. Göktürk yazıtları sözcüğü iki kez kullanır, ikisinde de kağanın kendi ağzından. Kağan, Tengri buyurduğu için ve Kut'u bulunduğu için tahta oturduğunu söyler. Güney yüzünde Kut'u ayrılmış payıyla birlikte anar. Aynı metin Ötüken ormanından söz ettiği yerde başka bir sözcük kullanır: ıduq, yani kutsal. Kut yitirilebilirdi de. Yazıtlar Tang egemenliği altındaki elli yılı, Göktürklerin kendi kağanları ve beyleri yüzünden yitirdikleri bir talih olarak anlatır. O yıllara son veren İkinci Kağanlığın kurucusu, Kut'u olan anlamında Kutluk adıyla anılır.
3/6
Töre
Kurucuların ülkeyle birlikte elde tuttuğu geleneksel hukuk.
Töre, yazıtlardaki biçimiyle törü, Göktürklerin geleneksel hukukuydu ve hiçbir zaman yazıya geçirilmedi. Kül Tegin yazıtına göre Bumin ile İstemi tahta çıktıklarında ülkeyi ve onun törüsünü birlikte ellerine aldılar. Bu hukukun neleri kapsadığını Zhou Shu kaydeder: isyan, cinayet, başka bir adamın karısıyla zina ve bukağılı bir atın çalınması için ölüm, geri kalan hemen her şey için hayvanla ödeme. Taht yanal olarak geçerdi. Bumin'den sonra Issık, sonra kardeşi Mukan, sonra Mukan'ın kardeşi Taspar geldi ve her biri kendi oğullarını atladı. 581'de ölmekte olan Taspar kuralı çiğnedi ve tahtın yeğeni Töremen'e geçmesini istedi. Yazılı olmayan bir hukukun başvurulacak bir mahkemesi yoktu. Kural ile hükümdarın isteği ayrıldığında aralarında ancak güç karar verebilirdi.
4/6
Toy
581'de bir kağan seçen ve bir kağanı tahttan indirebilen meclis.
Toy, Aşina soylularının meclisiydi, bir adamı hükümdarlığa yükselten kuruldu. Tuwu 542'de öldüğünde ailenin iç çevresi Altay'da toplandı ve büyük oğlu Bumin'i, Tuwu'nun Rouranlar altında taşıdığı unvan olan yabguluğa getirdi. Zhou Shu'ya göre kağan her yıl soyluları atalar mağarasında kurban sunmaya götürürdü. 581'de toy, ölmekte olan Taspar'ın yeğeni Töremen'e dair isteğini bir yana bıraktı: Töremen'in annesi aşağı soydandı, Amrak'ınki soyluydu. İşbara en son geldi ve Töremen'i sınırda keskin kılıç ve uzun mızrakla karşılayacağını bildirdi. Taspar'ın kendi oğlu Amrak tahta çıkarıldı. Toy bir kağanı reddedebilirdi ama reddini uygulatamazdı ve soylular bölündüğünde meclis de onlarla birlikte bölündü.
5/6
Ötüken
400–840
Ülkenin oradan tutulduğu ormanlık yayla ve onun kutsal mı yoksa kutlu mu olduğu sorusu.
Ötüken bir şehir değil, Orhun yakınlarında ormanlık bir yaylaydı ve sırayla Asya Hunlarının, Rouranların, Göktürklerin ve Uygurların merkezi oldu. Zhou Shu onu Dujin Dağı diye anar ve kağanın hep orada oturduğunu, çadırının doğuya açıldığını söyler. Bumin Nisan 552'de oraya girdi ve kağan unvanını aldı. Aşağı yukarı iki yüzyıl sonra Kül Tegin yazıtı onu hükümdarlığın koşulu yaptı: kağan Ötüken ormanında oturursa ülkede sıkıntı olmaz. Aynı metin ormana ıduq, yani kutsal der. Bu, metnin Yer-Su'ya da verdiği sözcüktür. Modern bir açıklama sözcüğü kutlu, yani Kut sahibi diye okur, ama yazıtlar Kut'u yer için değil, hükümdar için söyler. Uygurlar merkezi 744'te aldı ve Moğollar daha sonra Karakurum'u aynı vadide kurdu.
6/6
Kül Tegin Yazıtı
732
Metnin kendisi, üç yüzüyle birlikte ve yukarıdaki maddelerin dayandığı okumalarla.
732'de Bilge Kağan, bir yıl önce ölen küçük kardeşi Kül Tegin için Orhun vadisinde bir taş dikti. Üç yüzünde runik yazıyla Türkçe metin, dördüncüsünde Tang sarayından gelen Çince bir başsağlığı vardır. Doğu yüzü gök ile yerin yaratılışından Bumin ile İstemi'ye, yitirilen devlete ve Çin'e hizmetle geçen elli yıla, oradan da devletin yeniden kuruluşuna ve Kül Tegin'in ilk savaşlarına uzanır. Kuzey yüzü onun son savaşlarını ve ağabeyinin ağıtını taşır. Güney yüzü bir konuşmadır: Çinlilerin sözü tatlı, ipekleri yumuşaktır ve Ötüken ormanında kalan Göktürkler ili sonsuza dek tutacaktır. Metni yirmi günde Kül Tegin'in yeğeni Yollug Tegin yazdı. Yazıtın altıncı yüzyıl hakkında söyledikleri iki yüz yıllık bir uzaklıktan söylenmiştir.
