Toy

Göktürklerin bir kağanı bu makama doğmaz, makamı miras da bırakamazdı. Kağanı makama toy yükseltirdi: Aşina soylularının meclisi. Toy, Töre ile fiilen hüküm süren kişiler arasında durur. Töre, kimin hangi sırayla hükmedebileceğini belirlerdi. Kaynaklar toyu iki durumda iş başında gösterir: kağanlığın başlangıcında ve sonunun başlangıcında.

Bumin’in yükseltilişi (542)

Tuwu 542’de öldü ve Bumin ile İstemi adında iki oğul bıraktı. Altay Göktürklerinin önderliği büyük oğula geçti.^[1] Bu geçiş kendiliğinden olmadı. Bumin, babasının Rouranlar altında taşıdığı yabgu unvanına bir toyda getirildi. Ailenin iç çevresine mensup bütün Aşinalar bunun için Altay’da bir araya geldi.^[2]

Toplantının onayladığı şey soydu. Altıncı yüzyılda Aşina adı, bir çekirdek klanı ve yüz yıl içinde ona katılmış halkları kapsıyordu. Yabgular yalnızca çekirdek klandan, yani soyunu 460 tarihli kurucuya kadar izleyebilenlerden çıkardı. Sonradan katılmış bir klandan gelen adam, ne kadar güçlü olursa olsun, seçilemezdi. Meclis adaylar arasında seçim yapmaktan çok, seçilebilirlerden hangisinin önderlik edeceğini onaylıyordu. 542’de, görünüşe göre, ciddi bir çekişme yoktu. Bumin büyük oğuldu, başka oğul yoktu ve Göktürklerin harekete geçecek bir önderi gerekiyordu.

Yıllık toplantı ve atalar mağarası

Toy yalnızca veraset için toplanmazdı. Çinliler, kağanın her yıl soyluları atalar mağarasında kurban sunmaya götürdüğünü bildirir. Beşinci ayın ortasında da soyluların bir ırmak kıyısında toplanıp göğün ruhuna kurban sunduğunu bildirirler.^[3] Zhou Shu mağaranın nerede olduğunu söylemez. Verdiği beş yüz li, yani aşağı yukarı genellikle aktarılan uzaklık, başka bir yere aittir: yer ruhunun çıplak dağına.^[4]

Orada ne yapıldığı kaydedilmemiştir. Makul çıkarım, hanedanın atalarını ve Tengri’yi onurlandırdığıdır. Hanedan işlerinin önemli bir bölümünün başkentten ve yabancı gözlerden uzakta görüldüğünü çıkarmak da makuldür. Mağara Orhun yazıtlarında anılmaz. Dişi kurt ata da anılmaz. Göktürklerin bu öyküyü anlattığından ise kimse kuşku duymaz. Anıtların sessizliği, anıtlardan beklenecek olandır. Çinliler Göktürklerin her mayıs ne yaptığıyla ilgileniyordu. Bu nedenle ayin Çinlilerden bilinir.

581 meclisi

Meclisin asıl gücü bir kağan seçme gücüydü. 581’de meclis bu gücü kullandı ve ölmekte olan kağanın isteğini bir yana bıraktı.^[5] Olaydan bir kural çıkar: hiçbir kağan, ne sağlığında ne de ölümünden sonra, halefini belirleyemezdi. Otuz yıl boyunca kural hiç sınanmadı, çünkü veraset Töre’nin öngördüğü gibi işledi. Bumin makamı oğullarına sırayla bıraktı, makam kardeşten kardeşe geçti, ardından bir sonraki kuşak geldi. 581’de kural sınandı ve veraset tutmadı.^[5]

Ölmekte olan Taspar, yerine yeğeni Töremen Apa’nın geçmesini istedi. Toy toplandı ve buna razı olmadı. Töremen’in annesi düşük soydandı. Amrak’ın annesi ise soyluydu ve Göktürkler ona her zaman saygı göstermişti.^[5] İşbara en son geldi. Kardeşleriyle birlikte Amrak’a hizmet edeceğini, Töremen’i ise sınırda keskin kılıç ve uzun mızrakla karşılayacağını ilan etti.^[5] İşbara yaşça büyüktü ve daha güçlüydü, kimse ona karşı çıkmaya cesaret edemedi. Taspar’ın kendi oğlu Amrak tahta çıkarıldı.^[5]

Meclis tam olması gerektiği gibi davranmıştı, yine de kağanlığı parçaladı. Töremen seçimi tanımadı. Amrak bir savaştan kaçınmak için aynı yıl içinde tahttan çekildi ve İşbara’yı önerdi. Bu öneri savaşı getirdi. İstemi’nin oğlunun yönettiği batı fırsatı değerlendirdi. Sui yönetimi ise iki tarafı da besledi. Yirmi yıl sonra kağanlık kalıcı olarak iki yarıya ayrılmıştı.

Bu olay toyun gücünü ve sınırını aynı eylemde gösterir. Toy bir kağanı reddedebiliyordu. Reddi uygulatamıyordu, çünkü kendisini oluşturan soylulardan başka aracı yoktu. Bu soylular bölününce meclis de onlarla birlikte bölündü. Arkasında sürekli bir güç bulunmayan bir seçim kurulu yalnızca uzlaşması kadar güçlüdür. 581’de uzlaşma yoktu.

Temsil ve diplomasi

Sonraki kullanım ve ona dayanan sözlükler meclisi, ülkenin bütün bölgelerinden temsilcilerin hazır bulunduğu bir kurul olarak tanımlar. Temsilciler dileklerini ve önerilerini kağanın önüne getirirdi. Aynı anlatımlar, Çinli, İranlı ve Bizanslı elçilerin görevlerini yürütmek için meclisten yararlandığını da belirtir. Bu, Bizans tanıklığıyla uyuşur. İstemi, Zemarkhos’u batı soyluları çevresinde toplanmışken kabul etti. Maniah, Göktürk tarafında bir kişi adına değil, hükümdar çevresi adına konuşan biri olarak müzakere etti. Bu kabullerin resmî anlamda toy mu, yoksa yalnızca toplantı hâlindeki hükümdar çevresi mi olduğunu kaynaklar söylemez.

Kül Tegin yazıtında, anıtın yapımını anlatan bölümde toygun sözcüğü geçer.^[6] Anlamı tartışmalıdır ve dört görüş vardır. Birincisi onu, toydan türeyen “meclis üyesi” olarak alır.^[7] Çin kaynaklarının sözcüğü ta-guan diye verdiği söylenir, ikincisi bu Çince unvanı tarkan ile özdeşleştirir.^[7] Üçüncüsü, Tuygun adlı bir kişiyi ve ardından gelen Elteber unvanını görür.^[8] Dördüncüsü çoğul biçimde iki grup görür: toygun ile eltebirler. Toygun’u bir rütbe sayar.^[9]

Asya Hunları önde gelen adamlarının yıllık toplantılarını zaten yapıyordu: birinci ayda, beşinci ayda ve sonbaharda.^[10] Bu toplantılar sonraki toyla da ilişkilendirilmiştir.^[11] Aynı anlatıya göre Asya Hunları devleti biçimini Çin’den değil, bozkırdan aldı: merkezî bir komuta, onlu sistemle düzenlenmiş bir ordu, sol ve sağ kanatlar ve hüküm süren adamların bir meclisi.^[12] Göktürkler ve Uygurlar için üç kurum birbirinden ayrılır: devlet başkanı, toy olan danışma meclisi ve hükümet.^[13]

Sonraki tarih

Kurum kağanlıktan iki yönde daha uzun yaşadı. Türk halkları arasında sözcük yaşamayı sürdürdü. Sözcüğü ilk kullananlar Göktürkler olmayabilir. Terimi onların mı ortaya koyduğu, yoksa devraldıkları bir terim mi olduğu bilinmez. Moğollar arasında toy, quriltai oldu. Bu meclis Cengiz Han’ın haleflerini seçti ve toplandığında onun ordularını oldukları yerde durdurdu. Toyun en ünlü mirasçısı budur ve çoğu okur toyla ilk bu biçimde karşılaşır. Sonraki Oğuz geleneğinde toy aynı zamanda bir şölendir. Konukların sofra takımını yağmaladığı büyük bir devlet sofrası anlatılır.^[14] Oğuz destanı, kesilmiş bir koyunun hangi parçalarını hangi boyun yiyeceğini düzenler. Bazı araştırmacılar bunda pay sisteminin, yani ülüş ya da payın ve bir devlet ile hukuk anlayışının resmini görür.^[15] Modern Türkçede kurultay parti kongresi için kullanılan sözcüktür. Bir siyasi terim için bu uzun bir süreklilik demektir.

1069–1070 tarihli Kutadgu Bilig’de toy sözcüğü büyük bir toplantı ya da konak anlamına gelir. Önden gitmiş ölüler büyük bir toy gibi bekler ve mezarların yanındaki bir ev “ölülerin toyunun” yanında durur.^[16]

Notlar

^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Yavuz 2025
^ a b c d e Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Kül Tegin inscription
^ a b Kafesoğlu 1997, p. 262
^ Tekin o. J., p. 52–53
^ Orkun 1994, p. 53–54
^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
^ Kafesoğlu 1997, p. 258–260
^ Kafesoğlu 1997, p. 62–63
^ Kafesoğlu 1997, p. 264–266
^ Kafesoğlu 1997, p. 257
^ Ögel 1978, p. 335
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 4512, 5340

Kaynaklar

Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Kül Tegin inscription
Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
Kutadgu Bilig
Shiji, juan 110
Han Shu, juan 94 (after Shiji)

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş IV: Türklerde yemek kültürü (1978)
Robert Dankoff (trans.), Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes (1983)