Kül Tegin Yazıtı

Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı

RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar

Bu madde: 732

• 400
• 500
• 600
• 700
• 800
• 900

• Rouran 400–554
• Birinci Göktürk 552–630
• Tang 630–682
• İkinci Göktürk 682–744
• Uygur 744–840
• Kırgız 840–924
• Hunlar 370–469
• Batı Göktürk 552–659
• Türgiş 699–766
• Karluk 766–800
• Hazar 650–969

Yazıtı 732’de Bilge Kağan, bir yıl önce ölen küçük kardeşi Kül Tegin için Orta Moğolistan’da, Orhun vadisinde diktirdi.^[1] Üç yüzünde Türkçe metin runik yazıyla yazılmıştır. Dördüncü yüzünde Tang divanından gelen Çince bir başsağlığı metni vardır.^[2] Baştan sona konuşan Bilge Kağan’dır. Kardeşini toprağa verirken bu vesileyle kendi halkına seslenir. Halkına ikinci şahısla anlatır: halk devletini bir kez nasıl yitirdi ve onu yeniden nasıl yitirebilir.

Bumin ile İstemi’den söz eden, Türk dilindeki en eski metindir. Aynı zamanda Göktürklerin kendi devletlerini nasıl anladıklarına dair bıraktıkları en eksiksiz ifadedir: devletin nereden geldiği, neden yitirildiği, hangi şartlarla yeniden kurulduğu ve neye dayandığı. Yazıt bir kronik değildir. İkinci Kağanlık yazıtı, açılışta andığı olaylardan neredeyse iki yüzyıl sonra kazıttı. Bunu, kurucuların yazıtın söylediği gibi olmasına ihtiyaç duyan bir hanedan için yaptı. Yazıt sekizinci yüzyıl hakkında söylediklerini kendi zamanı hakkında söyler. Altıncı yüzyıl hakkında söylediklerini iki yüz yıllık bir uzaklıktan söyler. Yazıttaki Bumin, sonraki bir hanedanın onun olmasına ihtiyaç duyduğu kurucudur.

Doğu yüzündeki tarihsel bölüm, Bilge Kağan Yazıtı’nda da neredeyse kelimesi kelimesine geçer. Bölüm yaratılışı, kurucuları, düşüşü, elli yılı ve yeniden kuruluşu kapsar. İki anıt, her birinin andığı adamın işlerine döndüğü yerde birbirinden ayrılır. Ortak bölümde ise tek bir metin vardır. Bu yüzden ikisini birden kaynak göstermek, tek bir tanığı iki kez göstermektir.^[3]

Anıt

Anıt, 3,75 metre yüksekliğinde, kireçtaşı ya da mermerden, dört yüzlü tek bir bloktur.^[4] Hasarlı birkaç satır metin de taşıyan mermer bir kaplumbağanın üzerinde durur.^[5] Doğu yüzünde 40 satır, kuzey ve güney yüzlerinde ise 13’er satır Türkçe metin vardır.^[4] Batı yüzünde Çince metin yer alır. Yanında kötü hasar görmüş kısa bir Türkçe metin durur.^[6] Okunabilen satırlarda Bilge Kağan, Soğdluların batıda ayaklandığını söyler. Kül Tegin’in emeğini ve gücünü verdiğini, kendisinin ise Kül Tegin’e İnançu Apa Yargan Tarkan unvanını verdiğini söyler.^[6]

Khöshöö Tsaidam’daki anıt grubunu 18 Temmuz 1889’da Rus bilgin N. M. Yadrintsev buldu.^[7][8] 1890’da bir Fin seferi, 1891’de Radloff başkanlığında bir Rus seferi izledi.^[7] 1958’de bir Çekoslovak-Moğol seferi Kül Tegin anıtını kazdı ve bir anıt daha buldu, böylece grup şimdi beş anıttan oluşur.^[9] Beşten üçü küçüktür ve adları bilinmeyen kişiler için dikilmiştir. İki büyük anıt Bilge Kağan’ı ve Kül Tegin’i anar.^[10]

Çince metin, Tang imparatorluğunun bir yas metnidir.^[11] E. H. Parker’ın İngilizce çevirisinde Kül Tegin’i Qutluq Kağan’ın ikinci oğlu ve şimdi hüküm süren Bilge Kağan’ın küçük kardeşi diye anar.^[12][13] Metin ayrıca Tang imparatorunu bir baba olarak, Bilge Kağan’ı ise ona oğul olarak gösterir.^[13] Metin Kaiyuan’ın yirminci yılının yedinci ayına tarihlenir.^[14] Bir hesap bunun gününü Jülyen takviminde 1 Ağustos 732’ye koyar.^[15]

Kolofonuna göre Türkçe metnin yazılması yirmi gün sürdü. Bu yüzden Tekin’in yayını taşın 21 Ağustos 732’de dikildiğini kabul eder.^[16] Aynı yayın Kül Tegin’in ölümünü 27 Şubat 731’e, cenazesini 1 Kasım 731’e çevirir.^[16] Tang tarihleri ölüme her seferinde farklı bir yıl verir. Jiu Tang Shu onu Kaiyuan’ın yirminci yılı altında, yani 732’de kaydeder.^[17] Xin Tang Shu ise on dokuzuncu yılı altında, yani 731’de kaydeder.^[18] Jiu Tang Shu yılı yanlış vermiş olabilir, çünkü imparatorun Bilge Kağan’a başsağlığı mektubu 13 Mayıs 731 tarihlidir.^[19][20]

Anıt Orhun’un yakınında, Arhangay ilinin Haşaat ilçesindedir.^[21] 1950’lerde yıldırım düşmesiyle üst kısmı kırıldı ve bazı parçalar hâlâ dibinde durur.^[21] Japon uzmanlar 1982’de taşın bozulduğunu fark etti.^[21] Orhun vadisindeki anıtlar 1971’de devlet korumasına alındı ve çitle çevrildi, 1998’den beri de bekçileri vardır.^[22] Japon ve Moğol bir ekip 1997 Haziran ve Temmuz aylarında Kül Tegin taşını temizledi ve sağlamlaştırdı. Ekibin raporu bu işi, iki üç yılda bir yinelenmesi gereken bir acil önlem olarak adlandırır.^[23]

Metin

Üç yüz doğu, kuzey, güney sırasıyla verilir. Satır numaraları, çalışma çevirisinin onları sabitleyebildiği yerlerde neşirleri izler. Çevirinin kendi çıkarımı oldukları yerlerde ≈ ile işaretlenir. Her pasajdan önce italik transkripsiyon gelir. Runik metin çalışma transkripsiyonuyla kelime kelime örtüştüğünde, transkripsiyonun üstünde bir runik satır durur. Bu satır, aynı metni Latin harfli transkripsiyonla veren Tekin’in yayınının okuyuşunu izler.^[24] Öbür pasajlarda runik metin bu okuyuşla uyuşmadığı için runik satır yoktur. Taştaki boşluklar [ … ] ile gösterilir. Çeviri, metnin qaġan dediği yerde kağan yazar. Yabgu, şad, tegin, balbal ve öbür devlet terimleri çevrilmeden bırakılır, çünkü karşılıkları yoktur. Yaşlar modern hesapla verilir. Eski Türkçe gelecek onluğa doğru sayar. Bu yüzden altı yegirmi, yani “yirmiye doğru altı”, on altı demektir.

Latin harfli çevriyazıda geçmiş zaman eki -mış diye yazılır. Taşta aynı ek s işaretiyle (𐰾) yazılmıştır ve runik satırlar da onu böyle gösterir.^[25] Ongin, Kül Tegin ve Tonyukuk yazıtları eki 120 kez s işaretiyle, 13 kez ş işaretiyle yazar.^[25]

Doğu yüzü

Kuzey yüzü

Güney yüzü

Yıllıklar bitmiş, yuğ töreni sona ermiştir. Geriye bir söylev kalır. Bilge Kağan, olup bitenlerin kaydından halkının ne yapması gerektiğine dair bir savunuya geçer. On üç satır boyunca onlara doğrudan, ikinci şahısla ve emir kipiyle seslenir. Anıtın bu bölümü, henüz doğmamış insanlar tarafından yüksek sesle okunmak için yazılmıştır.

Metin üzerine notlar

Aşağıdaki yerlerde çalışma transkripsiyonu başka çevirilerden ayrılır ya da onlar arasında bir seçim yapmak zorunda kalır.^[33]

idi oksuz kök türk (E3). İfade iki biçimde anlaşılabilir. Birincisinde idi bir pekiştiricidir: “bütünüyle kimseye bağlı olmayan, tamamen özgür”. Bu, çoğunluğun görüşüdür ve çevirinin verdiği karşılıktır. İkincisinde idi “efendi”, oksuz ise “oku olmayan, soyu olmayan” demektir ve “efendisiz, soysuz Türk” anlamını verir. Bu yorum başka bir yerde Almanca olarak “yetim Göktürk” diye çevrilmiştir.^[33][34] Cümlenin gerektirdiği anlam, yani hiçbir yabancıya hesap vermeyen bir halk, her iki durumda da korunur. Vilhelm Thomsen’in Almanca çevirisi deyimi “efendisiz ve boy örgütü olmayan” diye verir. Bu, ikinci türden bir yorumdur.^[122] Üçüncü bir yorum Tekin’in 1998 tarihli yayınındır. idi’yi “çok” anlamında pekiştirici, oksuz’u ise “örgütsüz” sayar. Ayrıca taş ustasının atladığı iti fiilini, yani “düzene koymak”ı ekler. Bu yorumda kurucular büyük düzensizlik içinde yaşayan bir Göktürk halkını düzene koydu ve öbek özgürlük hakkında hiçbir şey söylemez.^[35] Dördüncü bir yorum oksuz’u hükümdarı tebaasına bağlayan “ok olmadan” sayar. “Efendisiz ve tebaasız” anlamını verir.^[123]

kök türk (E3). “Mavi” ya da “göksel” Göktürkler yerleşik çeviridir ve modern Göktürk adının kaynağıdır. “Büyük” ve “çok sayıda” anlamları da önerilmiştir. Bileşik esasen tek bir tanıklıktır.^[124] Aynı çeviri “mavi Türkler” der.^[122]

türk teŋrisi türk ıduq yeri subı ança etmiş (E11). Fiil et-, yani “yapmak”tır: Tanrı ve kutsal Yer-Su böyle davranmıştır ve ardından gelen sözler onların yaptığıdır. Cümle, Tanrı’nın kutlu yeri ve suyu yarattığı biçiminde de çevrilmiştir. Bir başka öneri fiili te-, yani “demek” olarak alır. O öneriyle birlikte basılmış runik metin, 𐰨𐰀 𐱅𐰢𐰾, ança temiş, yani “böyle demiş” ifadesini verir.^[125] Thomsen’in Almanca çevirisi tümceyi “böyle davrandılar” (handelten so) diye verir, bu da transkripsiyonla uyuşur.^[126] Tekin’in yayını bu satırda ve Bilge Kağan taşındaki koşut satırda etmiş, “yapmış”, okur ve “böyle davrandı” diye çevirir.^[42]

baş balbal (E16). “İlk balbal olarak” çevirinin karşılığıdır. Öbür yorum bir ad okur: “balbal olarak Baz Kağan”. Dokuz Oğuz’un Baz Kağan’ının bir önceki satırda düşman olarak anılması bu okumayı destekler.^[33] Tekin’in yayını başlayu baz kağanığ balbal tikmiş okur, “önce tebaa kağanı balbal olarak diktiler”. Başlayu’yu “önce”, baz kağan’ı ise ad değil, “tebaa kağan” diye genel bir ad sayar.^[58] Orkun bir ad okur, “Baz Kağan”, ve onu ilk balbal yapar.^[59]

yırya baz kagan tokuz oguz bodun yagı ermiş (E14). Çeviri bir ad okur: kuzeyde Dokuz Oğuz’un yanında düşman olan Baz Kağan. Başka bir yorum bazı ad olarak değil, “tebaa, vasal” anlamında genel bir sözcük olarak alır.^[127] Tekin’in yayını kuzey satırını genel sözcükle basar: “kuzeyde tebaa kağan, Dokuz Oğuz halkı düşmandı”.^[55] Orkun burada Baz’ı ad sayar.^[54] Bir anlatım bu Baz Kağan’ı İlteriş’in yendiği Toquz Oğuz kağanıyla özdeşleştirir ve hiçbir Çin kaynağının onu adlandırmadığını not eder.^[128]

bir tümen agı, altun kümüş kergeksiz kelürti (N12). Çeviri tümeni sayı, agıyı ipek olarak okur. Armağan on bin top ipektir, yanında sayısız altın ve gümüş vardır. İkinci bir karşılık armağanı ölçüsüz miktarda hazine, altın ve gümüş olarak verir.^[129] Tekin’in yayını armağanı binlerce top ipek, yanında ihtiyaç ötesi altın ve gümüş olarak verir.^[130] Ögel agı’yı Eski Türkçede hem “para” hem “ipek” diye okur ve bir tümen agı’yı paranın yerini tutan ipek topları sayar.^[131] Yalnız Göktürk yazıtlarında geçen kutay’ı da bir Çin ipeği sayar.^[103]

ıduq ötüken yış (E23). Transkripsiyon ıduq, yani “kutsal, mukaddes” verir. Bu, E10–E11’de Yer-Su için kullanılan sözcüğün aynısıdır. İfade kutlu, yani “mübarek, Kut sahibi” olarak da açıklanmıştır.^[33] Bu açıklama metnin okuduğu biçim değildir. Fark önemlidir, çünkü Ötüken’in kutsal toprak olmasını, Ötüken’in hükümdarlık talihinin kaynağı olmasından ayırır. Kut ve Tengricilik maddeleri transkripsiyonu izler. Thomsen’in çevirisi, transkripsiyon gibi, “kutsal Ötüken ormanı” (heiligen Otükän-Bergwalde) der.^[132] Tekin’in yayınında “kutsal Ötüken dağlarının halkı” vardır ve ıduk “kutsal” diye açıklanır.^[133]

kutum ülügüm bar üçün (E29) ve özim kutum bar üçün (S7). Kut’un gerçekten tanıklandığı yerler bunlardır. Kağan, Tanrı buyurduğu için ve Kut’u olduğu için hüküm sürer. E29’da ayrıca ülüg’ü, yani kendisine ayrılmış payı vardır.^[109]

öd teŋri yasar (N10). Ortadaki sözcük üç ünsüzle, ünlüsüz yazılmıştır. Sözcük “belirler” (yasar), “yaşar” (yaşar) ya da “buyurursa” (aysar) yorumlarına elverir. Çevirinin sakin karşılığı üç yorum arasında yapılmış bir seçimdir.^[134] Thomsen’in çevirisi “Tanrı zamanı belirlediğinde” (wenn der Himmel die Zeit bestimmt) der. Bu, üçünün ilkidir.^[135] Tekin’in yayını üçüncü biçimi, öd teŋri aysar, basar ve “Zaman Tanrısı buyurunca insan oğlu hep ölümlü yaratılmış” diye çevirir.^[93] Moğolcadan gelen bir karşılaştırma ay- kökünü “söylemek, buyurmak” sayar. Moğolca bu kökü konuşma ve emir bildiren sözcüklerde korur.^[94]

Bökli Čölgil (E4). İfade ya sıfatla anılan tek bir halk, yani bozkırın Korelileri, ya da iki devlet olarak anlaşılır: Koguryo ve Kuzey Zhou ile özdeşleştirilen bir “Čü ülkesi”. Çeviri iki sözcüğü de korur ve hiçbir şeye karar vermez. Thomsen’in çevirisi tek bir halk alır: “uzaktaki Bökli(?) halkı”. Seferleri “Bökli kağana kadar” uzatır. Sözlüğü, kimilerinin Bökli kağanı bir dağın adı saydığını ekler.^[136] Tekin’in yayını Bükli Çöllüğ el’i tek ad olarak basar ve “Bükli Çöl halkı” diye çevirir. Bu, tek halk yorumunu destekler.^[137] Orkun sözcükleri ad olarak değil, “ormanların ve bozkırların halkları” diye bir tanım olarak okur, çünkü halkların adları tek tek ardından gelir.^[138]

kergek bol- (E4, E30, N10). Deyim sözcük sözcük “gerekli olmak” demektir. Çeviri onu önce “gerektiği yere gitti” diye verdi. Bu, çağrılıp gitmenin örtmecesidir. Tekin ve Orkun’un yayınları deyimi düz biçimde “öldü” diye çevirir.^[139][140] Tekin’in sözlüğü kergeki “gerekli, bulunmayan” diye verir.^[64] Çeviri artık “öldü” der. Türk Atlası, deyim için sözcüğün kendi anlamını, “gerekli olur”u, Gömü ve balbal başlığı altında korur. Aynı deyim Küli Çor yazıtında da geçer. Orada düşmana tek başına saldıran bir adam “kısa sürede kergek” oldu. Tekin bunu ölmek diye okur ve burada “gerekli” pek mümkün değildir.^[141]

ekinti koşulgakda ediz birle süŋüşdimiz (N5–N6). Çeviri ikinci savaşı önce Antargu Gölü’ne koymuş, Az halkı orada ölmüştü. Bu söyleyiş Bilge Kağan anıtına aittir. Anıt dört savaş sayar ve Antargu’yu ikinci sıraya koyar.^[142] Kül Tegin metninin yayınlarında ikinci savaş Koşulgak’ta Edizlere karşıdır. Ediz halkı orada ölür.^[143][144] Üçüncü savaşı Oğuzlara karşı Bo[lçu]‘da gösterirler: Orkun yalnız ilk harfleri basar, Tekin adı tamamlar. Beşinci savaş Ezginti Kadız’dadır.^[143][144] Böylece beş savaşın beş yeri vardır ve hiçbiri kayıp değildir.

ulayu iniygünüm (S1, N11). Çeviri başta iki sözcük okumuştu: inim yigenim, “küçük kardeşlerim ve yeğenlerim”. Orkun bu okuyuşu Thomsen’den aldığını, sonra yanlış bulduğunu söyler.^[145] Tekin tek sözcük okur: iniygün, “erkek kardeşler”. Orkun da düzeltmelerinde tek sözcük okur ve onu genel olarak bir akrabalık sözü sayar.^[146][147] Tekin’in sözlüğü iniygünü “kardeşler, erkek kardeşler” diye verir.^[26] Çeviri artık tek sözcüklü okuyuşu izler. Tekin ayrıca Orkun’un biriki diye bıraktığı yerde birki, “birleşmiş”, okur.^[148][149]

teŋri teg teŋride bolmış (S1). Bu, Kül Tegin anıtının tam hükümdarlık unvanıdır. Bilge Kağan anıtı ise teŋri teg teŋri yaratmış, yani “Tanrı’nın yarattığı” kalıbıyla açılır. Başka bir yerde basılmış ekin ilk pasajı olarak Kül Tegin’in bu kalıbı değil, Bilge Kağan’ın kalıbı durur. Bu, ekin Bilge Kağan metnini aktardığının işaretlerinden biridir.^[125] Thomsen’in Almanca çevirisi Kül Tegin anıtının sıfatını “Tanrı’dan doğmuş” (Himmelsgeborene), Bilge Kağan anıtınınkini “Tanrı’nın tahta oturttuğu” (vom Himmel Eingesetzte) diye verir.^[150]

apar, purum (E4). Çeviri apar’ı Avarlar, purum’u Romalılar olarak okur. Orkun Apar ile Apurum’u hakkında hiçbir şey bilinmeyen iki halk olarak okur ve yalnız Apar’ı Avarlara bağlar.^[138] Tekin’in yayını Apar ile Purum’u ayrı tutar ve purum’u Roma ve Bizans diye açıklar.^[35][151]

silik kız oglın (E7, E24). Transkripsiyon silik, “lekesiz”, okur. Orkun aynı sözcüğü okur ve “arı kız” diye çevirir.^[41] Silik, Uygur kadın adlarında “bakire” için bir sözcük olarak tanıklanır.^[152] Tekin’in yayını eşilik kız oglın okur, “hanım olacak kızlar”, eşi “hanım”dan.^[42][153] Bir başka çalışma Tekin’e uyar ve işilik yazar, “hanım olmaya uygun kızlar”.^[154] İki yorum hemen hemen aynı anlamı verir, çünkü ikisi de beylerin kızlarından söz eder.

yurç (E32). Çeviri, Kül Tegin’in Oŋ Tutuk’tan aldığı adam için “silah arkadaşı” der. Tekin’in yayını yurç’u “kayınbirader” diye çevirir.^[75]

Yaşıl üğüz (E17). Çeviri “Yeşil Irmak” der. Tekin’in yayını “Sarı Irmak” diye çevirir ve adı gerekçe vermeden bir ırmak olarak açıklar.^[58]

ökün- (E22–E25). Tekin *ökün-*ü “geri dönmek” değil, “pişman olmak” diye okur. Bodun’u “ulus” değil, “boylar, halk” diye verir.^[155] Kül Tegin metnine ilişkin yayını bu pasajda “vazgeç ve pişman ol” der.^[63]

togu balıkda (N4–N5). Çeviri “Togu kenti” der. Ögel balık’ı “kent” diye okur ve Dokuz Oğuz’un bu adı taşıyan bir kenti olduğu sonucuna varır.^[156] Ad tek başına bir kent düşündürür, bundan fazlası bilinmez.^[157]

tokuz oguz bodun kentü bodunum erti (N4). Dokuz Oğuz hem “kendi halkım” hem düşman diye anılır. Bu, yenilenleri tebaası ve daha geniş anlamda Göktürk sayan galibin iddiası olabilir.^[158]

amga korgan (N8). Çeviri amga korgan’ı “Amga kalesi” diye okur. Tekin’in yayını aynı okuyuşu verir.^[159] Ögel eski yayınları izleyerek Magı Kurgan okur.^[160]

ulus bodun (N12). Çeviri “Buhara’nın kent halkı” der. Ögel ulus bodun’u “vilayet halkı” diye verir.^[161]

enik seŋün (N12). Çeviri genel olarak Enik der. Orkun Neng Sengün, Tekin ise Nek okur.^[162][130] Tekin ayrıca çeviride “yüksek memur” anlamında bölön unvanı olan yerde Bölön’ü büyük harfle, ad olarak yazar.^[130]

tuygun elteber (≈N13). Çeviri “İlteber Tuygun” der. Tekin’in yayını Tuygun Elteber okur, yani bir adı bir unvan izler.^[93] Orkun çoğul biçimde iki grup okur, toygun ile eltebirler, ve toygun’u bir rütbe sayar.^[163]

yeti yegirmi yaŋıka, tokuzınç ay yeti otuzka, yetinç ay yeti otuzka (≈N13). Çeviri sayıları onluğa doğru sayar, öyle ki sayılar Koyun Yılı’nın on yedinci gününü, dokuzuncu ayın yirmi yedisini ve yedinci ayın yirmi yedisini verir. Thomsen sayıları ayın değil, altmış günlük döngünün günleri olarak okur. Onun hesabıyla Türk tarihleri Çin tarihlerinin yedi gün gerisindedir, anıtın tarihi 1 Ağustos 732 tarihli Çince tarihle uyuşur ve cenaze 6 Ekim 731’e düşer.^[99]

ekinti koşulgakda ediz (N5–N6). Kül Tegin taşının Edizleri, Tang’ın başında sayılan Tiele boylarının on dördüncüsü olan A-tie ile özdeşleştirilmiştir. Dördüncü savaşın Tonra’sı dokuzuncuyla, T’ung-lo ile özdeşleştirilmiştir.^[89]

tamag ıduk baş (N1–N2). Çeviri “Tamag’ın Kutsal Pınarı” der. Tekin’in yayınında “Tamag’ın kutsal doruğu” vardır.^[159] Bir anlatım yeri Tamir ırmağının kaynağına koyar.^[86]

ol at anta ölti (N4). Çeviri “O at orada öldü” der. Tekin’in yayını son heceyi tüş[di], “düştü”, diye tamamlar.^[159]

tabgaç … sabı süçig, agısı yımşak (S4). Çeviri armağanların “istememiz gerekmeden” verildiğini söyler. Tekin’in yayını buŋsuz’u “sıkıntısız” okuyarak “güçlük çıkarmadan” der.^[110]

kıdmaz (S5). Çeviri “onun ne boyunu ne halkını esirgemezler” der. Tekin’in yayını kıd-’ı “öldürmek” diye okur ve Çinlilerin bir suçlunun bütün boyunu beşiğe kadar öldürmediğini çevirir.^[164]

tok arkuk sen (S7). Çeviri iki sözcük okur, “tok ve ters”. Tekin’in yayını tek sözcük okur, tokurkak, “kendini tok sanan”, tokurka-’dan.^[110][111] Bir başka çalışma da tokurkak’ı tek sözcük olarak yazar.^[154]

tirü ölü (S7). Çeviri tirü’yü “yarı diri yarı ölü” okur. Tekin’in yayını toru okur, “zayıf, bitkin”, tor-’dan ve “bitkin ve güçsüz” diye çevirir. Anlam yakın kalır.^[110][165]

türk amtı bodun (S8). Çeviri amtı’yı “şimdi” okur, Orkun ile Thomsen de öyle.^[115] Tekin’in yayını matı okur, “sadık, itaatli”, ve “sadık Türk halkı” diye çevirir. matı’yı bir Moğolca sözcükten türetir ve bu türetme onun kendi görüşüdür.^[110][116]

kül tegin azman akıg binip (N5, N6). Çeviri azman’ı atın adı sayar. Tekin’in yayını da böyledir, birinci ve üçüncü savaşta Azman akığ basar.^[159] Tekin’in sözlüğü azman’ı “sarımtırak (?)” diye verir.^[107] Kazakçadan gelen bir karşılaştırma azman’ı ad değil, ortak bir sözcük, bir iğdiş at sayar, Kazakça azban gibi.^[166] Bir başka öneri adı az- “yolunu şaşırmak” fiiline bağlar ve ona “yabanıl, huzursuz” anlamını verir.^[167]

yaguk el erser … erig yerte (S13). Tekin’in yayını cümleyi güney yüzünün sonunda basar. Cümle yerin nedenini verir: yer yakındır ve kolay erişilir.^[35][168] erig sözcüğü “çorak”, “uygun”, “kavşak”, “çok gidilen”, “kutsal yer” ve “hareketli” diye okunmuştur.^[119] Kazakçadan gelen bir karşılaştırma erig’i göç yolu üzerinde geçici bir konak yeri sayar. Böylece ebedî taş yolcuların geçtiği ve okuyabildiği yerde durur.^[119]

kunçuy (E20, N9). Orhun yazıtlarında sözcük hanın evinden bir kadını adlandırır. E20’de hanın küçük kız kardeşi Bars Beg’e kunçuy olarak verilir, N9’da ise kunçuylar ordugâhta hanın annesi, üvey anneleri, ablaları ve gelinleriyle yan yana durur.^[169] Yenisey mezar yazıtları sözcüğü bir erkeğin karısı için “yerleşimdeki kunçuyum” kalıbında kullanır.^[169] Bu anlam, tarihsiz metinlerin yayımcılarınca yapılan yoruma dayanır ve aynı yorum sözcüğün bir hitap biçimi olabileceğini de kabul eder.^[169]

alpagu on erig (N7). Çeviri alpagu’yu “yiğit” sayar. Sözcük alpagut diye de okunmuştur, “düşmana tek başına saldıran kahraman”, Kazakça alpavut gibi.^[170]

Tarihsel içerik

Yazıt dört noktada birincil tanıktır ve her birinin kendi maddesi vardır. Bumin ve İstemi konusunda en eski Türkçe ifadedir. Onlara ili ve düzenini, el ile törü’yü birlikte verir. Töre bu çifte dayanır.^[171][172] Din konusunda Tengri’yi iki anlamıyla verir: E1’in göğü ve E11’de konuşan ve eylemde bulunan tanrı. Yanında kutsal Yer-Su ve E31’de Umay durur. E11’de Tanrı hanı ve katunu birlikte yükseltir, E31’de katunun Kutu Umay’a benzetilir.^[173] Bu, Tengriciliğin tanıklanmış çekirdeğidir.^[2] Meşruiyet konusunda Kut’u iki kez verir ve ikisinde de hükümdar için verir. Ayrıca Ötüken’i kutsal toprak olarak ve ilin tutulabileceği tek yer olarak ayrı tutar.^[109] Devletin yitirilişi konusunda yazıtın kendi tarih kuramını verir. E6’te beş neden sayar. Biri dışında hepsi içeridendir ve tek dış neden, ötekilerden yararlanarak işler.^[2]

Yazıt ordu sözcüğünü, yani hükümdar ordugâhını da içerir. Oğuz saldırısı anlatısında ordugâhta kağanın annesi, üvey anneleri, kız kardeşleri ve gelinleri bulunur ve Kül Tegin onu elden bırakmaz.^[174]

E7, E20 ve E24’te kul, “erkek köle”, ve küŋ, “kadın köle”, sözcükleri geçer. Pasajlar kölelikten söz eder, ama etkilenenlerin hukuki statüsünü söylemez.^[39]

Taş, Dokuz Oğuz ayaklanmasına dünya düzeninden bir neden gösterir: Gök ile Yer düzensizliğe düştü ve Dokuz Oğuz düşman oldu.^[175] Bu, düzeni dünyanın düzenine bağlı bir devletin resmi olabilir. Gök ile Yer karıştığında devletin ve insanların düzeni yitirilir.^[176] Taş ayaklanmaya yıl vermez. Bir anlatım savaşları 714’e, Amga’daki kışı 715’e, Dokuz Oğuz’un Çin’e geçişini 716’ya koyar.^[86] İkinci bir anlatım ayaklanmayı Kapgan’ın 716’daki ölümünden sonraya, ordugâha saldırıyı belki 717 baharına, Çin’e geçişi ise 718’e koyar.^[87]

Güney yüzü bir siyasettir. Ötüken’den Çin ile ticaret yapmayı, ipeği almayı ve gidip orada yaşamamayı söyler. Taşların hiçbir yerinde bu kadar açık bir siyasi program yoktur. Bu öğüt, Göktürklerin ticareti Ötüken’den gönderilen kervanlarla yürüttüğü yönetilen bir ekonomi planı olabilir.^[108] Öğüt henüz doğmamış insanlara ikinci şahısla hitap eder.

Modern anlatımlar İkinci Kağanlığı birincisinin bir yeniden kuruluşu olarak görür. Bu anlatımda İlteriş ve halefleri kendilerini Bumin ile İstemi’nin torunları ve ilin yeniden kurucuları olarak gördü ve aradaki yüzyılı, Çinlilerin başlarına gelmesine izin verildiği bir talihsizlik saydı.^[177] E6–E11’deki devletin yitirilişi bu durumda Tang egemenliği dönemine, yeniden kuruluş ise İlteriş’in Göktürkleri Yin Shan’dan çıkardığı 682 ayaklanmasına karşılık gelir.^[178]

Notlar

1. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 9–10
2. ^ a b c Kül Tegin inscription
3. ^ Tekin 1968, p. 10
4. ^ a b c Tekin o. J., p. 11–12
5. ^ Tekin o. J., p. 11–12, 54
6. ^ a b Tekin o. J., p. 54–55
7. ^ a b Jisl 1963, p. 387
8. ^ Cumagulov 1993, p. 99
9. ^ Jisl 1963, p. 388–389
10. ^ Jisl 1963, p. 388
11. ^ Orkun 1994, p. 80–84
12. ^ Orkun 1994, p. 83–84
13. ^ a b Thomsen 1993, p. 229–233
14. ^ Orkun 1994, p. 84
15. ^ Thomsen 1993, p. 193–196, 232–233
16. ^ a b Tekin o. J., p. 11–13
17. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
18. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
19. ^ Cefu yuangui
20. ^ Pelliot 1929, p. 246
21. ^ a b c Khishigbajar 2000, p. 255
22. ^ Oyunbileg 2000, p. 288–289
23. ^ Khishigbajar 2000, p. 255–256
24. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 34–54
25. ^ a b Şükürlü 2000, p. 350–351
26. ^ a b c d Tekin o. J., p. 103
27. ^ a b c d e f Tekin o. J., p. 112
28. ^ a b c d Tekin o. J., p. 100
29. ^ a b Thomsen 1993, p. 169
30. ^ a b Tekin o. J., p. 39
31. ^ Thomsen 1993, p. 168
32. ^ a b Tekin o. J., p. 104
33. ^ a b c d e f Yavuz 2025
34. ^ a b Tekin 1968, p. 334, 358
35. ^ a b c d Tekin o. J., p. 38–39
36. ^ a b Thomsen 1993, p. 170
37. ^ Orkun 1994, p. 75
38. ^ Thomsen 1993, p. 170–171
39. ^ a b Parlatır 1983, p. 808–809
40. ^ Thomsen 1993, p. 171–172
41. ^ a b Orkun 1994, p. 32
42. ^ a b c Tekin o. J., p. 40
43. ^ Tekin o. J., p. 9
44. ^ Thomsen 1993, p. 172
45. ^ Kül Tegin inscription
46. ^ a b Tekin o. J., p. 102
47. ^ Thomsen 1993, p. 173
48. ^ a b Gerelmaa 2011, p. 39
49. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 40–43
50. ^ Tekin o. J., p. 83
51. ^ Thomsen 1993, p. 174
52. ^ a b c d Thomsen 1993, p. 175
53. ^ a b c d e Orkun 1994, p. 76
54. ^ a b Orkun 1994, p. 35
55. ^ a b Tekin o. J., p. 42–43
56. ^ a b Tekin o. J., p. 13
57. ^ a b Tekin o. J., p. 99
58. ^ a b c Tekin o. J., p. 43
59. ^ a b Orkun 1994, p. 37
60. ^ a b Thomsen 1993, p. 177
61. ^ Tekin o. J., p. 8, 108
62. ^ a b Tekin o. J., p. 8
63. ^ a b c Tekin o. J., p. 45
64. ^ a b c Tekin o. J., p. 105
65. ^ a b c d Thomsen 1993, p. 178
66. ^ a b Gerelmaa 2011, p. 42
67. ^ a b Thomsen 1993, p. 179
68. ^ Tekin o. J., p. 108
69. ^ Gerelmaa 2011, p. 39–40
70. ^ a b Gerelmaa 2011, p. 40
71. ^ a b c Thomsen 1993, p. 180
72. ^ Tekin o. J., p. 47, 113
73. ^ Kül Tegin inscription
74. ^ a b Kül Tegin inscription
75. ^ a b Tekin o. J., p. 47
76. ^ Tekin o. J., p. 47, 101
77. ^ Thomsen 1993, p. 181
78. ^ a b Tekin o. J., p. 109
79. ^ Tekin o. J., p. 101, 102
80. ^ Orkun 1994, p. 74
81. ^ a b Tekin o. J., p. 49
82. ^ a b Thomsen 1993, p. 183
83. ^ a b c d Thomsen 1993, p. 184
84. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 50–51
85. ^ Tekin o. J., p. 102, 103
86. ^ a b c d Taşağıl 2004, p. 39
87. ^ a b c Sümer 1972, p. 15–17
88. ^ a b Thomsen 1993, p. 187
89. ^ a b László 1950, p. 42
90. ^ Tekin o. J., p. 97, 108
91. ^ Thomsen 1993, p. 186–187
92. ^ Kül Tegin inscription
93. ^ a b c Tekin o. J., p. 52–53
94. ^ a b Gerelmaa 2011, p. 40–41
95. ^ Tekin o. J., p. 53
96. ^ Gerelmaa 2011, p. 38–39
97. ^ a b c d Thomsen 1993, p. 188
98. ^ a b Orkun 1994, p. 77
99. ^ a b Thomsen 1993, p. 193–196
100. ^ Kül Tegin inscription
101. ^ a b Tekin o. J., p. 35
102. ^ a b c d e Thomsen 1993, p. 189
103. ^ a b Ögel 1978, p. 402
104. ^ Thomsen 1993, p. 190
105. ^ Tekin o. J., p. 101, 112
106. ^ a b Thomsen 1993, p. 191
107. ^ a b Tekin o. J., p. 98
108. ^ a b Ögel 2000, p. 365–367
109. ^ a b c Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 348, 392–393
110. ^ a b c d e f Tekin o. J., p. 36
111. ^ a b Tekin 2003, p. 88, 90
112. ^ Tekin o. J., p. 37, 103
113. ^ a b Thomsen 1993, p. 192
114. ^ Tekin o. J., p. 113
115. ^ a b Orkun 1994, p. 27
116. ^ a b Tekin 2003, p. 65
117. ^ Thomsen 1993, p. 79
118. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 38–39
119. ^ a b c d Mirkamal 2011, p. 52–53
120. ^ Edward 1993, p. 37
121. ^ Tekin o. J., p. 13–14
122. ^ a b Thomsen 1924, p. 145
123. ^ Turan 1945, p. 316
124. ^ Tekin 1968, p. 8, 352
125. ^ a b Kül Tegin inscription; Yavuz 2025
126. ^ Thomsen 1924, p. 146
127. ^ Tekin 1968, p. 310
128. ^ László 1950, p. 41
129. ^ Tekin 1968, p. 272
130. ^ a b c Tekin o. J., p. 52
131. ^ Ögel 1978, p. 392–393
132. ^ Thomsen 1924, p. 149
133. ^ Tekin o. J., p. 46
134. ^ Tekin 1968, p. 398
135. ^ Thomsen 1924, p. 156
136. ^ Thomsen 1924, p. 145, 146, 171
137. ^ Tekin o. J., p. 38–40
138. ^ a b Orkun 1994, p. 31, 75
139. ^ Tekin o. J., p. 38–39, 46–47, 52–53
140. ^ Orkun 1994, p. 50
141. ^ Tekin 2003, p. 226, 247
142. ^ Tekin o. J., p. 72–73
143. ^ a b Tekin o. J., p. 50–51
144. ^ a b Orkun 1994, p. 48–50
145. ^ Orkun 1994, p. 189
146. ^ Tekin o. J., p. 34, 52
147. ^ Orkun 1994, p. 22–23, 189
148. ^ Tekin 2003, p. 219, 241
149. ^ Orkun 1994, p. 23
150. ^ Thomsen 1924, p. 140, 144
151. ^ Tekin 2003, p. 62, 72
152. ^ Rásonyi 1963, p. 80
153. ^ Tekin 2003, p. 84
154. ^ a b Kayra 1995, p. 182
155. ^ Hassan 1985, p. 171
156. ^ Ögel 2000, p. 181, 185
157. ^ Sümer 1972, p. 15
158. ^ László 1950, p. 39–40
159. ^ a b c d Tekin o. J., p. 50
160. ^ Ögel 2000, p. 161
161. ^ Ögel 2000, p. 212–213
162. ^ Orkun 1994, p. 52
163. ^ Orkun 1994, p. 53–54
164. ^ Tekin o. J., p. 36–37
165. ^ Tekin 2003, p. 90–91
166. ^ Mirkamal 2011, p. 55–56
167. ^ Aydın 2007, p. 17
168. ^ Tulum 1990, p. 197
169. ^ a b c Tokyürek 2013, p. 123
170. ^ Kayra 1995, p. 181
171. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 385
172. ^ Orkun 1994, p. 28–29
173. ^ Tokyürek 2013, p. 121
174. ^ Kül Tegin inscription
175. ^ Ögel 2000, p. 121, 123
176. ^ Ögel 2000, p. 121–123
177. ^ Kwanten 1979, p. 28
178. ^ Litvinsky 1996, p. 330–331

Kaynaklar

• Kül Tegin inscription
• Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
• Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
• Cefu yuangui (after Tongdian and Jiu Tangshu)

Literatür

• Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
• Emre-E. Yavuz (ed.), The Kül Tegin Inscription: working translation with transcription and notes (2026)
• Vilhelm Thomsen, Alttürkische Inschriften aus der Mongolei, in Übersetzung und mit Einleitung (1924)
• Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
• Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
• Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
• Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
• Vilhelm Thomsen, Çözülmüş Orhon Yazıtları (mit: Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü: İlk Bildiri) (1993)
• Lumír Jisl, Kül-Tegin anıtında 1958'de yapılan arkeoloji araştırmalarının sonuçları (1963)
• Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
• Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş II: Türklerde ziraat kültürü (2000)
• Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VII: Türklerde ordu, ordugah ve otağ (2000)
• Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş V: Türklerde giyecek ve süslenme (1978)
• Ferenc László, Dokuz Oğuzlar ve Gök Türkler (1950)
• Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
• Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)
• Ümit Hassan, Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler (1985)
• İsmail Parlatır, Türk sosyal hayatında kölelik (1983)
• László Rásonyi, Türklükte Kadın Adları (1963)
• Osman Turan, Eski Türklerde okun hukuki bir sembol olarak kullanılması (1945)
• Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
• Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
• B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
• Namsrai Gerelmaa, Költegin Yazıtı’nda Kalıplaşmış Bazı Kelimelerin Moğolca Esasında Yorumu (2011)
• Aydar Mirkamal, On Some Old Turkic Words in Kazakh / Kazakçadaki Bazı Eski Türkçe Sözcükler Üzerine (2011)
• Mertol Tulum, Orhon Yazıtlarında Birleşik Cümleler ve Baş Cümle ile Yardımcı Cümle İlişkileri (1990)
• Ali İsa Şükürlü; Elşen Şükürlü, Göktürk Yazıtlarında Eklerin İmlâ Kuralları (2000)
• Tryjarski, Edward, Anonymity, Adaptation and Diffusion of the Asian and European Runic Scripts (1993)
• Çetin Cumaguloviç Cumagulov, Vilhelm Thomsen'in Çalışmaları ve Kırgızistan'da Bulunan Göktürk Yazıtları (1993)
• O. Kemal Kayra; Şınar Bolatova, Çağdaş Kazak Türkçesiyle Göktürk Yazıtlarındaki Kelime ve Deyimler Arasındaki Benzerlikler (1995)
• D. Khishigbajar, Köl Tigin Yazıtı Taş Anıtının Korunması (2000)
• Z. Oyunbileg, Orhun Vadisindeki Tarihî ve Kültürel Anıtların Şu Anki Durumu ve Gerçek Sorunları (2000)
• Erhan Aydın, Uybat VI (E98) Yazıtında Geçen Azıglıg Kelimesi Üzerine Bir Anlamlandırma Denemesi (2007)
• Hacer Tokyürek, Runik Türk Yazıtlarında ve Eski Uygur Metinlerinde Kadın Hiyerarşisi (2013)

Bu kaynağa dayanan maddeler 180

Alara · Altaian Creation Story · Altın Köl Inscriptions · Amga Korgan · Ancestor Cult · Animism · Arçura · Army of the Steppe Empires · Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Ashina · Avars · Az · Bagatur (Modu Chanyu) · Bars Beg · Battle of Bolchu · Bayirku · Beg · Bilge Khan · Bilge Khan's Golden Crown · Bodeng Ningli · Böri (Guard) · Bukhara · Bumin Khan · Burial and the balbal · Buyruk · Captives and the Unfree · Chinese Craftsmen at the Orkhon Monuments · Chinese transcriptions of Turkic · Craftsmen in the Steppe Empires · Culture of the Turkic Peoples · Diplomacy of the Steppe Empires · Envoys and Embassies · Er At · Erklig · First Göktürk Khaganate · Fulin Khan · Goguryeo · Göktürk campaign against the Kirghiz (710) · Göktürk Expansion into Europe · Göktürk Ironworking · Göktürk Succession Crisis (581) · Göktürk war of restoration, 679–687 · Göktürk Weapons · Göktürks · Gold and Silver in the Orkhon Inscriptions · History of the Turkic peoples · Horse Market at the Western Shouxiang City (727) · Horse Sacrifice · Idi · Illig · Ilterish Khan · Inel Khan · Irkin · Iron Gate · Ishbara (Title) · Ishbara Khan · Ishbara Tolis Khan · Issik Khan · Istemi · Iye · Kam (Turkic Shaman) · Kapgan Khan · Kapgan's wars with the Tang, 698–716 · Kapgan's western war, 709–713 · Karluk · Katun · Khan (Khagan) · Khitan · Khöshöö Tsaidam · Kögmen · Kül Tegin · Kül Tegin's Horses · Küli Čor inscription · Külüg Chur · Kün Tengri · Kunçuy · Kurgan · Kurykan · Kut · Kyshtym · Loose-rein prefectures · Mukan Khan · Nalaikh Inscription · Northern Wei · Old Turkic · On Oq · Ongi inscription · Ordu · Ordu-Balık · Orkhon valley · Ötüken · Peri · Pofu Katun · Post and Communication · Proclamation of Bumin Khan (552) · Raising on the Felt · Raw Materials and Trade among the Turkic Peoples · Roof Tiles of the Uyghur Khaganate · Rouran · Rouran Domination of the Turkic Peoples · Rouran Khaganate · Sacred Mountains · Sacrifice and the year · Saŋun · Sasanian Persia · Seasonal Pastures · Second Göktürk Khaganate · Shad · Shamanism · Shiwei · Silk in the Steppe · Sogdiana · Sogdians · Soul Words · Stone Figures · Su Dingfang · Suyab · Syr Darya · Taisan · Tang · Tang conquest of the eastern Khaganate, 626–630 · Tarim Basin · Tarkhan · Tatars · Tegin · Tengri · Tengrism · The Bökli question · The coup of 716 · The Economy of the Steppe Empires · The Göktürk Civil War · The Göktürk interregnum, 630–682 · The Göktürk Oath · The Göktürk–Rouran Wars · The Göktürks and the Xiongnu · The Great Empires of the Steppe · The Kirghiz origin debate · The making of Tengrism · The New Year on the Steppe · The Old Turkic script · The origin of the Avars · The origin of the Old Turkic script · The revolt of the subject peoples, 714–716 · The Sogdian language · The three worlds · The Tibetan Empire · The Turkic ethnogenesis debate · The Turkic languages · The Turkic War of Independence · The Turkish–Korean friendship narrative · The twelve-year animal cycle · Tiele · Togu Balık · Tölis and Tardush · Tong Yabgu · Tongra · Tonyukuk · Tonyukuk inscription · Toquz Oghuz · Töre · Töremen Apa · Toy · Tribute Missions and Bestowals · Türgesh · Turkic Mythology · Turkic-Sogdian Synthesis · Tutuk · Ülgen and Kayra Khan · Ulukayın (Turkic World Tree) · Umay · Uyghur–Kirghiz War · Warfare of the Steppe Empires · Water Cult · Western Göktürk Khaganate · Women among the Turkic Peoples · Yabgu · Yenisei Kirghiz · Yenisei Kirghiz Khaganate · Yer-Su Spirits · Yol Tengri

İlgili maddeler

• Bilge Kağan Yazıtı
• Kül Tegin
• Bilge Kağan
• İlteriş Kağan
• İkinci Göktürk Kağanlığı
• Bumin Kağan
• İstemi
• Tengricilik
• Kut
• Töre
• Toy
• Ötüken
• Göktürkler
• Demir Kapı
• Orhun Anıtlarındaki Çinli Ustalar
• Türk Halklarının Kültürü
• Türk Halklarında Kadınlar

Buraya bağlantı verenler103

Kişiler

Bars Beg · Bilge Khan · Bumin Khan · Ilterish Khan · Inel Khan · Ishbara Tolis Khan · Istemi · Kapgan Khan · Kül Tegin · Tonyukuk

Devletler

First Göktürk Khaganate · Goguryeo · Sasanian Persia · Second Göktürk Khaganate · The Tibetan Empire

Savaşlar

Göktürk Expansion into Europe · Göktürk war of restoration, 679–687 · Kapgan's western war, 709–713 · Tang conquest of the eastern Khaganate, 626–630 · The Turkic War of Independence · Uyghur–Kirghiz War

Muharebeler ve olaylar

Battle of Bolchu · Proclamation of Bumin Khan (552) · The coup of 716

Yerler

Altai · Amga Korgan · Bodeng Ningli · Bukhara · Iron Gate · Khöshöö Tsaidam · Kögmen · Ordu-Balık · Orkhon valley · Ötüken · Sogdiana · Suyab · Tarim Basin · Togu Balık

Halklar

Bayirku · Göktürks · History of the Turkic peoples · Khitan · Kurykan · Sogdians · Tatars · Tongra · Toquz Oghuz

Kurumlar ve Unvanlar

Böri (Guard) · Buyruk · Chinese Craftsmen at the Orkhon Monuments · Fulin Khan · Göktürk Weapons · Illig · Irkin · Ishbara (Title) · Katun · Külüg Chur · Kunçuy · Ordu · Saŋun · Shad · Taisan · Tegin · The twelve-year animal cycle · Tölis and Tardush · Tutuk · Women among the Turkic Peoples · Yabgu

Dinler

Animism · Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Burial and the balbal · Erklig · Iye · Kam (Turkic Shaman) · Raising on the Felt · Sacrifice and the year · Stone Figures · Tengri · The three worlds · Ulukayın (Turkic World Tree) · Yer-Su Spirits · Yol Tengri

Diller

Old Turkic · The Old Turkic script

Gelenekler ve eğlenceler

Culture of the Turkic Peoples · Er At · The New Year on the Steppe

Kaynaklar

Altai runiform inscriptions · Altın Köl Inscriptions · Bilge Khan inscription · Bugut inscription · Dīvān Lughāt al-Turk · Irk Bitig · Küli Čor inscription · Nalaikh Inscription · Ongi inscription · Sui Shu (Book of Sui) · Tonyukuk inscription

Tartışmalar

The Bökli question · The origin of the Avars · The Turkic ethnogenesis debate · The Turkish–Korean friendship narrative · Turkic-Sogdian Synthesis

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Kül Tegin inscription.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/kul-tegin-inscription/

Kopyala Son güncelleme: 8 Kasım 2026