Ötüken

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Ötüken, bozkırın yönetildiği yerdir. Sekizinci yüzyılın Göktürk yazıtları orayı kutsal diye anar. Yazıtlara göre Ötüken ormanından daha iyi bir yer yoktur. Yazıtlar Göktürk halkına şunu söyler: kağan orada oturdukça ve kervanlar yola çıktıkça ilin hiçbir sıkıntısı olmayacak ve il sonsuza dek sürecektir.^[1] Ötüken bir şehir değildi. Yış sözcüğü ormanlık bir yayla demektir. Ötüken, bugünkü Orta Moğolistan’ın kalbinde, Orhun vadisi ve Hangay bölgesinde ormanlık bir dağ ülkesiydi. Asya Hunları, Rouranlar, Göktürkler ve Uygurlar sırayla orayı iktidar merkezi olarak kullandı. Bumin 552 baharında Ötüken’e girdi ve kağan unvanını orada aldı. Sonraki üç yüzyıl boyunca doğu bozkırına hükmetme iddialarının her biri, Ötüken üzerinde bir iddiaydı.

Konum

Yazıtlar yeri hiçbir zaman tarif etmez. Yeri herkesçe bilinen bir yer sayarlar. Modern araştırma Ötüken’i Orhun’un batısında ve güneyinde, Hangay dağlarında arar. En olası yer, Orta Moğolistan’daki bugünkü Harhorin ilinde, yukarı Orhun’dur. Bölgenin en uzun ırmaklarından biri olan Orhun, şelaleler ve volkanik platolarla dolu bir vadide kuzeye akar. Ad, Türkçe or “orta” ile Moğolca bir ikinci ögenin birleşimi olarak anlaşılır. Sekizinci yüzyılın Göktürk anıtları bu vadidedir. Onların ardından gelen Uygur başkenti de aynı vadideydi.

Altıncı yüzyılın Çin malzemesi yeri başka bir adla tanır. Zhou Shu, Göktürklerin anlatımında kağanın olağan oturduğu yeri 都斤, Dujin diye yazdığı bir dağ olarak verir: 可汗恆處於都斤山，牙帳東開，蓋敬日之所出也. Pasaj şöyle okunur: kağan her zaman Dujin Dağı’nda oturur, çadırı güneşin doğduğu yöne duyulan saygıdan ötürü doğuya açılır.^[2] O dağ Ötüken’dir. Bu özdeşleştirme literatürde standart olandır. Ötüken adını Türkçe biçimiyle yazan en eski metin, iki yüzyıl sonra Göktürklerin kendi metnidir.

於都斤 adının ilk karakteri adın parçası olabilir. Buna göre Zhou Shu’nun dağı Yudujin’dir, 都斤 ise ilk kez Sui Shu’da görünen kısaltılmış bir biçimdir.^[3] Tang tarihleri aynı adı 鬱督軍, Uygur dönemi 烏德鞬 diye yazar.^[3] Vilhelm Thomsen, Göktürkler bu sözcüğü yalnızca anayurtları ve kağanın oturduğu yer için kullandığından, Ötüken’i özel ad saydı. Dujin ile 烏德鞬’yi aynı sözcüğün biçimleri olarak okudu.^[4] Adın anlamı karanlıktır. Radloff onu “sevilen dağ ormanı” diye karşıladı, Thomsen ise “keskin” anlamındaki bir Türkçe sözcükle ilişkili olup olmadığını sordu.^[4]

Çinliler kağanın ordugâhına 牙帳, yazhang, der. Xin Tang Shu, kağanın merkezini Dujin’e yerleştirir ve çadırın kapısında altın bir kurt başı sancağı olduğunu söyler.^[5] İlk karakter “diş” anlamına gelir. Bir anlatıma göre bu, komutanın sancağıdır, öyle ki yazhang sancak çadırıdır.^[6] Türk Atlası yorumları Ordu başlığı altında sıralar.

Göktürklerden önce

Bumin Ötüken’e geldiğinde orası zaten eskiydi. Asya Hunları ve Siyenpiler merkezlerini Orhun ülkesinde kurmuştu. Rouranlar da Orhun ülkesini gerçek iktidar merkezi olarak kullandı. Rouran kağanı ise başka bir yerde surlu bir başkent tutuyordu. Bu başkent Mumocheng’ti: çifte surları, muhafızları ve Çinli bir danışmanı vardı. Bumin burayı almadı. Ötüken’e gitti. Bu seçim, bozkır geleneklerine bilinçli bir dönüş olarak görülebilir. Rouran kağanı Çin usulünde surlu bir kasaba tutmuştu ve bozkırın en çok güvenmediği şey buydu.

Seçim taktik bir seçim değildi. Aşinaların kendi ülkesi Altay, bin kilometre batıdaydı ve dağlarla çevrili verimli vadiler sunuyordu. Orhun böyle bir duvar sunmuyordu. Orhun’un sunduğu şey erişimdi. Orhun’dan bir kağan, birkaç hafta içinde Çin’in, Kore’nin ve Kıtanların sınırlarına bir ordu çıkarabilirdi. Doğudaki Hingan dağları ile güneydeki Sarı Irmak da merkezin kendisini her istilacı ordudan perdeliyordu. Orhun ayrıca Altay’ın sunmadığı bir şeyi sunuyordu: yerin kendisini ve bozkırın onun hakkında inandıklarını.

Yazıtlarda

Kül Tegin yazıtı Ötüken’den dört kez söz eder. Yazıt her seferinde aynı sesle konuşur: Ötüken hükmetmenin koşuludur.

Türk kağanı Ötüken ormanında oturursa ilde hiçbir sıkıntı olmaz.^[1]

Kül Tegin inscription

Ötüken ormanından daha iyi hiçbir şey yoktu. İli tutacak yer Ötüken ormanıydı.^[1]

Kül Tegin inscription

Ötüken ülkesinde kalıp kervanlar ve kafileler gönderirsen hiçbir sıkıntın olmaz. Ötüken ormanında kalırsan ili tutarak sonsuza dek yaşarsın.^[1]

Kül Tegin inscription

Üçüncü pasaj yönetilen bir ekonominin planı olabilir: Göktürkler dış ticaretlerini Ötüken’den gönderilen kervanlarla sürdürür.^[7]

Dördüncü pasaj doğu yüzündedir ve “kutsal Ötüken ormanının halkına” seslenir. Bu halk Ötüken’i bırakıp doğuya ve batıya gitti. Gittikleri yerlerde kanları su gibi aktı, kemikleri dağ gibi yığıldı.^[1] Bilge Kağan yazıtı aynı pasajları içerir, çünkü iki anıtın tarih bölümleri neredeyse aynıdır.^[8]

Birlikte okunduğunda pasajlar bir betimleme değil, siyasi bir sav oluşturur. Göktürk devleti, halkı Ötüken’i bırakıp kendini Çinlilerin yakınına yerleştirdiğinde yitirildi. Halk geri döndüğünde devlet yeniden kuruldu. Ötüken, bir kağanın dört yönü elinde tuttuğu merkezdir. Orada olmayan bir kağan hiçbir şeyi elinde tutmaz. Yazıtlar Ötüken’i başka bir bakımdan da ayırır. Doğu yüzü 23. satırdaki sıfat ıduq’tur, yani “kutsal, mukaddes”. Aynı metin bu sözcüğü Yer-Su için de kullanır. Ötüken, Göktürklerin toprağının ve sularının kutsal olduğu anlamda kutsal topraktır.^[1] Moğolcada ötüken sözcüğünün yer ilahesi anlamına geldiği bildirilir.^[9] Turfan’daki Manici Türkçe metinler el ötükän’in, yani ülkenin Ötükän’inin qut’undan söz eder, Moğollar da sonradan yer ilahesine Atugan dedi.^[10] Bu yüzden Ötüken’in bir dağ olduğu kadar ülkenin bir ilahesi de olup olmadığı sorulmuştur.^[10] Kutsallık belki önce tek bir doruğa aitti, oradan bütün ormana geçti.^[11]

Ötüken ve Kut

Sıfat kutlu diye, yani “kutsanmış, Kut sahibi” diye açıklanmıştır. Bu açıklamaya dayanan bir anlatıma göre Ötüken, yeryüzünde Kut’un bol bol aktığı tek yerdi. Ötüken’i tutan, bir hükümdarı hükümdar yapan talihi de tutardı. Bu talihe sahip olan da Ötüken’i almaya çekilirdi. Orman, bozkırın her hırslı hükümdarının ödülü oldu.^[12] Transkripsiyon orada kutlu okumaz ve bu fark önemlidir. Bu fark, Ötüken’in kutsal toprak olmasıyla hükümdarlık talihinin kaynağı olması arasındaki farktır. Yazıtlarda Kut, yer için değil, hükümdar için söylenir. Türk Atlası bunu Kut başlığı altında açıklar. Türk Atlası metnin aynı okunuşunu Yazıt başlığı altında izler.

Daha geniş bir iddia, Ötüken’i eski Türk dünyasının ve muhtemelen eski Moğol dünyasının axis mundi’si sayar. Bu iddiaya göre Ötüken, göğün, yerin ve yeraltının birleştiği ve dört yönün ayrıldığı yerdir. Bu da modern bir yorumdur ve sağlam bir yorumdur. Yazıtlar bunu söylemez ve yazıtlarda hiçbir şey bir dünya ağacından söz etmez. Yazıtların söylediği daha sadedir. Ötüken’i tutmayan bir hükümdar ili tutmuyordu. Rouranlardan Uygurlara kadar bozkırın her hükümdarı da bu böyleymiş gibi davrandı.

Göktürkler döneminde

Bumin Nisan 552’de Ötüken’e girdi ve kağan unvanını aldı.^[2] O tarihten 630’a kadar doğu kağanının merkezi oradaydı. Kağanlığın tarihi, orayı kimin tuttuğunun tarihi olarak anlatılabilir. Ötüken toyun yeriydi. Taspar 581’de ölünce soylular halefini seçmek için Ötüken’de toplandı. Ardından gelen çekişme, hangi prensin orada oturacağı üzerine yürüdü.^[13] Eylül 585’te batı ordusu Ötüken’e yürüdü ve İşbara, ordu varmadan Çin’e kaçtı. 603’te Yami unvanı almak için Ötüken’e girdi. Yanında kendi adamlarının yanı sıra Çin birlikleri vardı. Bu son yürüyüş bir tabunun çiğnenmesi olarak görülebilir: Ötüken kutsal topraktı ve hiçbir ordu oraya girmemişti. Kaynaklar bu tabuyu dile getirmez.

Ad, son kağanlığın yıkılışından iki yüzyıl sonra da kullanılıyordu. Kaşgarlı Mahmud’un 1070’lerdeki sözlüğü Ötüken’i bir madde olarak içerir: ötükän, “Uygur yakınında Tatar çöllerinde bir yerin adı”.^[14] Bağdat’taki bir sözlükçü Ötüken’i, orayı o sırada elinde tutan halklar üzerinden doğu bozkırına yerleştirmişti. Onun maddesi, sözcüğün hâlâ kullanımda olduğunun en geç tanığıdır.

Zhou Shu, yazıtların vermediği bir şeyi ekler. Bildirdiğine göre kağan her yıl soyluları atalar mağarasında kurban sunmaya götürürdü. Beşinci ayın ortasında soylular, Çinlilerin 他人水 diye yazdığı bir ırmakta toplanıp göğün ruhuna kurban sunardı. Dujin’den beş yüz li kadar uzakta, Çinlilerin yer ruhu diye açıkladığı 勃登凝黎 adlı çıplak, yüksek bir dağ duruyordu. Yön, Bei Shi’nin ve Tongdian’ın verdiği biçimde batıdır.^[2] Modern bir anlatım, kağanın ve yabgunun bütün Aşina soylularıyla birlikte beşinci ayda mağarada buluştuğunu söyler. Bu anlatıma göre mağara merkezin iki yüz elli kilometre kadar doğusundadır.^[12] Zhou Shu bu ayrıntıların hiçbirini içermez. Mağara için ne bir ay ne de bir yer verir. Beş yüz li yer ruhunun dağına aittir.^[2] İki Çince metin biçimi tek bir karakterle ayrılır. Zhou Shu ile Pien-i-tien “dört” anlamındaki 四’ü yazar. Bei Shi ile Tongdian ise “batı” anlamındaki 西’yi yazar. Bir metin yön belirtmeden dört ya da beş yüz li verir. Öteki metin batıya doğru beş yüz li verir.^[15] Hiçbir metin kimseyi doğuya göndermez. 勃登凝黎 dağının adı Türkçe bir ad olarak anlaşılır. İkinci kısmı, “gök” kadar “tanrı” anlamına da gelen täŋri’dir, Çincedeki “yer ruhu” açıklaması da burada “tanrı” anlamına geldiğini gösterir. İlk kısmı açıklanamamıştır.^[16]

Mağaranın nerede olduğu bilinmez. Yazıtlar mağaradan hiç söz etmez. Orada kurbandan başka ne yapıldığını Çinliler öğrenmedi. Türk Atlası yorumları Atalar mağarası başlığı altında açıklar. En olası yorum doğudakidir. Mağara büyük olasılıkla gerçek bir yerdi. Çinliler yazıtların aynı şekilde atladığı kurt efsanesini de bildirir. Kimse bu efsaneyi bir Çin uydurması saymaz.

Kağanlıklar arasında

630’dan sonraki elli yıl, yazıtların iddiasının sınavıdır. Doğu kağanlığı artık yoktu, Aşinalar Chang’an’daydı ve merkez boş duruyordu. Merkez boş kalmadı. 628’de Tang yönetimi Xueyantuo önderi Yinan’a kağan unvanını vermişti. Yinan çadır kentini, Çinlilerin Yudujin diye yazdığı dağın eteğine kurdu. Dağ başkentin 6.000 li kuzeybatısındaydı ve Ötüken’dir.^[17] Altı büyük Tiele boyu orada Yinan’a katıldı.^[18]

Yinan merkezi elinde tutmadı. 630’da, İlig düşüp kuzey sınırı boş kalınca, Tola’ya, doğuya çekildi. Merkezini Asya Hunlarının eski ülkesine kurdu.^[18] Xueyantuo kağanlığı Ötüken’de başlamıştı. Sonraki on altı yıl boyunca kağanlık başka bir yerden yönetildi ve Tang kağanlığı 646’da yıktı.^[19] Bir yüzyıl sonra kazınan yazıtlar Xueyantuo’dan hiç söz etmez. Yazıtlar yalnızca halkın kutsal ormanı bıraktığını ve gittikleri yerlerde kemiklerinin dağ gibi yığıldığını söyler.^[1] İki anlatım aynı kuralı varsayar ve hiçbiri bu kuralı tartışmaz: merkez tutulur, yoksa il tutulmaz.

Sonraki tarih

İkinci Kağanlık merkezi yeniden kurdu ve yazıtları orada kazıdı. 744’te Ötüken’i alan Uygurlar, kurucularının yazıtında Ötüken’i ülkelerinin merkezi olarak andı ve başkentlerini Orhun üzerinde kurdu.^[11] Moğollar, Bumin’den altı yüzyıl sonra, Karakurum’u aynı vadide kurdu. Yer, onu elinde tutan her devletten uzun yaşadı. Bozkırın oradan yönetildiği inancı da, onu ilk kez yazıya geçiren Göktürklerden uzun yaşadı.

Bayanchur Kağan’ın Tariat yazıtı kendi ülkesinin ırmaklarını sayar: sekiz kollu Selenga, Orhun, Tuγla, Sebin, Teledü, Karağa ve Burgu.^[20] Kağan bu toprak ve su boyunca konup göçtüğünü söyler.^[20] 5. satırın bir okuması, kağana Ötüken bölgesini “iç ormanım” dedirtir.^[21] Bu satırın anahtar sözcüğü beş türlü okunur.^[22] Daha eski yazıtlar Ötüken ormanından, ötüken yış’tan zaten söz eder.^[23]

Ad, kağanlıklardan sonra bir unvanda yaşadı. Karahanlı hükümdarlık merkezinde 1069–1070’te yazılan Kutadgu Bilig, ötüken beginin, yani Ötüken Beyi’nin öğüdünü iki kez anar.^[24] Kitap yerin kendisinden hiç söz etmez.^[25]

Notlar

^ a b c d e f g Kül Tegin inscription
^ a b c d Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b Pelliot 1929, p. 212–218
^ a b Thomsen 1993, p. 179
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ Ögel 2000, p. 25–28
^ Ögel 2000, p. 365–367
^ Bilge Khan inscription
^ von Gabain 1943, p. 687
^ a b Pelliot 1929, p. 217–219
^ a b Roux 1994, p. 126
^ a b Yavuz 2025
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Dīvān Lughāt al-Turk
^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
^ Pelliot 1929, p. 215–216
^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 473
^ a b Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 474
^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 478
^ a b Şen 2008, p. 102–103
^ Şen 2008, p. 104–106
^ Şen 2008, p. 100–101
^ Şen 2008, p. 106
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 1962, 2682
^ Kutadgu Bilig

Kaynaklar

Dīvān Lughāt al-Turk
Kül Tegin inscription
Bilge Khan inscription
Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99 (after Wei Shu, Zhou Shu and Sui Shu)
Kutadgu Bilig
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
Annemarie von Gabain, Köktürklerin Tarihine Bir Bakış (1943)
Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
Vilhelm Thomsen, Çözülmüş Orhon Yazıtları (mit: Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü: İlk Bildiri) (1993)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VII: Türklerde ordu, ordugah ve otağ (2000)
Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
Robert Dankoff (trans.), Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes (1983)
Serkan Şen, Taryat yazıtının batı yüzünde mGLi ve mGL işaretleriyle yazılan sözcük nasıl okunup anlaşılmalı? (2008)