Töre

Göktürklerin kendilerini bir arada tutan şey için iki sözcüğü vardı. Bu iki sözcük aynı değildi. Teŋri, gök ve gökteki güçtü. Törü, modern biçimiyle Töre, hukuktu. Kimin kimin yerine geçeceğini, neyin nasıl cezalandırılacağını, bir dulun kiminle evleneceğini, ölülerin nasıl gömüleceğini ve bir adamın topraktan ne kadar alabileceğini söyleyen birikmiş gelenekti bu. Yazıya geçirilmemişti. Yazıya geçirilmesine gerek de yoktu. Bu, onda bir boşluk değil, onun bir özelliğidir.

Yazıtlar Töre’nin rütbesini belirler. Bumin ile İstemi tahta çıktıklarında Göktürk halkının el’ini ve törü’sünü ellerine aldı. Bu sözcükler ülkeyi ve onun doğru düzenini adlandırır. İkisi birlikte anılır ve birlikte yönetilirdi.^[1] Bu eşleştirme bir süs değildir. Toprağı düzen olmadan elinde tutan bir hükümdar, hükümdarlık ediyor sayılmazdı. Göktürkler devletlerini yitirdiklerinde törüyü de onunla birlikte yitirdiler. Bu süreçte tanınır biçimde kendileri olmaktan çıktıkları söylenir.^[2]

Töre ve Göktürk kimliği

Bu son nokta, Töre’nin Göktürkler hakkında söylediği en güçlü şeydir. Altıncı yüzyılda Göktürk olmak, soydan çok davranışla ilgili görünür. Ait olmak isteyen, zaten ait olanlar nasıl yaşıyorsa öyle yaşardı. Bunun ne demek olduğunu öğrenmek, Töre’yi öğrenmekti. Halkları kağanlığın hızıyla içine alan bir konfederasyonun tam da bu türden bir üyelik ölçütüne ihtiyacı vardı. Hukuki ve kültürel bir ölçüt, soy kütüğüne dayalı bir ölçütün göremeyeceği işi görür.

Sözcük adlarda da görünecek kadar verimlidir. Töremen, aşağı yukarı doğru olan, yasayı koruyan anlamına gelir. 581’de tahttan uzak tutulan adamın adı Töremen’di. Onun dışlanması kağanlığı ikiye böldü.

Araştırmacılar törü, Teŋri ve Türk sözcüklerinin tek bir köke gidip gitmediğini tartışmıştır. Soru kesinleşmemiştir. Hukuk ile halk arasındaki bağ, ikisinden daha akla yatkın olanıdır. Hukuk ile tanrı arasındaki bağ daha az akla yatkındır, çünkü Töre, Göktürk hayatının inanca hiçbir şey borçlu olmadığı göze çarpan kısmıdır.

Evlilik, akrabalık ve sınırları

Çinliler, Töre’nin kimin kiminle yatabileceğine dair kurallarını, Töre’nin başka hiçbir kısmını kaydetmedikleri kadar ayrıntılı kaydetti. Bu kurallar iki yarısı olan bir sistemi gösterir: geniş bir yükümlülük ve kesin bir sınır.

Yükümlülük levirattır. Zhou Shu’ya göre bir babanın, bir ağabeyin ya da bir amcanın ölümünde oğullar, küçük kardeşler ve yeğenler dulları eş olarak alırdı. Bu kadınlar üvey anneler, amca karıları ve yengelerdi.^[3] Bir Çinli memur için bu, Göktürk âdetlerindeki en şaşırtıcı şeydi ve onu barbarlık olarak aktarır. Dulları ve yetimleri koruyacak bir devletin bulunmadığı bir toplumda ise bu kural, barbarlığın tam tersidir. Her kadına bir hane, her çocuğa bir baba güvencesi verir. Ölen bir adamın malını ve insanlarını, onları korumakla yükümlü ailenin içinde tutar.

Sınır aynı cümlededir ve kolayca gözden kaçar. O listedeki kadınların hepsi evlilik yoluyla akrabadır, hiçbiri kan yoluyla değil. Üvey anne babanın karısıdır, amca karısı amcanın karısıdır, yenge ağabeyin karısıdır.^[3] Bir adamın annesi, kız kardeşleri ve kızları listede yoktur. İzin verilenler arasında da hiçbir yerde bulunmazlar.^[3] Serbestlik gibi görünen kural, aslında evlilik yoluyla kurulan akrabalığın kesin bir haritasıdır. Aşmadığı çizgi, soy çizgisidir.

Zhou Shu ardından leviratın içindeki tek kısıtlamayı açıkça belirtir: büyük, küçüğün karısını alamazdı.^[3] Kıdem, bir kadının hangi yönde geçebileceğini belirler. Kadın kuşaklar boyunca aşağı doğru geçebilir, asla yukarı doğru geçemez. Bu kural cinselliğe olduğu kadar rütbeye de dairdir. Ancak bütün düzenleme serbest değil, sıralı olarak anlaşıldıysa anlam taşır.

Birlikte okunduğunda bu üç hüküm, temelinde boy dışından evliliğin bulunduğu bir akrabalık sistemini anlatır. Bu sistemde kan çizgisi içinde evlilik düzenlenmemiş, dışlanmıştı. Çinliler bunu hiçbir zaman açıkça söylemez. Bir Çinli gözlemcinin, kendi toplumunun da yasakladığı bir şeyin yokluğuna değinmesi için hiçbir neden yoktu. Gözlemci, onu şaşırtan kısmı yazıya geçirdi.

Kişiye karşı suçlar

Göktürk ceza ölçeği kısadır ve iki kez korunmuştur. İki sürüm de ölçeğin tepesinin nerede olduğu konusunda uyuşur.

Zhou Shu dört suçu ölüm düzeyine koyar: isyan, cinayet, başka bir adamın karısıyla cinsel ilişki ve bukağılı bir atın çalınması.^[3] Sui Shu aynı biçimi verir ve ifadesi daha serttir. İsyana kalkışanlar ya da adam öldürenler hep ölür. Gayrimeşru ilişkiden suçlu olan adam hadım edilir ve belinden ikiye biçilir.^[4]

Suçun ölçekteki yeri bir şeyi gösterir. Göktürk hukuk düzeni başka hemen her şeyi hayvanla ödeme yoluyla çözerdi. Bir kavgada başka birini kör eden onu tazmin ederdi. Hırsız çaldığının on katını geri öderdi. Yaralama ağırlığına göre değerlendirilirdi.^[3] Cinsel bir suç, bedeli ödenemeyen dört şeyden biridir.^[3] İhanetin ve öldürmenin yanında durur. Sui Shu’nun ona verdiği ceza, bütün ölçekteki en ayrıntılı cezadır.^[4] Bir adamın gözüne fiyat biçen ama buna fiyat biçmeyen bir toplum, bu konuda bir şey söylemiş olur.

Zhou Shu’nun dördüncü hükmü öbür yöne gider ve modern bir okur için daha zordur. Evlenmemiş bir kızı alan adam ağır bir mal cezası öder ve sonra kız ona eş olarak verilirdi.^[3] Bu kural, kızın rızasıyla değil, ailesine yapılacak tazminle ve kızın geleceğiyle ilgilidir. Modern bir okurun sanabileceği koruma değildi. Sertlik, bir hanenin çiğnendiği yere düşer. Çare ise bir kadının geleceğinin zarar gördüğü yere düşer.

Göktürk malzemesi, bu kuralların Türk halklarına özgü bir özellik olduğu iddiasını desteklemez. Zinaya karşı ağır cezalar ve kan akrabalığı yasağı neredeyse evrenseldir. Bunların o malzemedeki varlığı, Göktürklerin alışılmadık bir hukuk düzenine değil, işleyen bir hukuk düzenine sahip olduğunu söyler. Alışılmadık olan, bir bozkır konfederasyonunun böyle bir düzeni yazısız, mahkemesiz ve onu uygulayacak bir rahip sınıfı olmadan sürdürmesidir. 581’de kağanın kendisi bir kuralı çiğnediğinde, başvurulacak hiçbir yer yoktu.

Oğuzlar ve sonraki gelenek

Araştırmacılar genellikle aynı normların izini Oğuz dünyasına ve Dede Korkut Kitabı’na kadar sürer. Dede Korkut Kitabı’nda akrabalık, onur ve kadınların konumu tekrar tekrar işlenen konulardır. O edebiyat, kağanlıklardan dört ila altı yüzyıl sonraya ve Müslüman bir ortama aittir. Bu yüzden ayrı bir tanıklık grubudur, bu malzemenin devamı değildir. Göktürk normları yalnızca Göktürk dönemi kaynaklarından bilinir. Oğuz malzemesi, sorunun sürdüğü yerdir. Kendinden öncekine tanıklık etmez.^[5]

Tahta geçiş ve 581 krizi

Töre’nin en katı kuralı tahtla ilgiliydi. Bu kural, tahtta oturan adamı sınırlayan bir kuraldı. Çinliler kuralı değil, sırayı kaydeder. Bumin’in yerine Issık geçti, onun yerine Issık’ın kardeşi Mukan, onun yerine de Mukan’ın kardeşi Taspar. Her biri kendi oğullarını atladı.^[3] Zhou Shu Issık’ı Bumin’in oğlu, Sui Shu ise kardeşi yapar. Sui Shu ayrıca İşbara’nın kardeşi Bağa’ya şunu söyletir: Mukan’ın zamanından beri Göktürkler çoğunlukla küçük kardeşin büyüğün yerine geçmesine ve aşağı soydan olanın meşru olanın yerini almasına izin vermişti. Bu, ataların yasasına aykırıydı.^[4] Yanal ardıllık, yani önce küçük kardeş, sonra büyüğün oğlu, sonra küçüğün oğlu, Töre’nin kuralıydı. Bazı araştırmacılar iki köken efsanesinde iki ardıllık yasası bulur. Dişi kurt ve mağara efsanesini devletin kendi köken anlatısı, Suo hikâyesini ise halk anlatısı sayar. İkincisinde iki yasayı da bulur: önce en büyük oğul önder olur, sonra en küçük oğul ağaçta kazanır.^[6] Çinlilerin konuya dair koruduğu tek Göktürk sesi, bu uygulamayı ata yasasının çiğnenmesi olarak adlandırır. Bu ses, kuralın bir ifadesi değildir. Bağa’nın 587’de kendi davasını savunmasıdır.^[4] Belirlenmiş veliahtlar da yoktu. Bir kağanın kendi ardılını, sağlığında bile, belirleme hakkı yoktu. 581’de seçim ileri gelenlerin meclisine, toya düştü. Toy, ölmekte olan kağanın isteğini bir kenara bıraktı.^[4]

Bu kısıtlamanın nedeni yeterince açıktır. Ardılını belirleyebilen bir hükümdar kişisel bir soy kurabilirdi. Makamı da onu dolduran insanlardan koparabilirdi. Kural, kağanlığı herhangi bir kağanın değil, Aşinaların bir hanedan olarak malı hâlinde tutuyordu.

Taspar bu kuralı çiğnedi. 581’de öldü. Geride otuz yıldır ciddi bir isyan görmemiş bir imparatorluk bıraktı. Ekonomisi sağlam, soyluları sadıktı. Bir de tahtın yeğeni Töremen Apa’ya, yani Mukan’ın oğluna geçmesini isteyen bir dilek bıraktı.^[4] Toy toplandı ve bu isteği reddetti. Töremen’in annesi aşağı soydandı ve meclis onu istemedi. Amrak’ın annesi ise soyluydu ve Göktürkler ona her zaman saygı göstermişti.^[4] İşbara, Issık’ın oğlu, en son geldi. Kardeşleriyle birlikte Amrak’a hizmet edeceğini, ama Töremen’i sınırda keskin kılıç ve uzun mızrakla karşılayacağını bildirdi.^[4] İşbara daha büyük ve daha güçlüydü. Kimse ona karşı çıkmaya cesaret edemedi. Taspar’ın kendi oğlu Amrak tahta oturtuldu.^[4]

Seçim hiçbir şeyi çözmedi. Töremen seçime karşı ayaklandı ve onu yasadışı ilan etti. Amrak savaş yerine uzlaşmayı yeğledi. Bir yıl dolmadan tahttan çekildi ve yerine İşbara’yı önerdi. Bu, önlemek için çekildiği isyanı doğurdu. Bu kez isyan İşbara’ya yönelikti. Töremen, Apa Kağan unvanını aldı. Batıda İstemi’nin oğlu Tarduş fırsatı değerlendirdi ve doğunun işlerine karıştı. Böylece hanedanın yazısız ikinci bir kuralını çiğnedi. Olan biteni izleyen Sui yönetimi iki tarafı da besledi. Ardından gelen savaş yirmi yıl sürdü. Savaş, kağanlığı kalıcı olarak iki yarıya böldü.

Olay, Göktürklerin hizipçi olduğunu göstermez. Ne kadar çok şeyin Töre’ye bağlı olduğunu gösterir. Töre, ölmekte olan bir kağanın bir ihlalini atlattı ve sonra çöktü. Çöküş ahlaki değil, yapısaldı. Yazısız bir anayasanın başvurulacak bir mahkemesi yoktur. Kural ile hükümdarın isteği ayrıştığında, aralarında karar verecek güçten başka bir şey yoktu.

Hukukun içeriği

Hukukun özü Çinlilerden bilinir. Çinliler Göktürk âdetlerini oldukça ayrıntılı tarif etmiştir. Yazıya geçirme biçimlerine bakılırsa, beklenebilecekten daha az küçümsemeyle tarif etmiştir.

İsyan, cinayet, başka bir adamın karısıyla zina ve bukağılı bir atın çalınması ölümle cezalandırılırdı.^[3] Evlenmemiş bir kızı baştan çıkaran adam ağır bir mal cezası öder ve kız ona eş olarak verilirdi. Kavgada yaralama, ağırlığına göre tazmin edilirdi. At ya da mal hırsızlığı on katından fazlasıyla geri ödenirdi.^[3] Bu listeye bazen bazı kurallar eklenir: hayvan hırsızlığı için sürgün cezası, yenilmiş düşmanın, dulların ve yetimlerin korunması ve yüz karası ile suç arasındaki ayrım. Bunlar Zhou Shu’da yoktur.^[7]

Evlilik kuralı, ne işe yaradığı görülene kadar tuhaf görünür. Bir babanın, bir ağabeyin ya da bir amcanın ölümünde oğullar, küçük kardeşler ve yeğenler dulları alırdı: üvey anneleri, amca karılarını ve yengeleri. Tek sınır, büyüğün küçüğünkini alamamasıydı.^[3] Göktürkler arasında bu bir serbestlik değil, bir ödevdi. Evlilik anlamında bir birleşme de değildi, çünkü adam kadını değil, haneyi alırdı. Çince metinler bunu evlenme fiiliyle yazar. Bir Çinli yazar, kendi hukukunda karşılığı olmayan bir düzenleme için bu sözcüğü kullanırdı. Başka ne olursa olsun, bu kural bir dulu ve çocuklarını, reisini yitirmiş hanenin içinde tutuyordu.

Cenaze aynı anlatıda tarif edilir. Ölü bir çadıra konurdu. Akrabaların her biri koyun ve at keser, onun önüne koyardı. Çadırın çevresinde yedi tur at sürer, kapısında yedi kez yüzlerini keserlerdi.^[3] Seçilmiş bir günde ceset, adamın bindiği at ve kullandığı eşyalarla birlikte yakılır, kül de mevsiminde gömülürdü. Bir taş işaret dikildiği yerde, taşlar adamın öldürdüğü adamların sayısını gösterirdi. Kurban edilen hayvanların başları da taş işaretin üzerine asılırdı.^[3] Kazılan mezarlar bu anlatıyı doğrulamaz. Mezarlar gömmeyi gösterir: adam, onu öteye taşıyacak olan atının yanına yatırılmıştır. Ya ritüel değişti, ya Çinliler birkaç uygulamadan birini tarif etti, ya da yapılanı değil, kendilerine anlatılanı tarif ettiler. Bir anlatı, sonraki uygulamadan hareketle şunu okur: Aşina soyundan geldiği kabul edilen kağanlar, kendilerine “kara kemik” diyen halktan ayrı gömülürdü.^[8]

Son olarak, bir yasaya en az benzeyen yanıyla, Töre alınabilecek olanı sınırlıyordu. Toprak yalnızca ihtiyaç kadar kullanılacaktı. Av da yalnızca aile doyana kadar sürecekti. Bu türden bir kural uygulatılamaz ve muhtemelen uygulatılmamıştır. Kural, yazıtların ıduq Yer-Sub’u ile aynı anlayışa aittir. Bu, bir halkın emanet olarak tuttuğu ve yoksun bırakılabileceği kutsal yer-sudur.

Takvim

Düzenli bir toplum hangi yılda olduğu konusunda anlaşmak zorundadır. Göktürkler on iki hayvanlı takvimi kullandı. Ayları değil yılları adlandırırlardı ve takvim on ikiden sonra yeniden başlardı. Kaşgarlı Mahmud’un on birinci yüzyıl sözlüğü, takvimin kökenine dair Göktürklerin anlattığı hikâyeyi korur. Bir kağan, kendi zamanından önce yapılmış bir savaşın yılını bilmek istedi. Bunu kimse ona söyleyemedi. Kağan bir meclise, gök nasıl on ikiye bölünmüşse zamanın da öyle on ikiye bölünmesini önerdi. Sonra av hayvanlarını İli’ye doğru sürdü. Irmağı geçen hayvanlar, karşı kıyıya varış sıralarına göre adlarını yıllara verdi.^[5]

Aynı sözlük mevsimleri de verir: ilkbahar için oğlak, yaz için uluğ oğlak, sonbahar için uluğ ve kış için kadır kış. Bunlar doksan günlük çeyreklerdi. Doksan anlamına gelen toksan, çeyreğin kendisinin de adıydı.^[5]

Döngü başka her şeyden uzun yaşadı. 1870’lerde Kırgız çobanlar yaşlarını yıl olarak değil, doğum yıllarının hayvanını söyleyerek verirdi. Devirleri saymayı soran kişiye bırakırlardı. Çakallı köylüleri güney Anadolu’da, bir kıta uzakta yaşıyordu. Yüzyıllardır Müslüman takvimi, bir de Gregoryen takvim altında yaşamışlardı. Yine de 1984’e hâlâ fare yılı diyor ve ondan kötü bir yıl bekliyorlardı.

Uygur metinlerinde

Eski Uygur metinlerinde sözcük, yasa kadar öğreti ve doktrin anlamına da gelir. Bir metinde yanlış öğretilerin izleyicisi bir töröčidir. Başka bir metinde törö bitig, yani “ahlak kitabı”, anılır.^[9] Ünlüleri açıkça yazan Brahmi yazılı Uygur kaynakları sözcüğü törö olarak verir. İkinci hecede o vardır.^[10]

Kutadgu Bilig’de sözcük

Karahanlı hükümdarının katında 1069–1070’te yazılan Kutadgu Bilig’de törü yönetimin dayanağıdır. Kitaba göre beylik makamı iyidir, ama daha iyisi beyin yerine getirmesi gereken yasadır. Yönetim ancak yasayla ayakta durur.^[11] Kitap yasayı ve adaleti göğü ayakta tutan direk diye adlandırır.^[12] Sözcük yasanın ötesine de uzanır. Törü hem toku, yani yasa ve gelenek, bir hizmetkârın beye hizmet etmeden önce öğrenmesi gereken usuldür. Bu usul, nasıl davranılıp konuşulacağını, nasıl girilip çıkılacağını, nerede oturulup nerede durulacağını kapsar. Beyler ülkeyi ve halkı bu ikisiyle birlikte düzen içinde tutar.^[13] Kitap, kağanlıklardan dört yüzyıl sonra yazılmış Müslüman bir siyasetnamedir. Göktürk törüsünün hükümdar katının törenlerini de kapsayıp kapsamadığını yazıtlar söylemez.

Sonraki tarih

Töre hiçbir zaman yalnızca Aşinaların malı değildi. Büyük kısmı bozkır boyunca paylaşılıyordu. Bir anlatı daha da ileri gider. Ona göre bozkırın örf hukuku, İskitlerden Göktürklere, Oğuzlara, Bulgarlara, Hazarlara ve Uygurlara, oradan Moğollara kadar tek bir sistemdi. Bu görüşe göre sistem, fethedilen devletlerin içinde yerel topluluğun eski hukukunu korudu.^[14] En önemli sonraki hayatı Moğollar arasındadır. Cengiz Han boylardan bir devlet kurduğunda bu örf hukukunun büyük bölümünü devraldı ve ona Moğolca bir ad, Yasa adını verdi.

Göktürklerin kendileri arasındaki sonu daha yavaş ve daha aşındırıcı oldu. Sonraki kağanları zengin eden Çin bağlantısı, onları kendi halklarına yabancılaştırdı. Yedinci yüzyıl Aşinaları bir yanda Töre ile Tengri, öbür yanda Çin teşrifatı ile Budizm arasında kaldı. Halklarının onları ölçtüğü itibarı yitirdiler. Adabını benimsedikleri Çin yönetimi onları hiçbir zaman eşit olarak kabul etmedi. İki tarafın da güvenmediği bir kağan uzun süre kağan kalmadı.

Notlar

^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 385
^ Kül Tegin inscription
^ a b c d e f g h i j k l m n Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b c d e f g h i Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ a b c Dīvān Lughāt al-Turk
^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Ögel 1993, p. 25–29
^ Yavuz 2025
^ Togan 1981, p. 112
^ Erdal 2004, p. 140,202
^ Erdal 2004, p. 89
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 454, 5285
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 3463
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 4001–4002, 4010
^ Togan 1981, p. 112–115

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I (1993)
Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş I (1981)
Robert Dankoff (trans.), Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes (1983)